Geteniń hatshysy Iogann Peter Ekkerman uzaq jyldar boıy aqynmen ekeýara áńgimelerin qaǵazǵa túsirip, qattap júredi. Hatqa túsken halyqqa jetpeı tursyn ba, sypaıy ǵana syr-suhbat keıin óz janrynda shedevrge aınaldy. Osy áńgimelerdiń birinde (1827 jyly) Gete mynadaı oı aıtqan eken: «Biz dál osy kezeńde álemdik ádebıet dáýirine enip baramyz. Budan bylaıǵy ýaqytta árbirimiz osy dáýirdiń tezirek týýyna septesýimiz kerek». Batys pen shyǵys eki bólek emes, birtutas rýhanı keńistik ekenin aqynnyń shyǵys shaıyrlaryna ińkárligi, shyǵys tylsymyna yntyqtyǵy sezdirse kerek. Iá, sodan beri mádenı aınalymǵa «álem ádebıeti» degen uǵym endi. Ulttyq ádebıetter uranqaıdaı qyr basynda qalqaıyp qalmaı, aýyldasty, qaýymdasty. Árqaısy óziniń ulttyq dúnıetanymyndaǵy erekshelikterimen, mazmundyq, formalyq jańalyqtarymen jahan alańqaıyna shyǵyp, búkilálemdik kitaphana sóresine talasa bastady.
О́tken ǵasyrlarda jer sharynyń jaǵrafııalyq kartasy onjyldyqtar saıyn jańaryp, jańa qurlyqtar men araldar bózge jaqqan boıaýdaı bederlenip, beımálim aımaqtar belgili bolyp otyrdy. Buǵan qarap jer betinde zerttelmegen záredeı núkte qalmady eken deýge bolmas, kisi tabany tımegen jerler kisikıiktiń kóleńkesindeı kólbep jatyr. Jahannyń jaǵrafııalyq kartasy sekildi, ádebıettiń de óz kartasy bar. Bul kartada ashylmaǵan araldar aı betindegi aıbaqtaı ańdamaǵan adamǵa birkelki sýret bolyp kórinedi. Árbir ádebıet, meıli ol ulttyq nemese qurlyqtyq bolsyn, óz Kolýmbyn kútedi. Biraq, ol Kolýmb ashqan qurlyǵyn basqa qurlyqpen shatastyryp almasa bolǵany.
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasymen qazaq ádebıetiniń 64 avtordan turatyn qos tomdyǵy 60 myń tırajben BUU-nyń negizgi alty tiline aýdaryldy. Bul shyn máninde orasan zor mádenı oqıǵa boldy. Sheteldik basylymdar muny álem ádebıetindegi jańa tynys, jańasha bir kezeńniń bastalýy retinde baǵalady. Fransýz ónertanýshysy ári ádebıet zertteýshisi Annabel Haýtekrer «Qazaqstan romanshylary bizge ulanbaıtaq dalanyń arǵy jaǵynda áldene bar ekenin ańǵartty. Olar óz «terra ınkognıtasynan» shyqty. Sheti men shegi joq bul dalany jaılaǵan el bar eken. Qazaqtar ózderiniń alasapyranǵa toly tarıhyn arqalap keledi» dedi. Bizdi de oılantqan dál osy sóz edi. Biz nege álem ádebıetiniń kartasynda «beımálim aımaq» bolyp keldik?
Sovet odaǵynyń sosıalıstik realızm ádisi shyraǵdanynyń jaryǵy Lenınniń kitap oqýyna múmkindik bergenimen onyń jaryǵy óz túbine túse almaǵany jasyryn emes. Jabyq qoǵamdaǵy jaryq, tipti Ilıch shamynyń ózi de alyp ımperııadaǵy az ulttardyń ádebıeti úshin ádebıet muhıtynda maıak bola almady. Sosrealızmniń soqpaǵyn salǵan Maksım Gorkııdiń «birtutas búkilálemdik ádebıet degen bolmaıdy, sebebi bárine ortaq bolatyn til joq» degenin, «túri – ulttyq, mazmuny – sosıalıstik» degenimizdi buǵan qosymsha tirkeńiz. Árıne, áńgime esperanto jaıly emes. Oldývaı úńgirinen shyqqysy kelgender oryssha jaza bastady. Osy tusta qazaq ádebıeti klassıkteriniń aldy ondaǵan tilge de aýdaryldy. Biraq, taǵy da «terra ınkognıto»... Alfred Nobel syılyǵynyń medalin sýretten ǵana kórip kelemiz. Sonyń bizdiń klassıkterimizdiń mýzeı-úıinde nemese tirisiniń kitaphanasynda turatyn ýaqyty baıaǵyda-aq bolǵan joq pa?
«Ádebıet isi – jalpyǵa ortaq proletarlyq sharýadan tysqary, eshkimniń jeke máselesi bola almaıdy», «Doloı lıteratorov bespartıınyh! Doloı lıteratorov sverh-chelovekov!». Lenınniń aıqaıy sańqyldap qulaqqa jetetindeı. Oıyńdy on saq etip, boıyńdy túrshiktiredi. «Ádebıet ádebıet úshin degen tańba aıqyn bolmaı, nárli ádebıet bolýǵa jol joq. Sondyqtan búgingi kúnniń bar jazýshysynyń ishinen keleshekke boı uryp, artqy kúnge anyq qalýǵa jaraıtyn sóz – Maǵjannyń sózi. Odan basqalardyń bárimizdiki kúmándi, óte senimsiz dep bilemin». Al bul – uly Áýezovtiń janaıqaıy. Osy janaıqaı bizdiń ádebıettiń ishine túsip ketkendeı, ishke túsip qusa qylǵandaı. Osy eki aıqaıdyń qaısysy kúshtirek edi? Qaısysynyń jańǵyryǵy búginge jetse, sol kúshti emes pe?!. «Demala da almaıtyn, tunshyǵa da» (Júmeken Nájimedenov) kezeń kelmeske ketti desek te, kóp ýaqytymyzdy, kóp múmkindigimizdi de ala ketkendeı.
Qalaı bolsa da, ótken ǵasyr qazaq ádebıeti úshin jemisti ǵasyr boldy. О́tken ǵasyrdyń onynshy jylyna deıin qazaq ádebıetiniń sóresinde shartty túrde aýyz ádebıeti, ortaǵasyr ǵulamalary men shaıyrlarynyń, jyraýlardyń hatqa túsirilgen qoljazbasy jáne Abaıdyń kitaby ǵana tursa, bir ǵasyrdan keıin birtutas kitaphana toldy.
Al jıyrma birinshi ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde álemge usynylǵan qos antologııanyń biri – Qadyr Myrza Áliden, endi biri – Sherhan Murtazadan bastaldy. Ádebı býyn sanaty boıynsha, alpysynshy jylǵylar men ekimyńynshy jylǵy býyn arasyn qamtyp tur. Ádebıettiń alpys jyly. Alpys jyl az ýaqyt emes, kóp te emes. Az bolmaıtyny – osy jyl ishinde qazaq romandary men poemalarynyń alashtan keıingi qalyń qory jasalsa, kóp bolmaıtyny – biz sóz basynda aıtqan Gete «Faýsty» alpys jyl jazǵan.
Ispan tilindegi antologııanyń alǵysózinde Lýıs Alberto Dekýenka «Uly Jibek jolynan bizge jańǵyryp daýystar jetedi. Sol daýysqa bir sát qulaq túrsek, dalanyń daýysy bizdi aspan tústi baıraq pen qyrandar, altyn kúnniń eline alyp ketedi» dese, onyń ıspandyq áriptesteri «Bul óleńder bizdi qazaq halqynyń taıǵaq keshýli tarıhymen tanystyrady, olar bizdi adamzattyń máńgilik suraqtary jaıly oılanýǵa shaqyrady ári soǵan «qazaqtyń kózimen» qaratady: danalyqpen, armen, meıirimmen. Qazaq óleńderiniń antologııasy – Qazaqstannyń mádenıetine ashylǵan tereze» depti. Qaı zamanda da halyqtyń tabıǵaty men bolmysy, jany men ary ádebıette turǵan. Ádebıet – kez kelgen ult janynyń tólqujaty. Qazaqtyń kózi, tanymy, qazaqy kózqaras, dalalyq mentalıtet, ulttyq kod – osynyń bári ádebıette. Osy rette ıspandyq Marııa Sanches Pýıgtiń «qazaq zııalylarynyń aldynda úlken mindet tur, ol – álemge qazaq prozasynyń zamanaýı beınesin kórsetý» deı kele qazaq prozasynyń tutas tarıhyna sholý jasap, onyń árbir kezeńine toqtalýynan qyzyǵýshylyǵy men iltıpatyn ǵana emes, kásibı jaýapkershiligin ańǵarýǵa bolady.
Jalpy, antologııalardyń aýdarmashylylary men redaktorlarynyń bul iske erekshe yjdaǵattylyqpen kelgenin baıqaý qıyn emes. Solaı bola tura, áli de olar úshin qazaq janynyń ashylmaǵan araldaı munartyp turǵany seziledi. Aǵylshyn tilindegi poezııa antologııasynyń alǵysózinde «patrıarhaldy otbasylyq qundylyqtardyń arǵy jaǵynan shyǵatyn áıel daýsynyń kúshtiligine» tańǵalýy professor Djeıson Hardıngtiń qazaq qoǵamy jaıly kózqarasynyń sál keshikkenin túsinesiz.
Sonymen, alty tilge aýdarylǵan antologııalarǵa qatysty pikirlerdiń arasynan ashylmaǵan araldan bólek, qazaqy kózqaras jáne qazaq daýysy degen eki túsiniktiń qalyptasa bastaýyn, osy eki uǵymǵa erekshe mán berilip, maǵyna júktelýin, jáne osy eki fılosofııalyq uǵymnyń álem ádebıetiniń konteksinde jańalyq pen ózgesheliktiń lepesi retinde baǵalanýyn seziný, túısiný – jobanyń óz údesinen shyqqandyǵy dep oılaımyn.
Qazaq «terra ınkognıtasy» - álemniń mádenı-rýhanı, ádebı ári pálsapalyq kartasyndaǵy jańa keńistik, ózgeshe oılaý men seziný formasy, jańa esimder men uǵymdar, taqyryptar men ıdeıalar. Ulttyq ádebıet óz ekzotıkasymen tartymdy.