Sýarmaly alqaptar jáne qor únemdegish tehnologııa

Ońtústik aımaqtardyń (Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda oblystarynyń) sýarmaly jerlerinde aýylsharýashylyq ósimdikterin ósirip, baptap, odan turaqty deńgeıde joǵary ónim alyp, qajettilikke baılanysty olardyń kólemin arttyrý múmkin bolmaı otyr. Onyń sebepteri, birinshiden, sýarmaly jerlerge bólinetin sý qorynyń jyldan-jylǵa azaıyp, turaqty bolmaýy. Ekinshiden, qoldanystaǵy ırrıgasıalyq kanaldar (jeliler) tabıǵı topyraqtardan jasalyp, olardyń arnalarynda ártúrli aram shópter, qamystar ósip, shógindi tumbalarmen tolýyna baılanysty, alǵashqy jobalyq sý tasymaldaý múmkindiginen birneshe ese tómendep, olardyń uzyna boılyq tabanynan, qabyrǵalarynan joǵaltatyn sý shyǵynynyń tym kóbeıip, fızıkalyq, moraldyq tozyǵy jetip, búgingi kúnniń talaptaryna jaýap bermeı otyr.

Ońtústik aımaqtardyń (Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda oblystarynyń) sýarmaly jerlerinde aýylsharýashylyq ósimdikterin ósirip, baptap, odan turaqty deńgeıde joǵary ónim alyp, qajettilikke baılanysty olardyń kólemin arttyrý múmkin bolmaı otyr. Onyń sebepteri, birinshiden, sýarmaly jerlerge bólinetin sý qorynyń jyldan-jylǵa azaıyp, turaqty bolmaýy. Ekinshiden, qoldanystaǵy ırrıgasıalyq kanaldar (jeliler) tabıǵı topyraqtardan jasalyp, olardyń arnalarynda ártúrli aram shópter, qamystar ósip, shógindi tumbalarmen tolýyna baılanysty, alǵashqy jobalyq sý tasymaldaý múmkindiginen birneshe ese tómendep, olardyń uzyna boılyq tabanynan, qabyrǵalarynan joǵaltatyn sý shyǵynynyń tym kóbeıip, fızıkalyq, moraldyq tozyǵy jetip, búgingi kúnniń talaptaryna jaýap bermeı otyr.

Sýarmaly alqaptardaǵy qolda­nys­taǵy sýarý tásili júıekpen jáne jolaqtar arqyly júrgizilýmen shekteýli. Joǵarydaǵy tásilder sýarmaly alqaptardyń 85-95 paıyzynda qoldanylady. Bul ekeýi de jer betimen sýarý tásiline jatady. Bir qaraǵanda bul tásilderdi qoldaný úshin kóp materıaldyq, qarjy jáne eńbek resýrstary qajet etilmeıdi, degenmen, sýarýǵa kóp ýaqyt jumsalyp, fıltrasııalyq jáne býlanýǵa ketetin sýlar shyǵyndary kóp mólsherdi quraıdy (30-60 paıyz), ıaǵnı tanapqa berilgen jalpy sý mólsheriniń jartysynan kóbin ónimsiz shyǵyndar quraıdy. Keltirilgen shyǵyndardy azaıtyp, aldyńǵy qatarly jelilerdi (qubyrlardy) qoldanyp, qor únem­degish tehnologııasyn engizý arqyly birshama sý tapshylyǵynan qutylýǵa bolady.

Qazirgi tańda, mamandardyń paıymdaýynsha, sýarýdyń negizgi jeti ádisi bar. Olar: topyraq beti­men sýarý, jańbyrlatyp sýarý, ım­pýls­tyq jańbyrlatý, kishi dısper­li jańbyrlatý, tamshylatyp sýarý, topyraq ishinen sýarý, sýbrrı­gasııalyq ylǵaldaý.

Topyraq betimen sýarý kezinde sý júıekterge, jolaqtarǵa, chekterge jáne lımandarǵa 5-70 sm. aryqpen berilip, belgili ýaqyt ishinde, esepti qabatqa sý atalǵan tanap jeli­leriniń tabandary arqyly sińip, qajetti ylǵaldylyqty qamtamasyz etedi. Tanap ishindegi sýarý jelileri kó­binese sol jerdegi jergilikti ta­bıǵı topyraqtardan jasalady. Sol sebepten olardyń sýdy paıdalaný koeffısenti tómen bolady. Bul ádiste topyraqtyń eseptik ylǵaldaný qabatynyń tereńdigi 1,0-1,2 metrge deıin jetedi. Vegetasııa kezinde ár sýarýdan keıin mindetti túrde júıek aralyq qopsytý jumystaryn júrgizý shart, ıaǵnı topyraq qurylymynyń tyǵyzdalmaýyn boldyrmaı, onyń betindegi qabyrshaqtanýyn joıyp, ósimdikterdiń tamyrlary ornalasqan qabatynyń aýa almasýyn qalpyna keltirý úshin qajet.

Jańbyrlatyp sýarǵanda sý arnaıy jabyq jeliler (qubyrlar) ar­qyly joǵary qysymmen taratylyp, arnaıy qondyrǵylarmen jer betinen 1-3 m. bıiktikten jańbyrlatyp shashylady. Bul ádiste ónimsiz shyǵyndar mólsheri 15-40 paıyzdy quraıdy. Al topyraqtyń eseptik ylǵaldaný tereńdigi 0,5-0,7 metrden aspaýy kerek. Bir operator sýshy táýligine 20-30 gektar jerdi jańbyrlatqysh mashınalarymen sýara alady. Bul ádisti kóbinese taýly, dalaly jáne ormandy aımaqtarda qoldanyp, jańbyrlatqysh qondyrǵysyn keshki jáne túngi ýaqyttarda jumysqa qosý arqyly sý shyǵyndarynyń mólsheri azaıtylady. Jańbyrlatqysh mashınalar tanap ishinde jyljymaıtyn jáne jyljyıtyn bolyp eki topqa bólinedi. Bulardyń bir rette beretin sýarý normasy topyraq betimen sýarǵanǵa qaraǵanda tómendeý bolyp, gektaryna 500-800 tekshe metrdi qurap, topyraq betinde bos sýlar paıda bolǵanǵa deıin júrgiziledi.

Impýlstyq jańbyrlatý – jań­byrlatýdyń bir túrine jatady. Aıyrmashylyǵy tek jańbyrlatqysh qondyrǵylar arna