О́ńirdegi Memlekettik Arhıv qyzmetiniń málimetinshe, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde áskerge shaqyrylǵandar jóninde málimetter elimizdiń Qorǵanys mınıstrligine qarasty departament arhıvterinde saqtaýly. Sondaı-aq Reseıdegi Podolsk qalasy Ortalyq arhıvine suraý salýǵa bolady.
Arhıv basshysynyń orynbasary Qanshaıym Maqajanovanyń aıtýynsha, búginde ınternet júıesinde Podolsk qalasyndaǵy arhıvtiń úsh jobasy jumys isteıdi. Birinshisi, qaza bolǵan jáne habarsyz ketkender týraly «Memorıal» málimetter jınaǵy. Ekinshisi, soǵystan aman-esen oralǵandar men qaza bolǵandar jaıly qujattardyń elektrondyq bólimi. Úshinshisi – «Pamıat naroda» portaly.
– Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıvindegi izdestirý jumysy barysynda biz soǵysta qaza tapqan 116 jerlesimizdiń eseptik-tirkeý qujattaryn taptyq. Bizdiń arhıvte soǵysqa qatysqan adamdardyń ómiri týraly, basqa da qujattarynyń jıyntyq kolleksııasy jasaldy. Bul jıyntyq qujattarda maıdan shebinen jazylǵan hattar, estelikter, fotosýretter, marapattaý qujattary saqtalǵan, – deıdi Qanshaıym Maqajanova.
Jergilikti arhıv qyzmetkerleri Reseıdiń Ortalyq arhıvindegi izdestirý jumystary barysynda Pavlodar óńirinen attanyp, Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵandardyń marapattalý qaǵazdaryn tapqan. Olardyń arasynda Q.Qamzın, K.Semenchenko, I.Sklıarov syndy úsh batyrdyń jeke ómirleri, Dańq ordeni ıegerleriniń marapattalý qaǵazdary, áskerı bólimderdiń osy joǵary marapatqa usyný jónindegi buıryqtary saqtalǵan.
– Ertis aýdandyq áskerı komıssarıatynan soǵysqa attanǵan jerlesimiz Qabysh Kóktaev týraly aqparat tabyldy. Negizi Q.Kóktaev Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna 1944 jyldyń 9 tamyzynda, 1945 jyldyń 4 aqpanynda eki ret usynylǵan. Rota komandıri Q.Kóktaevtyń Polshany jaýdan azat etýdegi, Germanııa jerindegi kórsetken erlikteri jazylǵan, – deıdi Qanshaıym Maqajanova.
Al dańqty jerlesimiz Ábilqaıyr Baımoldınge qatysty derekterde 100-shi jeke atqyshtar brıgadasynyń, 1-shi atqyshtar dıvızııasynyń quramyndaǵy Á.Baımoldınniń aty-jóni, tegi jazylǵan buıryqtary, qazaǵa ushyraǵan ofıserlik quramdy esepke alý álipbı kitaby anyqtalypty.
Búginde Reseıdiń Rjev qalasynda qazaqstandyq 100-shi jáne 101-shi ulttyq atqyshtar brıgadalarynyń jaýyngerlerine arnalǵan memorıaldyq keshen bar. Onda 10 myń qazaqstandyq jaýyngerdiń aty jazylǵan.
Al 31 kerekýlik jaýynger Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alsa, 8 jaýynger úsh dárejeli Dańq ordeniniń tolyq ıegeri atandy.
Resmı derekterge súıensek, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa bizdiń óńirimizden 46 myńnan asa adam attanǵan. Soǵysta qaza bolǵany, habarsyz ketkenderi qanshama, 11 myń jaýynger áli kúnge deıin habar-osharsyz ketken dep sanalady.
Osy kúnge deıin úmitterin úzbeı, sarǵaıǵan saǵynyshtaryn júrekte saqtap atasyn, ákesin, aǵasyn izdegender qarasy azaıar emes. О́zderi ómirde bolmasa da, arhıvterde derekteri saqtalǵany – kóńilge medeý.
Jalpy, oblystyq memlekettik arhıvte jergilikti áskerı komıssarıatqa óz erikterimen maıdanǵa attanýǵa suranǵan azamattardyń ótinishteri de saqtalǵan. Soǵystyń alǵashqy aılarynda 600-ge jýyq ótinish túsken. Oblystyq Qorǵanys departamentiniń derekterine súıensek, 1941 jyldyń maýsym, shilde aılarynda shaqyrylǵandar men óz qalaýymen suranyp barǵan maıdangerler osy 314-shi atqyshtar dıvızııasynyń quramyna engen. Bizdiń jerlesterimiz 858-shi artıllerııa polkiniń, 590-shy jeke sapıor batalonynyń quramyna alynǵan.
Qanshaıym Maqajanova aıtqan Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıvi qorynan 314-shi atqyshtar dıvızııasynyń soǵys joldary, áskerı sıpattamasy, maıdan joly, operatıvtik málimetteri, maıdan shebinen jetkizilgen habarlary, buıryqtary, dıvızııanyń maıdan joly boıynda qaza bolǵandardyń jerlengen oryndarynyń jobasy sekildi qujattar tabylǵan. Bul qujattardyń skanerlik kóshirmeleri jasalyndy.
Sonymen qatar oblystyq memlekettik arhıvte Fınlıandııa Ulttyq arhıvinen alynǵan derekter de bar. Iаǵnı 1939-1944 jyldary tutqynǵa túsken 63 myń adamnyń qujatynyń ishinen 289 qazaqstandyqtyń eseptik kartochkalaryn tapqan. Olardyń 43-i pavlodarlyq. Fashıstik lagerlerdiń azabyn kórgen tutqyndardyń tizimi, anketalary, estelikteri, ómirbaıandary, fotosýretteri, aqtalý jónindegi anyqtamalary saqtalǵan.
– Soǵystan oralmaǵan jerlesterimiz týraly «Bozdaqtar» kitabynyń 6 tomyn daıyndap, jaryqqa shyǵardyq. Kitap Podolskidegi Reseı arhıviniń málimetteri negizinde jazyldy. Izdeýshiler habarsyz ketkender týraly málimetterdi osy kitaptardan da izdestire alady. Qurastyrýshylar úshin «Bozdaqtar» kitabyn shyǵarýda málimet jınaý, izdestirý jumystary ońaı bolǵan joq. Soǵysta 556 jaýynger qaza tapsa, 549-y habarsyz ketken. Nemis jáne fın tutqynynda qaza tapqan 22 pavlodarlyqty, habarsyz ketken 128 ofıser men 1259 qatardaǵy jaýynger týraly aqparattardy qostyq, – deıdi oblystyq muraǵat qyzmetkeri Halel Ákimhanov.
Konslagerlerde tutqynda bolǵan, partızan jasaǵy jáne polshalyq áskerı quramalar quramynda soǵysqan pavlodarlyq jaýyngerler týraly málimetter kitaptarda jarııalandy.
Sonymen qatar, jaýdyń lagerlerinde tutqynda bolǵan, Qıyr Shyǵysta Kvantýn áskerlerin talqandaýǵa qatysqan partızan otrıadtary men polıak áskerı quramalarynyń sapynda soǵysqan 5 myńnan astam pavlodarlyq jaýynger týraly anyqtalǵan derekter qosylypty.
Jergilikti arhıv qyzmetkerleri endi Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldaryna arnalǵan osy arhıvtik qujattardy ǵylymı júıege engizip, zertteýshilerge tapsyrmaqshy.
Pavlodar oblysy