Bıyl elimizde tuńǵysh ret Elbasynyń Jarlyǵymen qyrkúıektiń 8-inde Otbasy kúni atalyp ótiledi. Budan keıin turaqty túrde ár jyly qyrkúıektiń ekinshi jeksenbisi Otbasy kúnine arnalady. Soǵan oraı, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń tóraıymy Gúlshara Ábdiqalyqovamen oı bólisken bolatynbyz.
– Gúlshara Naýshaqyzy, jýyrda ǵana Elbasy N.Nazarbaev Otbasy kúnin atap ótý týraly Jarlyq shyǵardy. Buǵan Sizdiń pikirińiz qandaı? Otbasy kúnin atap ótý otbasylyq qundylyqtardy nyǵaıtýǵa septigin tıgize me?
– Bul Jarlyqqa deıin de otbasy máselesi Elbasynyń udaıy nazarynda bolǵanyn atap ótý paryz. Prezıdenttiń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna arnalatyn Joldaýlarynda otbasy, demografııalyq ósim, ana men bala densaýlyǵyn saqtaý máselelerine erekshe nazar aýdarylyp, atqarýshy bılikke naqty tapsyrmalar berilip keledi. Al arnaıy Jarlyq shyǵarylýy otbasy máselelerine, onyń mártebesiniń ósýine jáne qoǵamdaǵy róliniń artýyna degen múddeni tanytady, qazaqstandyq otbasynyń abyroıy óskendigin bildiredi. Otbasyn qoldaý arqyly halyq sanyn arttyrý, qoǵam músheleriniń densaýlyǵyn jaqsartý, jas urpaqty tárbıeleý máselelerin aýqymdy túrde sheshýge bolady.
Bıyl elimizde tuńǵysh ret Elbasynyń Jarlyǵymen qyrkúıektiń 8-inde Otbasy kúni atalyp ótiledi. Budan keıin turaqty túrde ár jyly qyrkúıektiń ekinshi jeksenbisi Otbasy kúnine arnalady. Soǵan oraı, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń tóraıymy Gúlshara Ábdiqalyqovamen oı bólisken bolatynbyz.
– Gúlshara Naýshaqyzy, jýyrda ǵana Elbasy N.Nazarbaev Otbasy kúnin atap ótý týraly Jarlyq shyǵardy. Buǵan Sizdiń pikirińiz qandaı? Otbasy kúnin atap ótý otbasylyq qundylyqtardy nyǵaıtýǵa septigin tıgize me?
– Bul Jarlyqqa deıin de otbasy máselesi Elbasynyń udaıy nazarynda bolǵanyn atap ótý paryz. Prezıdenttiń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna arnalatyn Joldaýlarynda otbasy, demografııalyq ósim, ana men bala densaýlyǵyn saqtaý máselelerine erekshe nazar aýdarylyp, atqarýshy bılikke naqty tapsyrmalar berilip keledi. Al arnaıy Jarlyq shyǵarylýy otbasy máselelerine, onyń mártebesiniń ósýine jáne qoǵamdaǵy róliniń artýyna degen múddeni tanytady, qazaqstandyq otbasynyń abyroıy óskendigin bildiredi. Otbasyn qoldaý arqyly halyq sanyn arttyrý, qoǵam músheleriniń densaýlyǵyn jaqsartý, jas urpaqty tárbıeleý máselelerin aýqymdy túrde sheshýge bolady.
Otbasy qundylyqtaryn saqtaý jáne nyǵaıtý – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa qyzmetiniń basty basymdyqtarynyń biri. Sondyqtan, Otbasy kúnin belgileý týraly Jarlyqtyń shyǵýy Ulttyq komıssııanyń osy baǵyttaǵy qyzmetin jandandyra túsýge kómekteseri sózsiz. Otbasy kúnin atap ótý arqyly otbasy qundylyqtaryn nasıhattaý – jastar arasynda jahandyq yqpaldasý áserimen qalyptasqan turmys qurýǵa asyqpaý, tipti, salt bastylyqqa umtylý, nekesiz qarym-qatynasta bolý sııaqty keıbir jaǵymsyz ádetterden arylýǵa áser etedi degen oıdamyn.
– Naryqtyq ótpeli kezeń áleýmettik-ekonomıkalyq turmys jaǵdaılary túrli deńgeıdegi otbasylardy qalyptastyrdy. Soǵan sáıkes qoǵamdaǵy otbasylardyń rýhanı-mádenı ahýaldary da túrli deńgeıde ekeni ras. Ulttyq komıssııa bul jaǵdaılardy qanshalyqty taldap, zerttep otyr?
– Ol ras, naryqtyq kezeń qoǵam úshin úlken synaq boldy. Onyń tezine tóze almaǵan alpaýyt kásiporyndar da kúırep jatty. Al adamdarǵa keletin bolsaq, ol ár adamnyń ishki ózegi, arqaýy qanshalyqty berik ekendigin kórsetti. Rýhy myqty, yntymaǵy zor otbasylar qıyndyqpen betpe-bet kelgende shıraı tússe, toz-tozy shyǵyp ketkender de kezdesti.
Otbasynda, qoǵamda jastardy rýhanı adamgershilikke tárbıeleý, mádenı jáne tarıhı salt-dástúrlerdi, sondaı-aq qoǵamnyń qundylyqtaryn boıyna sińirý basty nazarda bolýy tıis. Kóptegen máselelerdi qazaqstandyq otbasylarynyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan salt-dástúrleri men qundylyqtary negizinde sheshýge bolady.
Ulttyq komıssııa úkimettik emes uıymdarmen yntymaqtastyqta túrli zertteýler júrgizip, qoǵamnyń, otbasylardyń rýhanı-mádenı ahýaldaryn jiti baqylap otyrady. Mysaly, BUU Damý baǵdarlamasymen birlesip «Qoǵamnyń rýhanı-izgilik qaıta túleýi elimizdi áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtýdyń kepili» atty jobasyn iske asyrýda. Soǵan sáıkes óńirlerde «Otbasy – qoǵamnyń irgetasy» taqyrybyna otbasylyq qundylyqtardy ýaǵyzdaý, otbasyn nyǵaıtý jáne otbasyndaǵy tárbıeniń rólin arttyrý máseleleri boıynsha semınarlar ótkizildi.
Sondaı-aq, balalar men jastar arasyndaǵy ózine ózi qol jumsaý, kámeletke tolmaǵan qyzdardy alyp qashý, jastardyń reprodýktıvtik densaýlyǵy, qart adamdardyń jaǵdaıy, úı eńbegi máseleleri boıynsha zertteýler júrgizilip, qorytyndylary boıynsha Elbasyna, Úkimetke tıisti usynymdar jasaldy.
– Qoǵamda tolyqqandy otbasylar qatary kóbeıýi úshin qandaı alǵysharttar kerek dep oılaısyz? Tolyqqandy otbasy dep qandaı otbasyny tanısyz?
– Bul jerde «tolyqqandy otbasy» degenimizde – áke-sheshesi bar, eki-úsh (ne odan kóbirek) balasy bar otbasy degen uǵym qalyptasqanyn aıta ketýimiz kerek bolar. Bizdińshe, bul – bir jaqtylaý uǵym. Adamdy ómirde túrli syn kútip turady. Otbasyndaǵy áke ne sheshe ómirden erterek ozýy múmkin. Nemese taǵdyrdyń bir tálkegine ushyrap, otbasynan qol úzýi múmkin. Sol úshin artynda qalǵan otbasyny kemitip, «tolyqqandy emester» qataryna jatqyzý durys emes. Elimizde shıetteı balalardy atasy men ájesi ósirgen, úlken aǵalary men apalary qamqorlyq jasap otyrǵan qanshama otbasy bar?! Olardy «tolyqqandy emes» dep aıtýdyń ózi kúná. Bizdińshe, jalǵyz ákesi ne anasy ósirsin, basqalar baqsyn – qıyndyqty jeńe bilgen, ul men qyzy ómirdegi ornyn taýyp, qoǵamǵa paıdaly eńbek etip júrgen otbasynyń qandaıy bolsyn tolyqqandy otbasy.
Al naqty sıfrmen sóıleıtin bolsaq, elimizde halyq sany 17 mıllıonnan assa, otbasylardyń shynaıy sany 4 mıllıonnan artyq. Otbasylardyń 70 paıyzǵa jýyǵynyń quramynda 3-ten 5-ke deıin adam bar. Jalpy halyq sanynyń 30 paıyzyn balalar quraıdy.
Tolyqqandy otbasylardyń qataryn kóbeıtýdiń jazylyp qoıǵan zańy joq, biraq alǵysharttarynyń biri – jastardyń sanalylyǵy, otaý qurǵan soń ózderiniń osy qadamy úshin jaýapkershilikti sezinýi der edim. О́ziniń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda Elbasymyz N.Á.Nazarbaev: «Men ajyrasýǵa qarsymyn, jastardy otbasy qundylyǵy, ajyrasýdyń qasiret ekendigi rýhynda tárbıeleý kerek, óıtkeni, onyń saldarynan, eń aldymen, balalar zardap shegedi», dep atap kórsetti. Sebebi, qazirgi kezde keshe ǵana ulan-asyr toı jasap qosylǵandardyń sál nárseni sebep etip, ajyrasyp ketýleri jıi ushyrasady. Otaý qurǵan jastardyń óz jaýapkershiligin sezinbeýiniń bir kórinisi – osy.
– Ulttyq komıssııanyń jas otbasylardy qoldaýǵa arnalǵan qandaı baǵdarlamalary nemese jobalary bar?
– Ulttyq komıssııa qyzmetiniń bir baǵytyn halqymyzdyń «Uıada ne kórseń – ushqanda sony ilersiń» degen danalyǵymen sıpattaýǵa bolady der edim. Jastardyń bolashaqta qandaı jar, qandaı ata-ana bolýy otbasynda kórgen tárbıesine tikeleı baılanysty. Sondyqtan biz bul máselege keshendi túrde kelip, jastardyń sanasyna patrıotızm – óziń, otbasyń jáne Otanyń úshin uly jaýapkershilik ekenin sińirý baǵytynda jumys isteımiz.
Sondaı-aq, jas otbasylardy qoldaý baǵytynda memlekettik organdarmen birlesip, negiz bolatyn zańnamalyq aktilerdiń, resmı qujattardyń qabyldanýyna den qoıamyz. Olardyń oryndalýyna atsalysamyz. Mysaly, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik jastar saıasaty tujyrymdamasynda otbasyna arnalǵan tutastaı bólim bar. Biz Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Jastar isi komıteti osy baǵytta júrgizetin jumysyna qoldaý kórsetemiz.
О́tken jyly Ulttyq komıssııa uıymdastyrǵan zertteýdiń nátıjesi boıynsha otbasylardyń urpaqty bolý densaýlyǵy máselesi halyqaralyq konferensııada talqylanyp, túıindi problemalarǵa nazar aýdaryldy. Budan basqa, úkimettik emes uıymdarmen birlese túrli is-sharalar júzege asyrylady. Aıtalyq, jastarǵa baǵyt-baǵdar beretin «Otbasylyq tárbıe» ınstıtýtymen yntymaqtastyqta jumys isteımiz, Ulttyq komıssııa músheleri «Ulttyq otbasylyq qundylyqtar» ortalyǵyn ashyp, stýdentter arasynda jumys júrgizýde.
– Qoǵamda kópbalaly, járdemaqymen jyrtyǵyn jamap otyrǵan otbasylar týraly «az qamtylǵan otbasylar» degen túsinik paıda boldy. Bul túsiniktiń ar jaǵynda kóp balany tabý tek az qamtylǵan otbasylardyń áıelderine tán degen sumdyq pıǵyl jatqan joq pa? Ras, elimizde dáýletti otbasylardyń ishinde de kóp balalylary bar. Biraq olar memleketke kiriptar bolmaǵandyqtan, kórine bermeıdi. Osy máselege qatysty kózqarasyńyz qandaı? < /strong>
– Osy jerde, gazet – tárbıe quraldarynyń biri ekendigin paıdalanyp, biraz nárseni aıta keteıikshi. Járdemaqy berý – soǵys, ashtyq sııaqty qıyn zamandarda halyqty quryp ketýden saqtaý úshin paıda bolǵan amal ekenin bilemiz. Biraq keıde osyndaı kómekke arqa súıep, masyldyqqa urynatyndar paıda bolady. Elbasymyz «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqalasynda asyra óbekteýden arylý qajettigin sondyqtan eske saldy dep oılaımyn. Arǵy-bergi tarıhymyzǵa úńilsek, qazaqtyń eshqashan týǵan balasyn buldaǵan halyq emes ekenine kóz jetkizemiz.
Ras, ortamyzda týmysynan múgedek, densaýlyǵy nashar, belgili bir obektıvti sebepterge baılanysty «az qamtylǵan» adamdar bar. Olarǵa memleket tarapynan tıisti qoldaý kórsetilip otyr.
Bala týý jasyndaǵylardyń deniniń kem degende orta bilimderi, belgili bir mamandyqtary bar. Qazir eńbek etken adam kóshten qalatyn zaman emes qoı. Elimizde birneshe jyldan beri eńbekpen qamtýǵa, kásipkerlikti damytýǵa arnalǵan túrli baǵdarlamalar jumys isteýde. Solarǵa qatysqan adam otbasyn asyraıtyn qarajat tabary anyq. Yntasy bolsa jumys taba alatyn jaǵdaı jasalyp otyr. Keıbir azamattardyń, ózińiz aıtqandaı, «kiriptar bolyp», «az qamtylǵan otbasy» atalýynyń túp-tamyrynda basqa da sebepter bar ekenin jasyrmaıyq.
Al kóp bala týý men kedeıshilikti de bir-birimen baılanystyrmaý kerek bolar. Bul jerde sóz taǵy da jastarymyzǵa arnalady. Otaý quratyn jastardyń bári saýatty, bilimdi. Belgili bir kásip ıgerse, Abaı atamyz aıtqandaı, erinbeı eńbek etse, otbasyn baǵa alary anyq.
– Siz úshin ózgelerge úlgi tutý maqsatynda, ásirese, jastar sondaı bolýǵa umtylýlary úshin uly uıaǵa, qyzy qııaǵa qonǵan ıdeal otbasylardy (bala sany besten kem emes) qoǵamda dáriptep, yntalandyryp otyrýdyń keregi bar ma?
– Árıne, dáripteý kerek. Bala týyp, ósirý jáne oǵan laıyqty tárbıe berip, ónegeli, úlgili etip er jetkizý – uly eńbek. Biz ataqty óner adamdaryn, sportshylardy jetistikke jetti dep, zaýyttaǵy jumysshyny josparyn asyra oryndady dep, eginshini ár gektardan osynsha put astyq jınady dep dáripteımiz ǵoı.
Al aqyldy, bilimdi, ónerli, tárbıeli ul-qyz ósirgen kópbalaly otbasyny nege dáriptemeske? Ári-beriden soń, joǵaryda tizbelep ótken ozat jumysker, ataqty ónerpaz, dańqty sportshylardyń deni osyndaı ulaǵatty otbasylardan shyǵady. Ulttyq komıssııa óziniń «Otbasy» jýrnalynda bul taqyrypqa basym mán beredi. Al ónegeli ul-qyz ósirip otyrǵan otbasylardy nasıhattaý maqsatynda jyl saıyn «Maqtanym, tiregim – otbasym» atty respýblıkalyq is-shara uıymdastyrylady.
Júrgizilgen zertteýler shyn mánisinde er azamat úshin de, áıel men bala úshin de eń qolaıly jaǵdaı otbasynda ǵana bolatynyn anyqtady. Nekede turǵan adamdardyń jasy uzaǵyraq bolatyny, jarasymdy otbasynda ósken balalar jetistikke tez jetetini – qazir búkil álemge belgili bolyp otyrǵan aksıoma. Elimizde Otbasy kúni merekesiniń paıda bolýynda da osyndaı tereń mán jatyr.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».