Dúbirge toly dúnıe

Ýádeden naqty atqarylǵan is artyq

Jaqynda halyqaralyq telearnalardan Germanııa kansleri Angela Merkeldiń aldaǵy býndestag saılaýyndaǵy negizgi opponenti GSDP kósemi Per Shtaınbrıýk pen teledebatyn kórsetti. Odan qazirgi nemis basshysynyń osynaý saıası kúreste óz jeńisine senimin ańǵarǵandaısyń.

Teledebat mazmuny baspasózde de jarııalandy, oǵan sarapshylar da óz baǵalaryn berdi. Soǵan baıyptap qarasań, tyndyrylǵan is pen ýáde básekege túskendeı kórinedi. Saılaýǵa qatysqan nemister sonyń qaısysyn qalaıdy, oǵan jaýapty 22 qyrkúıek kúni býndestagqa saılaýda beredi. Onda saılaýshylar tek partııalarǵa ǵana emes, olardyń kósemderine de kózqarastaryn bildiredi.

Ýádeden naqty atqarylǵan is artyq

Jaqynda halyqaralyq telearnalardan Germanııa kansleri Angela Merkeldiń aldaǵy býndestag saılaýyndaǵy negizgi opponenti GSDP kósemi Per Shtaınbrıýk pen teledebatyn kórsetti. Odan qazirgi nemis basshysynyń osynaý saıası kúreste óz jeńisine senimin ańǵarǵandaısyń.

Teledebat mazmuny baspasózde de jarııalandy, oǵan sarapshylar da óz baǵalaryn berdi. Soǵan baıyptap qarasań, tyndyrylǵan is pen ýáde básekege túskendeı kórinedi. Saılaýǵa qatysqan nemister sonyń qaısysyn qalaıdy, oǵan jaýapty 22 qyrkúıek kúni býndestagqa saılaýda beredi. Onda saılaýshylar tek partııalarǵa ǵana emes, olardyń kósemderine de kózqarastaryn bildiredi.

Bul jerde Hrıstıan-demo­­krattar odaǵy partııasynyń baǵy janyp tur dese bolǵandaı. Oǵan kósemderi Angela Merkeldiń bedeli myqtap kómektesetini anyq. Nemis halqy ádette sózden góri naqty isti baǵalaıtyny belgili. Naqty is qazirgi kansler jaǵynda. Onyń el bıligi tizginin ustaǵan sońǵy segiz jyl kóleminde Germanııanyń bedeli álemdik kólemde de, Eýropa aımaǵynda da aıtarlyqtaı bıikke kóterildi. Bul el talaılardy tıtyqtatqan daǵdarystan ózi ǵana qınalmaı ótip qoıǵan joq, basqalardyń da sol daǵdarystan shyǵýyna kómektesti. Elde jumyssyzdyq eń tómen dárejede.

Árıne, jaqsydan da jaqsy bar degendeı, eldiń qazirgi jetistigi shek emes. Qazirgi kanslerdiń opponenti Per Shtaınbrıýk buǵan deıin de, sol debat kezinde de basqasha saıa­sat júrgize otyryp, óziniń Ger­ma­nııa úshin, onyń halqy úshin budan áldeqaıda mol ıgilik jasar edim dep málimdedi. Ol, ásirese, syrtqy saıasatta basqaraq baǵyt ustaıtynyn aıtty. Bul jerde ol óz elinde de, syrtta da Germanııanyń Grekııaǵa qatysty tym qatal saıa­sat ustaǵanyna aıtylǵan synǵa arqa súıengeni anyq. Merkel grekterge qarjylyq kómek kórseterde kórpelerińe qaraı kósilińder, aılyqtaryńdy kemitińder, salyqty ósirińder degen bolatyn. Áıtpese, kómek berilmeıdi dep shart qoıǵan. Ony kanslerdiń opponentteri tym qataldyq dep baǵalaǵan.

Sosıalıster kóseminiń jala­qynyń eń az kólemin saǵatyna 8,5 eýroǵa jetkizý jónindegi usynysy, árıne, kópshilik qaýymǵa unaıdy. Sirá, saýaldamada oǵan biraz adamnyń qoldaý bildirgeni de sodan shyǵar. Biraq oǵan da qarjylyq negiz kerek. Bul úshin Germanııa ózine júktelgen biraz jaýapkershilikten bas tartýǵa tıis. Merkeldiń pikirinshe, «eń bir qıyn sátte, eń aýyr eýropalyq daǵdarys kezinde de Germanııa qýatty el bolyp qala beredi, Germanııa – ekonomıkalyq ósimniń qozǵaltqyshy, Germanııa – turaqtylyq tiregi», ol aldaǵy ýaqytta da osy baǵytta damı beredi. Shtaınbrıýktiń baǵdarlamasynda da nazar aýdararlyq kóp usynys, jobalar bar. Biraq ol ázirge jospar, ýáde ǵana. Jurt naqty isti qalaıdy.

Teledebatqa baǵa bergenderdiń 44 paıyzy Merkel jeńdi dese, 43 paıyzy jeńisti Shtaınbrıýkke qıyp otyr. Teń tústi dese bolǵandaı. Degende bul – teledebat, saıasatkerler ómiriniń bir sáti ǵana. Al olardyń úlken qyzmetine baǵa múlde basqa, qoǵamdyq pikirlerdi saraptaıtyn uıymdardyń júrgizgen saýaldamasyna qaraǵanda, HDOP kósemi GSDP kóseminen 16 pýnkt joǵary tur. Angela Merkel óziniń iskerligimen, saıası kemeńgerligimen, adamı ádebimen búkil halyqtyń súıiktisine aınalyp otyr. Sarapshylardyń, saıasattanýshylardyń pikirinshe, o l áldebir kezdeısoq jaǵdaı kezikpese, úshinshi merzimge el basshylyǵynyń oryntaǵyna otyrýǵa tıis. Bul nemis bıliginiń tarıhyndaǵy qubylysty jaǵdaı bolmaq.

Jaqyndardyń jaǵalasqany jaman

Belarýs Respýblıkasy men Reseı Federasııasy arasyndaǵy qarym-qatynasty parasattylyqpen túsiný qıyn. Odaqtyq memlekettigi óz aldyna, Keden odaǵyna kiretinine qaramaı, bir-birine qatqyl sóz aıtyp, jaǵa jyrtysqandaı bolyp jatatyny bar. Sonyń bir kórinisi – reseılik «Ýral-kalıı» kompanııasynyń bas dırektory Vladıslav Baýmgertnerdiń Belorýssııada qamaýǵa alynýy.

Eki eldiń ortaq kásiporyn qurýy, onda túrli tartysty jaǵdaılardyń týyp jatýy ábden múmkin. Al onyń memleketaralyq daýǵa deıin ulasýy, ásirese, odaqtas elder arasynda sırek kezdesetin jaı. Al sol «Ýral-kalıı» tyńaıtqysh óndiretin kompanııasynyń dırektory Baýmgertnerdiń Mınskige shaqyrylyp, onyń sonda qamaqqa alynýyn aqylǵa syıdyrý qıyn-aq. Tipti múmkin emesteı. Áńgime mynada. Ony respýblıka úkimetiniń tóraǵasy Mıhaıl Mıasnıkovıch arnaıy shaqyrǵan. Aralarynda ózekti máselege qatysty áńgime bolyp, ol aıaqtalǵan soń, reseılik kásipker eline qaıtpaq bolǵanda, áýejaıda ustalyp, qamaqqa alynǵan.

Tipti Baýmgertnerdiń aıyby bar degen kúnniń ózinde Belorýssııa úkimetiniń bedeli aıaqqa taptalyp otyr ǵoı. Jaı jeke adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasta da bireýdiń óz qarsylasyn aldap shaqyrýy eshqandaı adamı ádepke syımaıdy, al memleket deńgeıinde ol jol bermeıtin áreket. Úkimet basshysy ózi resmı shaqyrǵan adamyn qamattyra qoımas. Odan asyp sheshim qabyldaıtyn bul elde bir-aq adam bar, ol – prezıdent Aleksandr Lýkashenko. Sol adam el úkimetiniń, onyń basshysynyń bedelin nege oılamaıdy deısiń. Kóp jerde, kóp elde mundaı áreketten keıin, naqtyraq aıtsaq, mundaı qorlaýdan keıin úkimet basshysy qyzmette qala qoımas edi, otstavkaǵa keter edi.

Belorýssııa basshylyǵynyń pikirinshe, ondaǵy tergeý oryn­­­da­rynyń málimdeýinshe, Baým­gert­ner basqaratyn «Ýral-ka­lıı» kompanııasynyń burynǵy keli­simderdi buzyp, ortaq «Belarýs kalıı kompanııasynyń» (BKK) quramynan shyǵyp, óz taýarlaryn basqa enshiles kompanııalary arqyly ótkizýi Belorýssııa bıýdjetine úlken nuqsan keltiredi, olardyń aıtýynsha, 100 mıllıon dollardaı zııan shegedi. О́kpeleıtin-aq jaı, biraq ony bildirýdiń de, talap etýdiń de qalyptasqan, órkenıetti joldary bar emes pe?

Reseı jaǵynyń áreketteri de aıyptaýǵa turarlyq. Burynnan ja­sal­ǵan kelisim boıynsha, reseılik «Ýral-kalıı» kompanııasymen bela­rýs­tyq «Belarýs-kalıı» kompa­nııa­sy ózderiniń taýarlaryn ótki­zý­men aınalysatyn «Belarýs-kalıı kompanııasyn» qurady. Sonyń ar­qa­synda bul eki kompanııa álemdik ka­lıı tyńaıtqyshynyń 40 paıyzyn óndirip, onyń baǵasyn joǵary ustap tu­rady. Bıylǵy jaz ortasynda «Ýral­-kalıı» «Belarýs-kalıımen» se­­­rik­testigin toqtatatyndyǵyn má­lim­­deıdi.

Biraq Baýmgertnerdi qamaýǵa alǵanmen, tipti qazir aıtylyp jat­qandaı, ony 10 jylǵa sotta­ǵanmen, shyǵynnyń orny tola ma? Tipti Reseı jaǵy óz áreketterin ótken jyldyń aıaǵynda prezıdent A.Lýkashenkonyń «Belarýs-kalııdi» BKK quramynan shyǵarý jónindegi jarlyǵyna jaýap dep te otyr. Qalaı degende de, eki jaq óz áreketterin kelisip júrgizgende, munyń saldary basqasha kóriner edi.

Eki jaqtyń bir-birin aıyptaýy qazir úkimet deńgeıinde júrip jatyr. Reseı vıse-premeri Igor Shývalov muny aqylǵa syımaıtyn áreket dep sıpattap, buǵan oraı premer-mınıstr Dmıtrıı Medvedevtiń nusqaýlar bergenin de málimdedi. Mınsk áste de mundaı daýda esesin jibere qoımaıdy – «Ýral-kalııdiń» bas aksıoneri alpaýyt mıllıarder Súleıman Kerımovti ustap alyp, jazalaý jóninde Interpolǵa shaǵym túsirdi. Biraq ony Reseıde eshkim ustaı almaıdy. Senatordyń eshkimniń tıispeý quqy bar.

Búıtip jaǵa jyrtysqannan esh­kimniń opa tappaıtynyn bular­dyń uqpaıtynyna tańdanasyń.

Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».