«Qonaq az otyryp, kóp synaıdy», dep oı túıipti halqymyz. Jer kóresiń, el kóresiń, kórgen-baqqanyńdy zerdeńe toqyp, oı tarazysyna salyp, baǵamdap, salystyra otyryp, saralap ketkenińdi baıqamaı qalady ekensiń. «Oý, myna túrkimender ózderin syılata biletin halyq eken», deıdi áriptesim Nurtóre Júsip. Ras aıtady.
«Qonaq az otyryp, kóp synaıdy», dep oı túıipti halqymyz. Jer kóresiń, el kóresiń, kórgen-baqqanyńdy zerdeńe toqyp, oı tarazysyna salyp, baǵamdap, salystyra otyryp, saralap ketkenińdi baıqamaı qalady ekensiń. «Oý, myna túrkimender ózderin syılata biletin halyq eken», deıdi áriptesim Nurtóre Júsip. Ras aıtady.
Áýejaıdan túskende: «Bul elde meıramhana ataýly tek 23.30-ǵa deıin ǵana ashyq, barsańyzdar sol ýaqyttan keshikpeńizder, kóshede temeki tartýǵa bolmaıdy, bazardy foto-beıne taspalarǵa túsirýge, kóshedegi adamdardy toqtatyp, suhbat alýǵa ruqsat etilmeıdi, túrkimen kilemderin áketemin deseńizder, ony arnaıy resimdeýlerińiz qajet, áıtpese, elden shyǵarylmaıdy, jumsaǵan qarajattaryńyz dalaǵa ketedi, degendeı birsypyra shekteýler bar ekenin elshilik qyzmetkeri, jolbastaýshymyz Erjan Mustafın eskertip aıtqan. Sanasýǵa týra keledi...
Túrkimenstan ashylyp-shashylyp jatqan joq. Birtoǵa, ózimen ózi tuıyqtalyp, ulttyq qundylyqtary – ahalteke jylqysyn, kóneden búgingi kúnge deıin úzilmeı kele jatqan kilem toqýyn, zergerlik buıymdaryn qasterlep, ony tek mýzeılerge qoıyp qoımaı, ózderi qasıettep ustap, kádelerine barlyǵyn birdeı jaratyp jatqan el. Sol tuıyqtyǵynan bolar, Ashǵabadqa barǵanda aldymyzdan Internetke kirý problemasy shyqty. Kóptegen áleýmettik jeliler múldem ashylmaıdy, ózge elderge jol túskende redaksııaǵa jibergen materıalyń «zý» etip, lezde túse qalsa, munda qonaqúılerdiń ózinen ǵalamtorǵa shyǵý ońaı emes. Meımandardy tirkeıtin lobbıge kelip, sol jerden jibermeseń, nómirlerde baılanys joq. Sirá, az ult bolǵan soń (halqy 5,5 mln. shamasy) syrttan keletin áserdi azaıtý, ulttyq bolmysty saqtaý turǵysynan aqtaıtyn shyǵar degenińizben, Internet múmkindigin shektep paıdalaný aqylǵa syıa bermeıdi.
Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qaırat Mámıdiń Túrkimenstanǵa resmı sapary alǵash ret bolǵandyqtan bolar, baǵdarlamada resmı kezdesýlermen qatar, elmen jete tanysýǵa múmkindik beretin birneshe tarıhı, mádenı oryndardy aralaý belgilengen kórinedi. Sonyń biri – Túrkimen kileminiń mýzeıi.
Jalpy Ashǵabad – ásem qala. Aq mármár tastan qalanǵan jańa Ashǵabadtyń ajary kóz tartady. Jaqynda Ashǵabad mármár tas eń kóp jumsalǵan qala retinde Gınnestiń rekordtar kitabyna endi. Oǵan qosa, árbir ǵımarattyń sáýletindegi ulttyq reńk, ulttyq kelbet ajyraıyp kórinbegenimen, ásem úılesip, ózińniń qaı eldiń qalasynda júrgenińdi birden sezindiredi.
Mýzeı de osyndaı eńseli, syrtqy sáýletimen de erekshe qundylyqty qasterlegen oryn ekendigin bildiretin aq mármár saraı eken. Ashǵabadta ulttyq kıim kıgen qyzdardy kórý tańsyq emes, kóshede kári-jasy birdeı ulttyq kıimderin tastamaıdy. Tipti mektep oqýshylary, joo stýdentterine deıin. Mýzeıge kire beriste júzderine uıań kúlki uıalaǵan, sámbitaldaı ıilgen kerim qyzdar bizdiń baýyrsaqqa uqsas nanymen qarsy aldy. Al kilemderi keremet, tanystyryp júrgen gıd qyz da kilemderdiń árbir aıshyǵyna, gúline, boıaýyna mán bere, jerine jetkize aıtyp júr. Júzinen óziniń osy ulttyń ókili ekendigine, ǵasyrlardan jetken asyl ónerdiń quryp ketpeı, qaıta búginde órlep-ósýine degen rızashylyǵy bilingen gózál qyz túrkimen ómiriniń kilemmen tyǵyz baılanystylyǵyn aıtady.
Bala dúnıege kelgen sátte oǵan arnap kilem toqylady, onyń alǵashqy qadamy da kilem ústinde, tipti baqıǵa attanǵanda da kilemge oralady degen ol túrkimen kileminiń 300 jylǵa deıin paıdalanylatynyn maqtanyshpen nazarǵa salady. Túrkimen kilemi tek taza, jińishke etip ıirilgen júnnen toqylady, bir sharshy metrine 1 mln. jip túıindelip, kilemshiler bir kúnde 3 sm ǵana toqylady. Túrkimen kilemi Qaıta órleý zamanyndaǵy ıtalııalyq sýretshilerdiń kartınasynda da bezendirilgen. «Madonna áýlıe Ioann shoqyndyrýshymen jáne Donatýspen birge» atty kartınada Leonarda da Vınchıdiń ustazy Andrea del Verrokkonyń shyǵarmalarynan kezdestiresiz, degen qyz álemdegi eń alyp kilemniń de túrkimen jerinde toqylǵanyn kóldeneń tartady. Ol kilemde rdi kóz kórdi. Alyp saraıdyń úlken úsh qabyrǵasyna tutastaı ilingen úsh kilemniń árqaısysyn 50 shaqty qyz-kelinshek kóz maıyn taýysyp 8 aı boıyna toqypty.
– Túrkimen kilemi tutas eldiń tarıhynan ǵana emes, jeke bir otbasynyń da tarıhynan syr shertedi. Myna kilemdi 19-ǵasyrda qajylyqqa barǵan ákesi aıtqan áńgimeni estigen sol kisiniń qyzdary toqyǵan. Kilemge qarap otyryp, qajynyń qandaı kólikke mingeni, júrgen jerleriniń bederi qandaı bolǵany, ózen-kól, shólmen ótkeni, aıaǵynda Mekkege qalaı jetkeni sýrettelgen,– degen qyzdyń aıtqany ásem ertegideı estiledi.
Jalpy, Túrkimenstannyń ár ólkesine tán kilem órnekteri men toqý mádenıeti bolǵan, olar kúni búginge deıin saqtalyp keledi. Túrkimen kilemi ahalteke jylqysy tárizdi bizdiń ulttyq brendimiz, degen onyń kilem jaıynda biletini ushan-teńiz kórindi. Sonyń barlyǵyn maqtanysh sezimmen, ulttyq qundylyqty qadirleı bilgen kóńilmen aıtqanda: «Shirkin, bizdiń ulttyq aspaptarymyzǵa arnap osyndaı mýzeı salsa, olardy arheologııalyq qazba jumystary kezinde tabylǵan úlgilerimen qosa, búgingisin qosyp, qazaq mýzyka óneriniń tamasha bir kórneki ornyn jasasaq, syrttan kelgen meımandarǵa ultymyzdy tanytýdyń tamasha úlgisi bolar edi ǵoı», dep armandap ketkenimizdi nesin jasyraıyq. Oılanyp baryp qolǵa alsaq, bizde de ulttyq erekshelikti kórsetetin óner tabylar edi-aý. Tipti oıý-órnek, zergerlik buıymdarymyzdyń ózi nege turady. Saq zamanynan búginge úzilmeı jetken ań-ósimdik stıliniń búgingi tynysynyń ózi kóp syrdy ańǵartpas pa edi?!
Týys jurttyń endi bir qasterlisi – zergerlik buıymdar eken. О́rnekteri san túrli keletin taǵymdar taǵylymy da mol-aq. «Bizdiń túrkimen zergerleri shákirtterin 5 jyl oqytqan. Sol kezeńde oǵan qajet zattyń bárin ózi taýyp berip otyrǵan. Jáne árbir ustaz úshin shákirtiniń ózinen ozýy aıryqsha maqsat etip qoıylǵan. Sebebi, óner óristep, ulǵaıyp otyrmasa, ulttyq zergerlik óship qalady degen oımen, óz bilgenimen tolyq bólisip, shákirtiniń qııalyna tyıym salmaı, qaıta onyń izdenisin quptap otyrǵan. Bir qyzdyń taǵymy 20 kelige deıin barǵan, al áshekeı buıymdar jas ulǵaıǵan saıyn azaıyp otyrǵan», deıdi ulttyq qazynany satyp turǵan satýshynyń ózi.
Jýrnalıstik qyzyǵýshylyǵymyz oıanyp, túrkimen zergerleri degen kitapshany satyp aldym. Kóne Merv qalasynda 1400 zerger ómir súrgen. Sol zergerler ózderine arnalǵan orynǵa jınalyp, jasaǵan buıymdaryn ortaǵa salyp, zergerlerdiń qazylyǵyna salatyn bolypty. Tek osy tarazydan ótip, «kórkemdik keńesten» jaqsy baǵasyn alǵan buıym ǵana satýǵa ruqsat alady eken. Mine, ulttyq ónerge degen janashyrlyqtyń úlgisi túrkimenderge sonaý zamandarda-aq ana sútimen berilse kerek.
Túrkimender Kaspıı jaǵasyn jaıqaltyp qoıypty. Bizdiń elimizdiń shekarasyna tıip jatqan Túrkimenbashy qalasynyń syrtyna «Avaza» atty ulttyq týrıstik ortalyq salypty. Antalıa jaǵalaýyndaǵy túrik otelderinen esh aıyrmasy joq, sýbtropıkalyq ósimdikterdiń túr-túrin ákelip qoıǵan Avaza mańy ertegidegideı. Kókke shanshylǵan sáýletti meımanhanalardyń ishi-syrty bir-birimen keremet úılesim tapqany kóz toıdyrady. Avtoturaqtardyń ózin ádemi etip oılastyrǵan bul ortalyqqa Qazaqstannyń batys aımaǵyndaǵy Atyraý, Aqtaý qalalarynyń turǵyndary da kelip demala alady eken. Al qalǵan qazaqstandyqtar úshin tártip basqa, vıza almasańyz, «Avaza» esigi jabyq.
Týystas túrkimen jurtymen qoshtasyp, elge qaraı bet túzegenimizde, ulttyq rýhyn bıikke kótere ustaǵan baýyrlarǵa qurmetimizdiń arta túskenin ańǵardyq.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».