Bal

Qasıetti Quran Kárim súresinde (Án-Nahl súresi) ara týraly jazylýy tegin emes. Muhammed (s.ǵ.s.) Paıǵambarymyz da Hadısterinde eki túrli emge: Quran men ara balyna aıryqsha iltıpatty bolýǵa shaqyrady. Kókten túsken qasıetti tórt kitaptyń biri Injilde bal týraly birneshe márte aıtylady. Iá, Jaratýshynyń adamzatqa jibergen erekshe yryzdyǵy týraly sóz qozǵaý da ǵanıbet.

ALTAI BALYNYŃ DAŃQY

«Bardan aýysady, baldan juǵysady». Álbette, alǵa qoıǵan astan bastap bulyqsyǵan sulýǵa deıin shárbatty dúnıeniń bárin balǵa teńestiretin qazaǵymyz baldy erteden biledi. Aıtalyq, «bal qymyz», «bal qaımaq», «bal erin» degen sııaqty túrli teńeýler ilkim zamannan aıtylyp keledi. «Bala tiliniń bal» ekenine súısinetin de bizdiń jurt. Eýrosentrıstik uǵymdaǵy jas jubaılardyń alǵashqy shańyraq kótergende ótkizetin bal aıy búgingi qazaqpen bite qaınasyp ketkeli biraz boldy.

Qasıetti Quran Kárim súresinde (Án-Nahl súresi) ara týraly jazylýy tegin emes. Muhammed (s.ǵ.s.) Paıǵambarymyz da Hadısterinde eki túrli emge: Quran men ara balyna aıryqsha iltıpatty bolýǵa shaqyrady. Kókten túsken qasıetti tórt kitaptyń biri Injilde bal týraly birneshe márte aıtylady. Iá, Jaratýshynyń adamzatqa jibergen erekshe yryzdyǵy týraly sóz qozǵaý da ǵanıbet.

ALTAI BALYNYŃ DAŃQY

«Bardan aýysady, baldan juǵysady». Álbette, alǵa qoıǵan astan bastap bulyqsyǵan sulýǵa deıin shárbatty dúnıeniń bárin balǵa teńestiretin qazaǵymyz baldy erteden biledi. Aıtalyq, «bal qymyz», «bal qaımaq», «bal erin» degen sııaqty túrli teńeýler ilkim zamannan aıtylyp keledi. «Bala tiliniń bal» ekenine súısinetin de bizdiń jurt. Eýrosentrıstik uǵymdaǵy jas jubaılardyń alǵashqy shańyraq kótergende ótkizetin bal aıy búgingi qazaqpen bite qaınasyp ketkeli biraz boldy.

Biraq, munyń bári qazaq jappaı bal tutynady degen sóz emes. Jýyrda Semeı qalasynan Saılaý Tóleýov esimdi jýrnalıst aǵamyz elimizdiń bas basylymyna jarııalanǵan maqalasynda mynadaı derek keltiripti: Qazaqtardyń 60 paıyzy múlde bal jemeıdi. Jan basyna shaqqanda – 0,1-0,2 gramnan ǵana. Japonııada soǵystan keıin búkil halyq bal men ara ónimderin biri qalmaı paıdalanyp otyrǵan. Araǵa bes-on jyl salyp baryp el óziniń ıntellektýaldyq qýaty jaǵynan kóp elden áldeqaıda uzap ketken. Ol elde tipti bal jemeıtin adamdy jumysqa almaıtyn tártip bar eken» («EQ», 1 shilde, 2013 jyl). Japondardy jampoz qylǵan as bizdiń boıymyzǵa batpaı ma?!..

Rasynda, bal – qýaty joǵary azyq. 1 keli bal adamǵa 3250 kal. qýat beredi. Bal adam aǵzasyn dárýmendermen, aqýyzben, fermenttermen, t.b. tirshilikke qajetti zattarmen baıytady. Sondaı-aq, baldy asqazan, baýyr, búırek, júrek, ókpe, júıke aýrýlaryn emdeýge qoldanady. Ara balyn opa-dalapta, dári jasaý óndirisinde paıdalanady. Ǵalymdardyń aıtýynsha, Altaı balynyń adam densaýlyǵyna berer paıdasy mol. Atap aıtqanda, bal aǵzadaǵy qan quramyn jaqsartyp, ishki qyzmetterdi jandandyrady. Immýnıtetti arttyrý, deneniń fızıologııalyq kúsh-qýatyn qalpyna keltirý, mı qyzmetin kúsheıtýge áser etedi, tynys alý joldaryn artyq qaqyryqtar men qabynýdan saqtaıtyn da osy bal. Ájeńizdiń tumaý nemese sýyq tıgende ystyq sútke bal qosyp beretini esińizde shyǵar? Baldy qurt aýrýyna, uıqysyzdyqqa, bas aýrýyna, qan qysymyna, asqazan jarasyna, tipti kúıikke de em retinde paıdalanýǵa bolady.

Halyqtyq medısınada bal arqyly em qabyldaý 4 myń jyl buryn paıda bolǵan eken. Grek oıshyly Pıfagor «Uzaq ómir súrýdiń sebebi – baldy jıi qabyldaýdan» dese, áıgili medısına ǵulamasy Ábý Álı ıbn Sına «Jastyq shaǵyńdy saqtaǵyń kelse, jıi bal je!» depti.

Bal – úlken bıznes.

Bal – halyqty saýyqtyratyn as.

Bal – qorshaǵan ortany saqtaýdyń joly.

Bal degende, búginde barsha bazarda samsap turǵan «Altaı baly» eske túsedi. Shynynda, bul Tór Altaıdyń tartýy ma? Indete zerttep jatqan eshkim joq. Senbeseńiz – erkińiz, «alyńyz» dep qystamaıdy. Jabaıy naryq zańdylyǵy jasandylyq pen aldaýdy qatar qoıǵannan bastap Altaı b alynyń da qadiri qashty. Bul – saýda tilimen sóılegende «brendti paıdalaný».

Mádenı tásilmen ósiriletin bal aralary Altaı ólkesine HVIII ǵasyrdyń sońynda kelipti. О́skemen bekinisiniń komendanty Nıkolaı Arshenevtiń jazbalarynda alǵashqy ara uıalary salynǵan jáshikter 1786 jyly Kıevten ákelingeni týraly derek bar. Shyǵys óńirindegi alǵashqy omarta О́skemennen 40 shaqyrym jerde qurylǵan eken. 1825 jyly О́skemen mańaıynda 86 myńnan astam ara uıasy bolǵan. 1834 jyly Buqtyrma jaǵalaýynan jınalǵan 12 myń put taza bal Oralda ótken Irbit jármeńkesine jetkizilipti.

Keńes odaǵy tusynda Altaı balynyń dańqy aspandady. Táýelsizdik alǵanǵa deıin Qazaqstan Japonııa, Ońtústik Koreıa, Germanııa jáne ózge de odaqtas respýblıkalarǵa jyl saıyn 20 myń tonna bal shyǵaryp turǵan eken. Onyń ishinde Altaı balynyń mol úlesi bar. Búginde bul ólkeniń eksportqa shyǵaratyn bal kólemi 1 myń tonnaǵa jeter-jetpes bolyp qaldy. Qazir elimizde shamamen 73 myńnan astam omarta tirkelse, onyń 70 paıyzy Shyǵys Qazaqstan oblysyna tıesili.

Shyny kerek, ishinara aınalysqany bolmasa qazaqtyń basym bóligi omartashylyq ká­sip­ke ońqaı asyqtaı kánigi emes. Omar­tashylar áýletiniń basym bóligi patshalyq zamanda ishki Reseıden qazaqtyń shu­raı­ly qonystaryna aýyp kelgen ker­jaq­tar, mujyqtar, Keńes ókimeti kezin­de departasııalanǵan ózge ulys ókilderi bolatyn. Toqsanynshy jyldary barmaǵynan bal tamǵan omartashylar áýletiniń urpaqtary Reseıge, Germanııaǵa, t.b. túpkilikti atamekenderine qonys aýdarǵan soń hám qoǵamdyq qurylym tóńkerilip túsken toqyraý zamatynda bul kásip te ádire qalǵandaı bolǵan. Quldyraýdy toqtatyp, túgin tartsań maıy, gúlin tartsań baly shyǵatyn shyǵys ólkesiniń bal sharýashylyǵyn basynan bastap qaıta qurýdyń qajettiligi anyq baıqaldy. О́ıtkeni, qazaqstandyq naryqty qaıdan kelgeni, qandaı jolmen óndirilgeni belgisiz sapasyz bal taýary basyp qalǵan bolatyn.

HALYQARALYQ BAL FESTIVALI DÁSTÚRGE AINALDY

Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev sońǵy jyldary óńirdegi bal sharýashylyǵyn damytýǵa den qoıyp, osyǵan deıin ojaýdan qaǵylyp kelgen omartashylar isiniń ońǵa basýy úshin birqatar keshendi is-sharalar atqardy.

Atap aıtqanda, 2010 jyly oblystyń ara ósirýshilerine 4 mıllıon teńge sýbsıdııa berildi. Memleket tarapynan júıeli qoldaýdyń jyl saıyn jaqsara túsýi aımaqtaǵy Shemonaıha, Zyrıan, Katonqaraǵaı, Glýbokoe, Kúrshim, Úrjar, Tarbaǵataı aýdandaryndaǵy omartashylardyń kásibin ilgerilete tústi. Alǵashqy bólingen sýbsıdııanyń nátıjesinde oblys kóleminde 31 omarta sharýashylyǵy quryldy. Ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkerleri ara uıalaryna synaq júrgizip, ara men baldyń sapasyn anyqtap otyrady. Osylaısha, omartashylarǵa sýbsıdııa taǵaıyndalady. Sýbsıdııa mólsheri bir ara uıasyna 6 myń teńgeden beriledi. 2011 jyly oblystyq bıýdjetten bul salaǵa 24 mıllıon teńge qarjy jumsaldy. Nátıjesinde, 2010-2011 jyldary aımaqtaǵy ara uıalarynyń sany 40 300-den 50 700-ge deıin ósti. Bal óndirý 700 tonnadan 3 myń tonnaǵa deıin kóbeıdi. Bıyl bul mejeni 4 myń tonnaǵa jetkizý josparlanyp otyr. Bul 1991 jyldarmen salystyrǵanda, óńirdegi bal óndirisiniń aıtarlyqtaı artqanyn baıqatady. Bıyl 53 asyl tuqymdy omarta sharýashylyqtaryndaǵy 7 myńnan astam asyl tuqymdy bal arasy uıasyn sýbsıdııalaý josparlanyp otyr. Sýbsıdııalaý jumystary aldaǵy tamyz aıynda oryndalady. Asyl tuqymdy ara sharýashylyǵyn damytýǵa bólinetin sýbsıdııadan bólek, «Jumyspen qamtý-2020» memlekettik baǵdarlamasy da omarta sharýashylyqtarynyń qanatyn keńge jaıýyna múmkindik berdi. Máselen, О́skemenniń irgesindegi Menovnoe aýylynda bal óndirýmen shuǵyldanatyn «Apımondııa» JShS atalǵan baǵdarlama boıynsha 2011 jyly jeńildikpen nesıe alǵan bolatyn. Kásibin dóńgelete bastaǵan seriktestik byltyr 21 mıllıon teńge kóleminde ekinshi márte nesıe aldy.

Búgingi kúni oblysta 54 asyl tuqymdy omarta sharýashylyǵy tirkelgen, onda 7 327 orta orys jáne karpat asyl tuqymdy bal arasy uıasy bar.

Elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qarastyryp jatqan bir máselege shyǵysqazaqstandyq omartashylar qulaq túrip otyrǵany jasyryn emes. Iаǵnı egistik alqaby mańaıynda ornalasqan omartashylarǵa sýbsıdııa berý máselesi qarastyrylýda. Bul joba qolǵa alynsa, omarta sharýashylyǵyn damytýdyń bir tásili bolmaq. Sebebi, ara eń aldymen ósimdikterdi tozańdandyrýshy, ártúrli ósimdik aýrýlarynyń emshisi. Jaqyn mańda omartasy bar sharýashylyqtardyń egini men baý-baqshasynan ónimdi basqalardan birshama kóp alatyndyǵy ǵylymı túrde dáleldengen.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstri aıtqandaı, bal sharýashylyǵyndaǵy negizgi másele – baldy ónd irý emes, satý. Keńes tusynda ózge oblystar aldyn-ala tapsyrys berip, alyp ketetin Altaı balynyń búgingi ótimdiligi kóńil kónshite me? Bul – úlken másele.

О́ńir basshysynyń bastamasymen oblys ortalyǵynda jyl saıyn halyqaralyq bal festıvali ótkizilip keledi. Altaı balyna degen suranysty arttyra túsý maqsatyn kózdegen halyqaralyq bal festıvali bıyl tórtinshi márte ótkiziledi. Byltyr О́skemende qyrkúıek aıynda ótken festıvalda 152 omartashy óz ónimderin jurtshylyqqa usynyp, 45 tonnaǵa jýyq bal jáne bal ónimderin saýdalaýǵa múmkindik aldy. Oblys ortalyǵyndaǵy Qazaqstan kóshesiniń boıyn boılaı sozylyp jatatyn jármeńke shyn máninde dástúrli omartashylar toıyna aınaldy. Onda baldyń túr-túrimen qosa, balaýyz, ara uıasynan alynatyn túrli ónimder, tipti arnaıy daıyndalatyn ónimder saýdalanady. Máselen, ótken jyly Ulan aýdanynyń «Bagratıon» sharýa qojalyǵy bal men pantyny aralastyryp jasaǵan jańa ónimderin kópshilikke tuńǵysh ret usyndy. Mamandardyń aıtýynsha, onyń taǵamdyq jáne emdik qasıeti asa joǵary. Festıval aıasynda ótetin sheberlik sabaqtarynyń da paıdasy zor. Atalǵan festıval omartashylardyń ara ósirý men bal jınaýda joǵary jetistikterge jetkizetin jańa tehnologııalar týraly mol maǵlumat alýlaryna, ózara tájirıbe almasýlaryna úlken múmkindik berdi.

Oblys basshylyǵy halyqaralyq bal festıvali sheńberinde sheteldik meımandardy shaqyrýdy da umytqan emes. Máselen, ótken jyldary Búkilálemdik «Apımondııa» omartashylar qaýymdastyǵynyń prezıdenti Jıl Ratııa, Koreıa eliniń ókili, doktor Ma Iýan, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, reseılik Alfır Mannapov jáne basqa da tanymal omartashylar Altaı balynyń erekshe sapasy men dámine tánti bolysty. Al ýkraınalyq qonaqtar Altaıǵa alǵash ret Karpat arasynyń ákelingenine, shyǵysqazaqstandyqtardyń osy tuqymdy kóbeıtip otyrǵandyqtaryna rızalyq bildirgen-di. Oblys ákiminiń orynbasary Vladımır Koshelevtiń aıtýynsha, ótken jyly bal festıvaline 12 memleketten qonaqtar qatyssa, bıyl bul sharaǵa meımandar 15 memleketten kelmek. Qurmetti qonaqtar qatarynda Túrkııa, Grekııa, Rýmynııa, Lıtva syndy eýropalyq elderdiń ókilderi bolady dep kútilýde.

«Altaı baly» halyqaralyq festıvalinen ózge «Kúz tartýy» merekelik saýdasy, túrli kezdesýler, keńester men semınarlar uıymdastyrý, kásipkerler men ǵalymdar arasynda yntymaqtastyq týraly kelisimsharttar, memorandýmdar jasaý keńinen jolǵa qoıyla bastady. Osyndaı kelisimsharttardyń biri Qytaı elimen jasaldy. Kórshi memleket Shyǵys Qazaqstanda óndirilgen myń tonna balǵa aldyn-ala tapsyrys berdi. Irgemizdegi Qyrǵyzstan álemge bal eksporttaýdy jolǵa qoıyp otyrǵanda, Altaı balynyń shetelge shyǵarylmaýy úlken syn. Bul rette óńirdegi belgili bal óndirýshilerdiń biri sanalatyn «Paseka» sharýashylyǵy aldaǵy ýaqytta Qytaıdyń Úrimji shaharynda bal ortalyǵyn ashýdy kózdep otyr. О́ńirdegi bal ónimi Malaızııaǵa da eksporttalmaq. Sondaı-aq, qazaqstandyq omartashylar Búkilálemdik «Apımondııa» omartashylar federasııasy uıymyna, «Eýrazııalyq omartashylar klýby» qaýymdastyǵyna múshe boldy.

Omarta sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýashylyq basshylary ótken jyly Reseı men Ýkraına eliniń omartashylaryna baryp tájirıbe almasyp qaıtty. Bıyl 28 maýsymda shyǵysqazaqstandyq omartashylar Kıev qalasynda ótken omarta sharýashylyqtarynyń búkilálemdik kongresine qatysty.

OMARTAShY QAZAQTAR

Omarta sharýashylyǵyn damytýǵa Shyǵys Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda ashylǵan omarta sharýashylyǵy bólimi de oń áser etýde. Qazir bul bólim oblystaǵy omarta sharýashylyǵyn damytý ortalyǵyna aınalyp, atalǵan salany nasıhattaýǵa, mamandardy oqytyp-úıretýge erekshe mán berip otyr. Instıtýttyń Glýbokoe aýdanynyń Opytnoe pole aýylyndaǵy omarta sharýashylyǵy bóliminde aǵymdaǵy jyldyń 2-7 maýsym kúnderi «Ara sharýashylyǵy óndirisin uıymdastyrý, asyl tuqymdy ara sharýashylyǵyn qurý jáne damytý, ara sharýashylyǵynyń azyq-túlik qoryn qurý» taqyrybynda omartashylar oqýy ótkizildi. Oǵan oblys boıynsha 50-den astam omartashylar qatysty. О́tken jyly omartashylar oqýynda 52 omartashy arnaıy sertıfıkat alǵan bolatyn.

Sondaı-aq, sharýashylyqtardy kásibı mamandarmen qamtý maqsatynda Ulan aýdanynyń Saratov aýylynda ornalasqan aýyl sharýashylyǵy kolledjinde, Katonqaraǵaı aýdanynyń Úlken Naryn aýylyndaǵy agrarlyq-tehnıkalyq kolledjinde, Úrjar aýdanynyń Taskesken aýylyndaǵy kolledjinde omartashylar daıyndala bastady. Oblys basshysy kolledjderdiń basshylyǵyna kásibı omartashylardy oqytý-daıyndaý ádistemesin únemi jetildire túsýge tapsyrma júktegen. Ásirese, omartashyla r áýletiniń balalaryn oqytý, bilim sapasyn jetildirý úshin oqýlyqtar men oqytýshylar quramyn keńeıtý, omartashy mamandyǵyn alyp shyqqan jas túlekterge memleket tarapynan qoldaý kórsetý, olardyń óz omarta sharýashylyǵyn qurýǵa járdemdesý sııaqty birqatar máselelerdi tıimdi sheshý qajettiligi baıqalady.

Shyǵys Qazaqstan aýmaǵynda óndiriletin bal ár senbi saıyn oblys ortalyǵyndaǵy «Metallýrg» mádenıet saraıy aldynda ótetin jármeńkeniń eń ótimdi taýarynyń birine aınaldy. Bal ótpeı qalatyn taýar emes. Tek satýdy úılestire bilse boldy. Oblys ákimdigi osy mindetti moınyna alǵandaı. Tipti, shyǵys omartashylarynyń qoımasynda bal kúbilep jatyp qalmaýy úshin uıymdastyrylatyn saýda jármeńkeleri ózge oblystarda ótkizile bastady. Byltyr Qyzylorda oblysynda ótken Shyǵys Qazaqstan oblysynyń mádenı kúnderinde Altaı balyn ońtústik jurtshylyǵy talasa-tarmasa alyp ketkeni de osynyń dáleli. Jýyrda ótken aımaqaralyq forým barysynda kórshi oblystar Shyǵys Qazaqstannyń aýylsharýashylyq jármeńkesin óz óńirlerinde ótkizýge nıet bildirdi. Bul da shyǵys balynyń respýblıka naryǵyna tikeleı shyǵýy men ótimdiligin kúsheıte túsetini daýsyz.

«Qurt esesi maltadan» demekshi, búginde ózimizdiń qarakózder de mal sharýashylyǵymen qatar ara ósirýge bel sheshe kiriskenine kýá bolyp júrmiz. Úrjar aýdanynyń Kóldeneń aýylynyń omartashylary Shákirjan Baıanov pen jubaıy Mahabbat otbasylyq omarta kásibimen aınalysqandaryna 23 jyldan asypty. Olardyń omartasy Tarbaǵataı taýynyń bókterinde ornalasqan. Jyl saıyn oblys ortalyǵyndaǵy jármeńkege bir tonna bal jáne ózge de bal ónimderin ákeledi. Jalpy, oblystyń bir qıyrynda jatqan Úrjar aýdanynda 120-dan astam adam omarta sharýashylyǵymen aınalysady. Al ara uıasynyń sany 3 jarym myńnan asqan eken. Kúrshim aýdany Maraldy aýylynyń mańyndaǵy «О́rteń» degen jerde omarta ustap otyrǵan Baǵzı Qaspaqovanyń jeke sharýa qojalyǵy bar. Ol mal sharýashylyǵymen birge bul kásiptiń de qyr-syryn ózgeden kem bilmeıtinin aıtady. Zyrıan aýdanynyń Feklıstovka aýylynyń turǵyny Nurjan Abdoshov 17 jyldan beri osy kásippen aınalysyp, elýge jýyq ara uıasyn ustap otyr.

– Omarta ustaýmen qosa mal ósiremiz. Alaıda otbasymyzǵa negizgi kiris bal arqyly keledi. Jylyna eki tonnaǵa jýyq bal alyp, saýdalaımyn, – deıdi ol.

Katonqaraǵaı aýdanynyń Maıemer aýylynda turatyn omartashy Samat Azbaev ótken jyly jaz boıy atqarǵan eńbeginiń nátıjesinde 30 kúbi bal alypty.

– Ara ósirýdiń qıyndyǵy bar. Biraq mal ósirýden qıyn emes. Eńbekqor araǵa qolaıly jaǵdaı týdyrsańyz, ózderi ushyp ketip, gúl tozańdaryn jınap, qaıtyp keledi. Bul – maýsymdyq jumys. Qazir aýyldaǵy qoly biletinder bul kásippen eptep aınalysa bastady, – deıdi S.Azbaev.

MEKTEP OQÝShYLARY BALǴA QUMAR

Tutyný mádenıetiniń talaptary bal ónimderin arnaıy qutyǵa quıyp, satýǵa ákele jatyr. Máselen, bıyl «Shyǵys Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS-nyń omarta sharýashylyǵy ortalyǵynda ara balyn arnaıy ydystarǵa quıyp óndirý sehy iske qosylmaq. Avtomattandyrylǵan jeli óndiristik sehta óndirilgen baldy úlkendi-kishili ydystarǵa quıyp, tutynýshyǵa jóneltedi. Polshadan ákelingen jańa qondyrǵy tazartylǵan sapaly bal alýǵa qol jetkizip qana qoımaı, saýda naryǵyna qolaıly shaǵyn ydystarǵa quıyp shyǵarýǵa múmkindik berip otyr. Munda bal 10 gramnan bastap 1 lıtrge deıingi kólemdegi paketter men shaǵyn qutylarǵa quıylyp shyǵarylady. Seriktestik dırektory Aleksandr Tomashenkonyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta óndiriste bıologııalyq belsendi qospalar, balaýyz, bal kremi tárizdi qosalqy ónimder de kóptep óndirilmek. Qazirgi kezde ınstıtýt quramynda eki asyl tuqymdy omarta sharýashylyǵy bar. Sharýashylyqta asyl tuqymdy aralar uıasyn arttyrý, qorektik ósimdikter túrin molaıtý, ara aýrýlarynyń aldyn alý, qoldan uryqtandyrý baǵytynda jumystar júrgizilýde. Jospar boıynsha, ınstıtýt ishinen ara balynyń óndirisin zertteýge arnalǵan zamanaýı zerthana ashylady. 2013-2020 jyldarǵa arnalǵan «Omarta sharýashylyǵy ǵylymı óndiristik ortalyǵyn qurý jáne damytý» atty joba aıasynda ashylatyn zerthana eksportqa shyǵarylatyn Altaı balynyń sapasyn álemdik talaptarǵa saı anyqtaýǵa sebin tıgizetin bolady. Sonymen qatar, oblystaǵy omarta sharýashylyqtaryn akkredıtasııadan ótkizýge de paıdalanylmaq.

Sońǵy jyldary mektep oqýshylaryn balmen qamtamasyz etý boıynsha júıeli jumys júrgizilýde. Oblys Ákimi Berdibek Saparbaevtyń basshylyǵymen ótken jyly óńirde 707 mektep ara balymen qamtylyp, oqýshylar 328 656 keli bal ónimderin tutyndy. Bıyl aımaqtaǵy 96 mekteptiń oqýshylaryna 280 340 keli bal berilgen eken. Jal py, oblys mektepterine bólinetin baldyń kelisi 963 teńgeden baǵalanǵan. Ár oqýshynyń aptasyna tutynatyn bal kólemi 80 gramdy quraıdy. Bul – jalpy esep. Al jekelegen aýdandarda oqýshylardyń as mázirine enetin bal kólemi árqıly. Máselen, ótken jyly Kúrshim aýdanynyń bilim bólimine balalarǵa beriletin tamaq mázirine mindetti túrde jergilikti omartashylar óndirgen baldyń engizilýi jáne mólsheri 20 gramnan 30 gramǵa deıin kóbeıtilýi tıis degen tapsyrma júkteldi. Kúrshimdik mektepter úshin baldy arnaıy ydystarǵa quıý jumysy Maraldy aýylyndaǵy sehta júzege asyrylady.

«Shyǵys Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS omarta sharýashylyǵy ortalyǵynda ara balynyń arnaıy ydystarǵa quıylýy mektepterge beriletin baldy taratýǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzdy. О́ıtkeni, oqýshylarǵa bal mólsherimen berilip, qaı mektepke, qansha balaǵa qandaı kólemde bólingeni belgili bolyp otyrady. Glýbokoe aýdanynda bıyl omartashylar qaýymdastyǵy quryldy, munda 200 gramdyq ydys pen bal shyryny quıylǵan sýsyn ónimi shyǵarylýda. Daıyndalǵan bal sýsynyn mektep oqýshylaryna 10-15 teńgege arzandatylǵan baǵamen berý uıymdastyrylýda.

OMARTAShYLARǴA JER TELIMDERI KEREK

Altaı balynyń aýqymdy bóligin Katonqaraǵaı aýdany óndiredi. Aýdanda 13 omarta sharýashylyǵy asyl tuqymdy dárejesine ıe bolǵan. Qoldanystaǵy zańnama boıynsha, omartashylardyń ara uıasy júzden assa asyl tuqymdy sharýashylyq dárejesin alady. О́tken jyly qatonqaraǵaılyq omartashylarǵa 3,5 mln. teńge sýbsıdııa bólindi.

– Omarta sharýashylyǵy – Katonqaraǵaı aýdanynyń betke ustar brendi. Jármeńkeler men bazarlarda Katonqaraǵaı balynyń ótimdiligi joǵary, – deıdi aýdandyq aýyl sharýashylyǵy jáne veterınarııa bóliminiń bastyǵy Raqymǵalı Qalaýbaıuly.

Búginde aýdandaǵy 235 omarta sharýashylyǵynda 12 myńǵa jýyq ara uıasy bar. Jyl saıyn aýdan kóleminde 350-370 tonna bal óndiriledi. Katonqaraǵaı balynyń ataǵy dúrkirep tursa da satý jaǵynda máseleler bar. Sondyqtan, О́skemende ótetin halyqaralyq bal festıvali omartashylarǵa ónimderin ótkizýge úlken múmkindik jasady. Byltyr atalǵan festıvalǵa 27 omartashy qatysypty. Olardyń árqaısysy 1 mln. teńge mólsherinde qarjyny qaltasyna basyp qaıtty. Festıvaldiń «Eń úzdik tátti bal» atalymyn qatonqaraǵaılyq omartashylar jeńip alǵan edi.

Altaıdyń tumsa tabıǵatynyń ózi omarta sharýashylyǵy úshin jaratylǵandaı. Munda baldyń kóptegen, atap aıtqanda, kúnbaǵys, orman, qaraqumyq baly sııaqty 15-ten astam túri óndiriledi. Bul – omartanyń qaı jerde ornalasqanyna baılanysty. Eger omarta ornalasqan jerde kúnbaǵys bolmasa, aralar dalanyń tabıǵı shópterinen bal jınaıdy. «Omartashylar týraly» zań boıynsha qazir omartashylar ózderine tıesili aýmaqty resimdep, memlekettik akti alýda. Jer komıssııasy ókilderiniń aıtýynsha, omarta turǵan 1 gektar aýmaqtan 5 shaqyrymǵa deıingi jerde ózge omarta bolmaýy tıis. Eki omartanyń arasy – 10 shaqyrym. Osy ýaqytqa deıin omartashylar arasynda jer telimine talas týyndaǵan joq. О́ıtkeni, uzaq jyldar boıy omarta ustap kele jatqan bal óndirýshilerge ózderine hám áriptesterine tıesili jer telimderi belgili.

Katonqaraǵaı balynyń ortasha baǵamy ótken jyly 750 teńge men 1200 teńge aralyǵynda boldy. Degenmen, halyqaralyq bal festıvalinde omartashylardyń kópshiligi ónimderin arzandatyp satady.

Degýstatorlardyń aıtýynsha, baldyń sapasy eń aldymen ıisinen baıqalady. Jaqsy baldyń hosh ıisi qaqpaǵyn ashyp qalǵanda burq ete qalady eken. Qap-qara battasqan baldy saýdalap júrgenderdiń mundaıda qyzǵanyshy týatyny sózsiz. Bal jármeńkelerinde qoıylatyn kishkene taıaqshalarmen dám tatqan halyq til úıirgen tátti baldy tańdap júrip satyp alady.

Baldyń sapasyn aýdandyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq stansa men veterı­nar­lyq zerthanalar qadaǵalap otyrady. О́ıtkeni, qanttyń ózinen bal jasap shyǵaratyn tehnologııany jetik meń­ger­gender, jalǵan bal jasaýshylar da kez­desedi. Barlyq baldy qoldan jasaýǵa bolǵanymen, aranyń qarnyna túsip, qaıta shyqqan sóldi jasaý adamnyń qolynan kelmeıdi. Osy sóldi, shireni tekserýge qabiletti reaksııa arqyly jalǵan «omartashylar» jaýapqa tartylady.

Bıyl shyǵys óńirinde, ásirese, alty aı qar jatatyn Altaıda kóktem aıaǵy uzaryp ketkendikten jıym da az bolady dep kútilýde. Sebebi, mamyr aıynyń keı kúnderinde aýa raıy mınýsqa deıin tómendedi. Omartashylar mamyrda aralarynyń úsh-tórt kún ǵana ushqanyn aıtady. Mundaı kezde araǵa shyryn, qant berip, óziń baǵýǵa týra keledi.

«Aqsý-Deen» JShS oblystaǵy omar­tashylardyń ónimderin qabyl­dap, odan túrli dári-dármek jasaý­men aınalysqanyna birshama jyl bol­dy. Kásiporyn meńger ýshisi Aqzııa Maǵ­zu­mo­vanyń aıtýynsha, kóktem kezinde aýdandyq gazetke jarııalanǵan habarlandyrý negi­zinde omartashylar ónimderin ótkizedi. Atal­ǵan kompanııa ara balaýyzynyń 1 keli­sin 10 myń teńgeden qabyldaıdy eken. Oblys aýmaǵyndaǵy bal ónimderin О́ske­men­de ornalasqan «Pchelka Maıa» JShS jı­nap beredi. Aqsýda osy shıkizattan «Balaýyz tunbasy» atty dári jasalady. 25 mıllımetrlik qutyǵa quıylǵan tunba elimizdiń túkpir-túkpirine jiberiledi. Katonqaraǵaı aýdanynda ornalasqan «Aqsý-Deen» Pavlodar qalasyndaǵy «Aromat» JShS, О́skemendegi «Medıkýs» JShS sııaqty kásiporyndarmen baılanys ornatqan. Dárilik ónimge jatatyndyqtan balaýyz tunbasyna suranys óte joǵary. 2012 jyly zaýyt 130 myń quty dári óndiripti. Jalpy, aramen emdeý medısına ǵylymynda «Apıterapııa» dep atalady. Apıterapııa arqyly kóptegen aýrýlardy, sonyń ishinde revmatıkalyq polıartrıt, artrıt, revmatızm, júıke aýrýlary, osteohondroz, osteoporoz, psorıaz, ishki qurylys, býyn aýrýlary, kolıt, asqazan jarasy, holesıstıtti emdeıdi. Negizinen emge jumysshy aralar paıdalanylady.

Bal – baılyqtyń kózi. Omarta sharýa­shylyǵymen jekelegen adamdar, zeınetkerler de aınalysýǵa bolady. Qarapaıym ǵana arıfmetıkaǵa júginip kóreıik. Eń tómengi baǵa boıynsha 500 teńgege satylatyn baldy ár uıadan 35 keliden jınaǵanda 100 omartadan 3,5 tonna ónim alyp, bir maýsymda eki mıllıon teńgege jýyq paıda tabýǵa múmkindik bar. Al, naryqta mundaı tómengi baǵa joq ekeni beseneden belgili. Endeshe, bal – naǵyz tabystyń kilti. Omartashylyq – maýsymdyq jumys, jyldyń tórt-bes aıynda jaqsy eńbek etseńiz nátıjege qol jetkize alasyz. Árıne, «asyqtyń alshy túsýi ıirýshisine baılanysty» degendeı, túsim kólemi ara jáshikterine, omartashynyń eńbekqorlyǵy men biliktiligine táýeldi.

Dýman ANASh,

jýrnalıst.

Shyǵys Qazaqstan oblysy.

 

TÚIIN:

Bal óndirisiniń qordalanǵan máseleleriniń biri – syrttan ákelinetin ara tuqymdaryna baqylaý qoıý. О́ıtkeni, olardyń ishinde jergilikti tuqymǵa zııan keltiretin ózgeshe turpatty aralar da bolady. Jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Ataý kere» romany kóp oqylǵan týyndy. Esińizde bolsa, osy shyǵarma keıipkerlerin talaıtyn býdan aranyń qaýpi beker emes. Bul – qarapaıym ómirden alynǵan jeli. «Syıǵa – syı, syraǵa – bal» degen sóz bar qazaqta. Tegi, bul támsil de baldyń qazaqqa erteden tańsyq emes ekenin bildiredi. Oraǵańnyń shyǵarmasynda baldan ashytqan syraǵa bógip alatyn Taǵannyń tilimen aıtqanda «Nege biz osy...», ıá, nege biz osy ara ósirmeımiz?!..