«Qamaýly karantın aınalasy...»

Atpen qashyp qutylǵan...

О́tken ǵasyrlarda elge ólim bolyp tıgen oba aýrýynan talaı aýyldyń taıly-taıaǵy qalmaı qyrylyp qalǵany tarıhı shyndyq. Emi joq erekshe indetten qutylýdyń sol kezdegi jalǵyz joly – atalǵan aýrýdyń aty estilgen jerden údere kóshý, qashý bolypty.

Taıpaq óńirinde 1890-1976 jyldary ómir súrgen, erekshe qasıetimen, emshi­li­gimen tanymal bolǵan Arystan ata Jumalyulynyń ómirine qatysty bir qyzyq hıkaıany aqsýattyq zeınetker Murat Ǵubaıdýllın bylaısha jetkizedi:

...Arystan jigit kezinde naǵa­shy­synyń úıine qydyryp barypty. Naǵa­shy­sy berish eken, bolashaqty boljap oty­ratyn qasıeti bar qart kórinedi. Jıe­nine qoı soıyp qonaqasyn berip, tańerteń:

– Jıenjan, júr, mal shyǵaryp kele­ıik, – dep ilestirip shyǵypty. Qoıdy qo­ra­dan shyǵaryp jatyp, úńilip qarap turyp:

– E, jaǵdaı qıyn eken, balam, – depti. Sóıtse naǵashysy tiri qoıdyń jaýyrynyn qarap, kúndik oqıǵany boljaı beredi eken.

– Men qazir ishke kiremin. Sen kirmeı tura tur. Anaý aýyldyń baǵytynan bir attyly shaýyp kele jatyr. Sony alystan toqtatyp, qaıtaryp jiber. Sonan soń atyńnyń aıylyn myqtap tartyp al da, jelge qaraı qash! – depti qart, – qutylsań sen qutylarsyń. Biz qutylmaspyz. Elge oba kelgen eken!

Naǵashysy osyny aıtyp, jıenine batasyn berip, baq tilep, úıge kirip ketedi. Arystan qatty tiksinip qalsa da naǵashysynyń qadap aıtqan kórip­kel­digin synamaq bolyp, syrtta tu­ryp kútedi. Álgindeı bolmaı aıtqan ja­ǵy­nan quıyn-peren bolyp shaýyp kele jatqan bireý kórinipti. Habarshyny qa­shyq­tan aıqaılap toqtatyp, «Bilemiz!» dep qaıtaryp jiberedi de, Arystan naǵa­shy­synyń aıtqanyna moıynsunyp, atyn erttep alyp jelge qarsy jelip jó­nel­gen eken.

Jelmen taralatyn ajal indetinen jıe­nin qutqaryp jiberip, ózderi mert bol­ǵan naǵashysy týraly Arystan óle-ólgenshe aıtyp otyrady eken...

 

 Esińde me, Esimtóbe?!

Aǵam Jánibek aıtatyn osy áńgimeni esti­gen saıyn 1913 jyly Taıpaq óńi­rinde, atap aıtsaq «Esim tóbesi» ata­latyn jerde (qazirgi Bazarsholan aýyl­dyq okrýgindegi eldi meken) bolǵan alapat oba epıdemııasy týraly derek oıyma túsedi.

HH ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde (1900-1926) buryn Oral gýbernııasy, keıinnen Oral oblysy atalǵan óńirde oba indeti 43 márte bas kóteripti. Búginde J.Moldaǵalıev atyndaǵy oblystyq kitaphananyń sırek kitaptar bóliminde saqtaýly turǵan «Ýralo-Kaspııskıı kraı (Ýralskaıa gýbernııa ı byvshıe zemlıa Ýralskogo kazachego voıska ı Ýralskaıa oblast) Kraevedcheskıı spra­­vochnık po ıstorıı, geografıı, eko­nomıke ı bytý rýsskogo naselenıe kraıa» («Jaıyq-Kaspıı ólkesi», av­tor­lary K.V.Danılevskıı men E.V.Rýd­nıskıı, Oral qalasy, 1927 jyl) atty kitapta HH ǵasyrdyń basynda Oral gýbernııasy aýmaǵynda bolǵan oba oshaq­tary týraly tómendegideı málimet keltiriledi:

Joǵarydaǵy kitaptyń dereginshe, 1904-1926 jyldar aralyǵynda Oral gýbernııasy aýmaǵynda 1585 adam obaǵa shaldyǵyp, sonyń 1564-i qaza tapqan eken. Sonyń ishinde eń kóp adam shyǵyny – 1904 jyly Saraıshyqta (ol kezde Gýrev ýezi Oralǵa qaraǵan) bas kótergen obada bolǵan. Sol joly 416 adam daýasyz derttiń qurbanyna aınalypty. Tutas aýyldardy jaıpap ketken alapat apattyń qatarynda 1913 jyly Esimtóbe men Kalmykovta bolǵan oba oshaǵy bar. Sol joly Esimtóbe aýylynda 342 adam obaǵa urynyp, sonyń bireýi ǵana aman qalǵan eken. Qazaqtar «Kináz» dep ataıtyn Kalmykov eldi mekeninen sol joly 14 adam opat bolǵan.

Árıne oba oshaqtaryn aýyzdyqtaýda sol kezderi jańa quryla bastaǵan obaǵa qarsy kúres stansalary erekshe qyzmet jasaǵan. Daýasy, emdeý joldary áli tolyq qalyptaspaǵan atyshýly dertpen óz basyn qaterge tige júrip kúresken sol bir abzal jandardyń isi qandaı qurmetke de laıyq. 1908 jyly Qazaqstandaǵy tuńǵysh obaǵa qarsy zerthana Han ordasynda ashylsa, 1912-1913 jyldary Jympıty, Kalmykov (qazirgi Taıpaq) jáne Jańaqazan aýyldarynda da jumys isteı bastaǵan.

 Haleldiń jan kúızelisi

Qazaqtyń tuńǵysh joǵary bilimdi dárigerleriniń biri, Alash qozǵalysynyń qaıratkeri Halel Dosmuhamedov (1883-1939) Oral gýbernııasyndaǵy oba oshaq­taryn joıýǵa, halyqty qutqarýǵa, saq­tandyrýǵa bir kisideı qatysqan.

1909 jyly Sankt-Peterbýrg ımpe­rator­lyq áskerı-medısına akademııasyn úzdik dárejeli dáriger ataǵymen, altyn me­dal­men bitirgen Halel ofıser retinde ke­lisimdi merzimge áskerı mindetin óteý­ge jiberilgen. Aldymen Perm gý­ber­nııasynda, keıin 2-shi Túrkistan, 2-shi Oral kazak-orys atqyshtar batal­on­ynda áskerı kishi dárigerlik qyz­met atqarady. Osy jyldary Oral qala­lyq aýrýhanasynda bir jyl ma­man­­dandyrý kýrsynan ótedi. 1912-1913 jáne 1915 jyl­dary oba indetine qar­sy kúres isine qa­tys­­ty. Bul eńbegi úshin Im­peratorlyq qola medalmen ma­ra­pat­ta­lady.

1913-1918 jyldary «Qazaq» gaze­tinde «Tamyr dári haqynda», «Sary kezik – súzek», «Juqpaly aýrý ha­qynda» syndy kási­bı, áleýmettik-saıa­sı taqyryptarda maqa­la jarııalap, ózindik oı-pikirin bil­dirip turdy. «Kak borotsıa s chýmoı sredı kırgızskogo naroda» («Qazaq hal­qy­nyń ishindegi oba indetimen qalaı kúresýge bo­lady?» 1916 jyl) degen kitaby óz ke­zin­de oba indetine qarsy kúrestiń ádis-tásil­de­rin túgel qamtyǵan eńbek boldy.

Halel Dosmuhamedulynyń joǵaryda atal­ǵ­­an Esimtóbedegi alapat indettiń naq orta­synda bolǵanyn Yǵylman Shóre­k­u­lynyń «Oba» dep atalatyn óleńi­nen kóremiz. «Haleldiń atynan» shyǵa­ryl­ǵan óleńniń kirispesinde «1913 jyly Kal­mykov qalasynyń Esim­tó­be­sinen oba aýrýy shyqqanda ishinde bol­ǵan dárigerdiń jan kúızelisi» degen túsi­nik­te­me berilipti:

Bısmılla, sóz bastaımyn qalam alyp,

Aq qaǵaz, sııasaýyt tamam alyp.

Jylynda myń toǵyz júz on úshinshi

Kóp halyq apat tapty nazalanyp.

Alasha, masqar, tana rýlary,

Sarbasty, Esimtóbe turýlary.

Jaqsybaı, Denderden de kóp kisi óldi,

Shashyrap qazalyǵa juǵýlary.

Jigitter, deı kórmeńder qaza qaıdan,

Júzińdi raýshan etkeı kún men aıdan.

Ushyrap osy apattan kóp kisi óldi

Qyzyljar, Dender menen

Jaqsybaıdan.

Apatty jaman atap taptyq habar,

Pochtalon, telegramm júrip shabar.

Jady etip bir Allany biz de turdyq

Saqta dep pazylyń keń Qadyr-Jálel.

Doktordyń qyzmetinde

turdyq dáıim,

Kún boldy zamanaqyr qaıǵy-ýáıim,

Saǵyndyq úlken-kishi el adamyn

Qurbynyń, aǵa-jeńge qyzyl sháıin.

Kinázdyń baryp turdyq qalasyna,

Qamalǵan karantın arasyna.

Aýyldan mal tabam

dep shyqqanmenen,

Oı tústi jigitterdiń sanasyna.

Qýady jalǵan dúnıe adamzatty

Tirshilik qyzyǵynda baldan tátti.

Kómýge jer qazýshy bolmaǵan soń

О́likti júz elýden otqa jaqty.

Aspanǵa tútin shyqty býdaq-býdaq,

Tomardy karbólkemen salǵan týrap.

Iesi ólip, tórt túlik mal

tozyp ketti

Aqkóldiń baqasyndaı ýlap-shýlap.

Qap-qara tútin shalǵan zilmáńkeler

Ádire qyr basynda qaldy qýrap.

Kóremi kóz aldynda oıran úıdi

Mal qalyp, qoja basyn joıǵan úıdi.

Yzbyraı, zilmáńkesin – bárin jaǵyp,

Qaraıtyp keregesin qoıǵan úıdi.

Kóbi ólip, azy qaldy osy dertten,

Kem emes úshbý apat janǵan órtten.

Sekildi qara sııa juqqyshtyǵy

Aqyry sebeppenen daǵdyr jetken.

Hal bilgen, bata oqyǵan adamdardyń

Bári de úles aldy kelgen-ketken.

Qamaýly karantın aınalasy

Bul apat marqumdarǵa boldy óktem.

Qaıǵyǵa qasiretpen aza berip

Kúıinip sóz sóıleımiz jaza berip.

Dúnııa, adyra qalsań bári sondaı

Ýaqytsyz sháı ishpeımiz qaza kórip.

Tartady sanıtarlar salyp yrǵaq,

Qur keýde súıreledi jerdi tyrnap.

Jınalyp kóp aǵaıyn qaýym bolyp,

Kún qaıda quran oqyr molda jınap.

Jigitter, armany joq

ólgen jannyń –

Aq jýyp, janaza oqyp

kómgen jannyń.

Aı jatty keıbir adam isip-shirip,

Qyzyl ıt keýdesinde ólgen maldyń.

Kóz kórdi mundaı túrli

ǵalamatty-aı,

Júremiz dúnıe qýyp salamatta-aı.

Búlingen top-top bolyp kóp adamdar,

Sekildi qııamettiń ǵalamaty-aı.

Saý bólek, aýrý bólek, ólgen bólek,

Aınala qaraýyl tur dóp-dóńgelek.

Arannan qarǵyp ótken sur kıikteı

Qatysqan qaza tapty elden bólek.

Batyrlyq tirlik emes

bolmaı qorqaq,

О́lgender tolyp jatyr

bolyp orpaq.

Qazasyz bala-shaǵa tiri qaldy,

Sekildi juttan shyqqan

buzaý-torpaq.

Bul dertten myrza-baılar,

bári de óldi,

Belgili jasy jetken kári de óldi.

Qyzyl ton, ıyq ishik, jibek kıip,

Jas jandar qasiretpen janyp óldi.

Mırasqor bul saparda baıyp qaldy,

Sekildi órdi jaılap maly kelgen.

Bireýler jantalasyp, sasyp ólgen,

Qasiret qara tuman basyp ólgen.

Asyl zat, jıǵan aqsha, jıhazdaryn

Jasyryp ár orynǵa shashyp ólgen.

Qıǵash qas qyzdar óldi qarqaradaı,

Tizdirgen mánetteri jaltyrap-aı.

Taǵdyrǵa báıbishe de moıynsundy,

Ǵalajsyz aq mańdaıy

jarqyrap-aı.

Qıylǵan qyrshynynan jas adamdar,

О́limnen habary joq mas adamdar.

Supylar, qajy-molda, bári de óldi,

Halqyna ınabatty bas adamdar.

Bulardyń aqyrap-qaýys ajal

aıy-aı,

Tabylǵan bul oqıǵa qazaly aıy-aı.

Jigitter, Bir Qudaıdan suranalyq,

Osyndaı tap bolmaǵaı pále-jaı-aı.

Qaıǵyly qazy, qarta shaınaǵannan

Ýaıymsyz artyq eken qara sháı-aı.

(Yǵylman ShО́REKULY, «Arys» baspasy, Almaty, 2001 jyl, Atyraý aqyn-jazýshylarynyń kitaphanasy, 194-197 better).

Mine, bir aýyldy typ-tıpyl qylǵan oba­nyń bizge belgili tarıhy osyndaı. Búgin álem jurtyn ábigerge salǵan koro­na­vırýs indeti tusynda budan ǵasyrdan asa ýaqyt buryn bol­ǵan oqıǵany eske ala otyryp, qaýip kóp, múmkindik az kez­de ajalmen ar­palysqan aq jeleńdi jandardyń rý­hyna bas ıemiz.

 

Batys Qazaqstan oblysy