Qyzǵysh qus

Eli men jerine eńbek etken tulǵaly ǵalym Aıtqajy Qazbekov haqynda bir úzik syr

Tirisinde kimniń qadirine jetkendeımiz? Nıet bolǵanmen, keıde soǵan kúı­beń tirshiliktiń qaqpaqyldaǵan tolqyndary mursha-mursat ta bermeıdi-aý. Áıtpese, tap osy Aıtqajy aǵamyzdy Kókshe óńirindegi kórkem bıikterdiń birine balap, dáıim ishteı jaqsy kórip, jaqyn tartyp, baǵalaýdan jaz­ba­ǵa­nym ózime aıan. Qaıtkende de men úshin qımas aıaýly aǵa bolǵan, el-jurty úshin tynymsyz qaıratker ǵalym, tulǵaly azamat retinde tanylǵan osynaý asyl adam haqynda ótken shaqta sóıleýdiń ókinishin aınalyp óte almappyn.

 Eli men jerine eńbek etken tulǵaly ǵalym Aıtqajy Qazbekov haqynda bir úzik syr

Tirisinde kimniń qadirine jetkendeımiz? Nıet bolǵanmen, keıde soǵan kúı­beń tirshiliktiń qaqpaqyldaǵan tolqyndary mursha-mursat ta bermeıdi-aý. Áıtpese, tap osy Aıtqajy aǵamyzdy Kókshe óńirindegi kórkem bıikterdiń birine balap, dáıim ishteı jaqsy kórip, jaqyn tartyp, baǵalaýdan jaz­ba­ǵa­nym ózime aıan. Qaıtkende de men úshin qımas aıaýly aǵa bolǵan, el-jurty úshin tynymsyz qaıratker ǵalym, tulǵaly azamat retinde tanylǵan osynaý asyl adam haqynda ótken shaqta sóıleýdiń ókinishin aınalyp óte almappyn.

Qatal taǵdyrdyń on ekide bir gúli ashylmaı jatyp jetimdikpen óksitýine moıymas ishki qaısarlyqpen jaýap qatqan Aıtqajy mektepti altyn medalmen bitirip shyǵypty. Shyn máninde de, talapty erge nur jaýady. Armany asqaq, maqsaty bıik eken.

Soǵys zardaby áli basyla qoımaǵan sonaý kúreńqabaq ta qońyltaq shaqta qolqysqalyqqa qaramastan, óner-bilimniń besigindeı Lenıngrad ýnıversıtetin oqyp bitirýiniń ózi bile-bilgenge az ǵıbrat emes edi. Al endi munda ınjener-geolog hám gıdrogeolog mamandyǵyn alyp shyǵyp, eńbek jolyn bastaǵannan keıin Aıtqajy ǵıbrattarynyń bulaq kózi molynan ashylyp, órgek te sergek minezi músindele beripti.

Aıtqajy ǵıbraty birinshi iz salǵan jer – Saryarqanyń saıyn dalasy. Ol joldama boıynsha Ortalyq Qazaqstan geologııalyq basqarmasynyń qaraýyna bólingen bolatyn. Sóıtip, osyndaǵy So­qyr gıdrogeologııalyq partııasyna kelip, jumysqa kirisip te ketti. Bul 1957 jyl edi. Qa­raǵandy qalasyn sýmen jabdyqtaýǵa tıisti Soqyr artezıan alabynyń zerttelip bar­lanýyna jas gıdrogeolog Aıtqajy Qazbekov qosqan úlestiń qomaqtylyǵy da kózge túspeı qalǵan joq. «Jas kelse iske» degendeı-aq, jas maman óziniń le­nın­gradtyq brendin aqtap, Soqyr alabyn barlaýdyń barlyq úsh kezeńine birdeı qatysyp, alǵash ret joǵary deńgeıdegi mem­lekettik komıssııada bekitilgen esep av­tor­larynyń biri boldy. Sóıtip, ǵylym salasyna beıimdigi áý bastan ańǵarylǵan-dy.

1960 jyly óz ótinishimen týǵan jeri Kókshetaýdaǵy Soltústik Qazaqstan gıdro­geo­logııalyq ekspedısııasyna aýysty. Sóıtip, araǵa segiz jyl salyp atajurtyna eseıip, úıli-barandy bolyp, tuńǵysh balasy men jas kelinshegi Shámıdi ertip oraldy. Aıtqajynyń eń úlken ǵıbraty sol, osy kezden bastap tabany kúrekteı qyryq jyl boıy týǵan el-jurtyn sýmen qamtamasyz etip, Aqmola, Kókshetaý jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń aýylsharýashylyq nysandaryn sýmen jabdyqtaý problemalaryn oraıymen sheshý maqsatynda jerasty sýlaryn izdeý jáne barlaý máselelerimen aınalysty. Áýelde gıdrogeolog, aǵa gıdrogeolog, partııa bastyǵy bolǵan ol qyzmet babynda satylap ósip, 12 jyl boıy ekspedısııanyń bas ınjeneri boldy. Al 1978 jyldan 2000 jyly zeınetke shyqqanǵa deıin ekspedısııa bastyǵy jáne táýelsizdik pen­ naryq talaptaryna saı qaıta jań­ǵyr­ǵan «Kókshetaýgıdrogeologııa» aksıoner­lik qoǵamynyń prezıdenti retinde bú­kil gıdrogeologııalyq, ınjenerlik-geolo­gııalyq jáne ǵylymı jumystar keshenine besaspap biliktilikpen basshylyq etti.

Sý Aıtqajynyń ómiriniń mánine, ómirlik fılosofııasyna aınaldy. Sýdyń ǵajaıybyn dál osy kisideı terbep-tergeıtin adam sırek dep oılaımyn. Sent-Ekzıýperıdiń sý haqynda aıtqan «Sen ómirge qajetsiń dep aıtý beker, sen – ómirdiń ózisiń» degen sózderin jıi qaıtalaıtyn. Aıtekeńshe tolǵasaq, jerdiń eń paıdaly da baǵa jetpes asyl keni, qymbat qazynasy da – sý. Osy támsili isinen alshaq ketpeı, onyń ómiri men eńbeginen shynaıy kórinis tapty. Dáıekteı aıtsaq, osynaý jyldarda onyń tikeleı basshylyǵymen Qazaqstannyń soltústik óńirinde eldi mekenderdiń janynan 500-den astam jerasty sý kózderi barlap ashyldy. Ol ashqan tirshilik kózderinen toǵyz aýdan ortalyǵy, úsh qala men birqatar taý-ken jáne ónerkásip oryndary nár-qýat alyp jabdyqtaldy. Sonyń ishinde Kókshetaý qalasyn sýmen qamtamasyz etý maqsatynda Pavlov jáne Shaǵalaly dep atalatyn eki jerasty sý kózi barlanyp, paıdalanýǵa berildi. Kókshetaýlyqtar osy kúnge deıin ózderiniń aıkól jerlesteri Aıtqajy Qazbekov tapqan sýdy iship otyrǵanyn jáne keleshekte de esh kiltıpansyz ishe beretinin bir sát alǵyspen eske alyp qoısa, artyq bolmas edi deıtinimiz de sondyqtan. Buǵan qosa Zerendi aýdany men kýrortty aımaqtyń barlyq eldi mekenderiniń tóńiregin de búge-shigesine deıin qaldyrmaı zerttegen osy aǵamyz.

Aıtekeń óndiris pen ǵylymdy qatar alyp júrgen sanaýlylar qatarynda boldy desek, ol da aqıqat. Árbir ashylǵan sý kózine gıdrogeologııalyq turǵydan qorytyndy jasap baǵalaıtyn, ereksheligin-qasıetterin elep-ekshep saralaıtyn. Osynaý jyldar boıǵy eren izdenis, oıshyl eńbektiń negizinde 1977 jyly óndiristen qol úzbeı dıssertasııa qorǵap, geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı ataǵyn enshiledi. Bul dıssertasııa negizinen Býrabaıdaǵy Maıbalyq sý kóziniń shıpalyq qasıetterine arnaldy. Osy jerge kóp uzamaı Maıbalyq shıpajaıynyń salynyp, el ıgiligine aınalýy da Aıtqajy aqjoltaılyǵynyń arqasy ekendigin ekiniń biri bile bermeıdi. Al bilgenge bul da ǵıbrat.

Kóbine-kóp qazaq azamattary qara kórsete qoımaǵan gıdrogeologııa salasynda jańa sóz, tyń oılar aıtypty. Buǵan onyń óz qolynan shyqqan jáne basqa áriptesterimen birlesip jazǵan 48 ǵylymı eńbegi men gıdrogeologııalyq saraptamalary aıǵaq. Ony Býrabaı aımaǵynyń rodon sýlary jáne olardy paıdalaný keleshegi, Kókshe­­taý oblysy jerasty sýlarynyń jaǵdaıy jáne olardy paıdalaný men qorǵaý jaıy, jeras­ty sýlaryn, paıdalanýdyń ekonomıkalyq tıimdiligi máseleleri árkez tolǵandyryp otyrdy. Aıtekeń Soltústik Qazaqstan jáne Kókshetaý oblystary jerasty sý kózderiniń anyqtamalyǵyn jasaǵanda da, jańa málimetterge súıene otyryp óńirdiń gıdrogeologııalyq kartasyn izerlegende de, 1978 jyly strategııalyq shıkizat – ýrannyń iri kenishin ashyp, KSRO Geologııa mınıstrliginiń «Ken ornyn tuńǵysh ashýshy» belgisimen marapattalǵanda da arzan ataqty emes, aldymen ardy, sonyń halyqqa tıgizer is júzindegi paıdasyn paıymdaǵan-dy. Mine, dál osyndaı kóz maıyn taýysqan eńbekterden A.Qazbekovtiń 1996 jyly jaryq kórgen «Soltústik Qazaqstandaǵy gıdrogeologııalyq jáne ınjenerlik-geologııalyq zertteýler» atty salıqaly jınaq túzilgen bolatyn.

Kezindegi geologııa mınıstri, birtýarlardyń biri Shahmardan Esenov Aıtekeńniń gıdrogeologııalyq talantyna iltıpatpen qarasa, dıssertasııasyna jetekshilik etken akademık, Sosıalıstik Eńbek Eri Ýfa Ahmetsafın ǵalymdyq qajyr-qaıratyna tánti ekenin jasyrǵan joq-ty. Al kezinde Kókshetaý oblysyn basqarǵan marǵasqalar Erkin Áýelbekov, Maqtaı Saǵdıevter sý sharýashylyǵyna qatysty máselelerde árdaıym Aıtqajy Qazbekulymen aqyldasyp, oǵan arqa súıep ári qoldaý kórsetip otyrypty. Aıtqajy Qazbekuly gıdrogeologııa salasyndaǵy úlgili eńbegi úshin keńes kezinde «Eńbek Qyzyl Tý» ordenimen, «Eren eńbegi úshin» medalimen, «Jer qoınaýyn barlaýǵa sińirgen eńbegi úshin», «KSRO jer qoınaýyn barlaý úzdigi» tósbelgilerimen marapattalypty. Qazaqstan Respýblıkasy jer qoınaýynyń qurmetti barlaýshysy, professor, Qazaqstannyń geologııa-mıneralogııa akademııasynyń korrespondent múshesi, Kókshetaý qalasynyń qurmetti azamaty bolatyn.

Aıtqajy kózin ashqan, burqaq attyrǵan, el meıirin qandyrǵan káýsar bulaqtar osyndaı mereıli jaqsylyqtarǵa ákelip edi. Al onyń jan-júreginen taralǵan rýhanı bulaqtardy, ulaǵatty ustazdyǵyn, týǵan jer tabıǵatyn tý alyp qorǵaǵan jarshylyq jalynyn, ekolog retindegi qaırat-qajyryn, qazaqtyń tili men dili úshin kúresken ultjandylyǵyn qaıda qoıamyz.

Abylaıdy han kóterýshilerdiń biri Qaraýyl Qanaı bı ekeni tarıhtan málim. Osy qasıetti Qanaı baba el kózinde, búgingi urpaq sanasynda bulyńǵyr tarta bastap edi. Mine, osylaısha muńdanǵan arýaqty rıza qylýǵa, abyz qart Baıan Janǵalovqa seriktese otyryp, Aıtekeń sińirgen eńbekti búginde el ańyz qylyp aıtady. Súıegi Túrkistandaǵy Áziret Sultan kesenesinde jatqan Qanaı bıdiń 300 jyldyǵyna quran baǵyshtalyp, Kókshetaýda berilgen ulan-ǵaıyr asty uıymdastyryp ótkizýdiń negizgi salmaǵyn Aıtqajy Qazbekov kóterip aldy desek, artyq emes. Sóıtip, Qanaı bı jóninde, ásirese, Kókshe óńirinde keleli qoǵamdyq pikir qalyptasty. Zerendi aýdanyndaǵy alty aý