Ár adamdy óz dáýiriniń bel balasy, baǵan kóterýshisi, baıraq ustaýshysy deımiz, alaıda ol sol zamannyń sheńberinde ǵana qalý degendi bildirmese kerek.
Adam belgili bir ǵasyrdyń turǵyny bolǵanymen, adamzat tarıhynyń myńdaǵan jyldyq dáýirinde ǵumyr keshýi tıis qoı. Olaı etpese, qysqa ǵana ǵasyrdyń qurbany bolmaı ma?! О́tken tarıhqa qalaı oralýǵa bolady, bolashaqqa qalaısha barýǵa bolady? Qalaı bir basyńnan alǵashqy adamnan bergi tarıhty ótkerýge, sońǵy adamǵa deıingi bolashaqty keshýge bolady?
Eınshteın ǵaryshta ýaqyt basqasha júretindikten bolashaqqa «esensińder me?» dep kirip barý ábden múmkin ekenin, al ótkenge oralýǵa bolmaıtynyn aıtady. Ǵylymı fantastıka sanatyndaǵy mundaı oıdy jııa turyp, aqyldy adamdardyń ár dáýirge kirer esik qaldyryp ketetinin oılaıyqshy. Ár dáýirdiń esigi – kitap, sol dáýirde jazylǵan kitaptar. Iаǵnı ýaqyt mashınasy degenimizdiń ózi de – sol.
Kitaptardy dáýirlerdi sapyrylystyra oqý kerek, ol ýaqyttar men halyqtar aralyǵynda kóship júrý sezimin syılaıdy.
Chesterton aıtady, uly jazýshylardy, jaqsy kitaptardy oqýdyń basty paıdasy ádebıetke qatystylyǵy, ǵajap stıli, tipti estetıkalyq sezimderdi tárbıeleýinde de emes, onyń nyǵmeti – seniń «naǵyz zamanaýı adamǵa» aınalýyńa jol bermeýinde. «Zamanaýı» bola otyryp, biz ózimizdi soqyr nanymdarǵa shendep, baılap-matap tastaımyz: sońǵy tıynymyzǵa sándi qalpaq satyp alamyz da, eskiliktiń shyrmaýyna túsemiz. Ǵasyrlar joly «naǵyz zamanaýı adamdardyń» múrdesinen aıaq alyp júrgisiz, jol boıy solardyń súıegi shashylyp jatyr. Al ádebıet – máńgilik, klassıkalyq ádebıet – ár sát bizdiń jadymyzǵa sánge aınalmaǵan, sólkebaı taqpaǵan shyndyqtardy, opa-dalap jaqpaǵan aqıqattardy salyp otyrady. Sol aqıqattar bizdi árkez arbaıtyn, býynymyzǵa túsetin jańa kózqarastarymyzdy ólshep, teńshep otyrady. Chesterton qatty aıtqan bolar, jumsartar da jóni joq. Jýas oılar kónbis, qubylmaly, ózgermeli keledi.
Jıyrma birinshi ǵasyr adamdaryn san alýan sanat boıynsha birneshe topqa bólýge bolatyn shyǵar, máselen, ekeýin aıtyp kóreıik: adam-kitap jáne adam-gadjet.
Adam-kitap – ǵalymdar, shyǵarmashylyq tulǵalary, tiri ensıklopedııalar, ıa bolmasa bir basyna kishigirim klassıkalyq kitaphanany kóshirip jáne sińirip alǵandar. Olar bul ǵasyrdyń ǵana emes, kez kelgen zamannyń óz adamy bola alady. Olar, mysal úshin Gilgámeshpen birge azapty shaqta Ýtnapıshtı meken etken aralǵa attanýy múmkin, djarý aǵashynyń túbinde jalǵyz qalǵan Gaýtamanyń janynda otyrýy múmkin, ál-Farabı jáne Abaımen haýas jáne jáýánmárt jaıyn talqylaıdy, Platonnyń qasynda júrip joǵalǵan qurlyqtyń qupııasyn izdeıdi nemese Boesıımen birge abaqtynyń qarańǵy bólmesinde de fılosofııamen jubanady, Kanttyń «kirshiksiz sanasymen» kinárat izdeıdi nemese saqyrlap qaınap jatqan sýdaǵy Nıýtonnyń saǵatyna qarap turady. Barlyq zamanǵa baýyr bolady. Qalaǵan ýaqytynda qaısybir ǵasyrǵa baryp, qalaǵan beınesinde ómir súre alady. Árıne bul tańǵajaıyp saıahat qoı. Biraq mundaı tıptegi adamdardyń óz tragedııasy bar: kóbisi óz ýaqytyna, óz zamanyna syıa almaı, alasuryp, ózin tutqyndaı sezinip, qorlanyp kún keshedi. О́z zamanynyń sharttary men zańdylyqtaryna jattaı bolady. Beıimdele almaıdy.
Adam-gadjet – óz zamanynyń adamy, óz kezeńiniń moraldyq ustanymdary, estetıkalyq qundylyqtary, mindetteri men jaýapkershilikteri, tendensııalary men tehnologııalyq jańalyqtary – bárine beıil. Qoǵamdaǵy fýnksııasyn múltiksiz atqarady. Olar óz zamanynyń ǵana adamy bola alady. Sondyqtan olardyń kóbine tarıh pen fılosofııa, ǵylym men ádebıet – jat. Qyzyqsyz ári maǵynasyz kórinedi. Bul úshin jazǵyrýǵa bola ma? Árıne bolmaıdy. Ol óziniń tańdaýy, tańdaý erki qudaıdan beriledi. Adam-gadjet osy ǵasyrdan basqa ǵasyrda ómir súre almaýy ábden múmkin. Iаǵnı ınternetsiz, izdeý júıelerinsiz, gadjettersiz ómir súrý qıyn.
Qandaı qyzyq, osydan jıyrma jyl buryn ǵana munyń birde biri joq edi. Endi qarańyz, biz osyǵan ábden shyrmala baılandyq.
Osy eki tıp Gilgámesh pen Enkıdý sekildi, bir birine qarama-qaıshy, biraq, bir bútinniń eki jartysy. Jańa zaman adamy – osy eki tıptiń qosyndysy bolýǵa umtylýy kerek bolar. Sebebi joǵaryda aıtqanymyzdaı, bir zamannyń sheńberinde qalý – qasiret. Bul árqashan ulylyqqa, sulýlyqqa, qupııaǵa, tylsymǵa, jańalyqqa, ǵajapqa ǵashyq adam bolmysyn mansuqtaý.