Ustalyq – kóneden úzilmeı kele jatqan kıeli kásip. «Ustaly el ozar, ustasyz el tozar» degen halqymyz temirden túıin túıip, aǵash jonǵan ismerdi «temirshi», «darqan», «usta» dep tóbesine tutyp qadirlegen. Áıgili Mahmud Qashqarı «aǵashty uzyn kes, temirdi qysqa kes» dep ustalyq naqyldy ósıet etipti. Baǵzydan jetken saq áshekeıleri de, myńdaǵan jyldar myzǵymaı turǵan balbal músinder de osy ustalardyń kóz maıynyń eńbegi.
Qazaq jerinde osyndaı on saýsaǵynan óner tamǵan nebir ustalar men ǵajaıyp ustahanalardyń bolǵany belgili. Arheologııalyq qazbalar barysynda kóne shaharlar men qorǵandardan ustalyqqa qatysty qural-buıymdar kezdesip jatady. Bul derekter tam-tumdap bolsa da kóne dáýirdegi temirshiler men olardyń qyzmeti týraly zertteýlerge óz septigin tıgizeri anyq. Máselen, 2019 jyly Túlkibas aýdany, Abaı aýylynyń turǵyny Dosjan Qydyráliniń baqshasynan qulpytasy bar eskertkish (kesene) tabyldy. Qazba jumystary kezinde temirden quıylǵan kóne tós shyqty. Tóstiń ustahanada uzaq jyldar paıdalanǵany betindegi aıqysh-uıqysh balǵa izderinen anyq baıqalady. Sonymen birge bul jerden súıekten jasalǵan usta quraldary, qorytylǵan temir qaldyqtary, urshyq bastary, keramıka synyqtary men shyny qaldyqtary da molynan tabyldy. Al eskertkish basyna qoıylǵan qulpytasta kýfı stılimen «Bul qabir Muhammed Nuran Baba» dep jazylǵany anyqtaldy. Ǵalymdar kýfı stılimen jazylǵan qulpytastar ortaǵasyrlyq dáýirge jatady dese, artefaktilerge jasalǵan zerthanalyq taldaý nátıjeleri de eskertkishtiń merzimin shamamen X-XI ǵasyrlar dep belgileýde.
Sonymen qatar kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, atalǵan eskertkish tabylǵan mańda erterekte kóne ustahana orny bolǵan eken. Al berige deıin qulpytas tabylǵan aýmaqta ordaly jylandar mekendepti. Ádette jylandar altyny bar jerdi mekendeıdi degen uǵym bolýshy edi. Múmkin bul beımálim álemniń tylsym qudireti bolar. Qalaı dese de, Muhammed Nuran Baba eskertkishinen tabylǵan jádigerler (usta tósi, qural-saımandary) ol qazaq dalasynda ómir súrgen belgili usta ári áýlıe kisi bolǵan degen pikirge jeteleıdi. Ǵalymdardyń pikirinshe, onyń esimindegi «nuran» – áýlıeliktiń eń bıik shyńyna jetken tulǵaǵa qatysty teńeýdi bildiredi. Al kıeli kásipti meńgergen temirshi ustalar rýhanı tazalyqqa asa mán berip, boıyn taza ustaýǵa tyrysqan. Kórik basyp, tós soǵar sátte «meniń qolym emes, Táńirdiń qoly» dep nıet etýi osynyń aıǵaǵy. Sondyqtan da halyq ustany «Táńirdiń tartý etken ismer adamy» dep oǵan erekshe iltıpatpen qaraǵan.
Kóne folklorlyq derekterge súıensek, temirshilik saq, ǵun, túrki dáýirindegi ken qazý, metall óndirý isimen, sondaı-aq táńirlik senimdegi baqsylyq kýltimen baılanysty paıda bolǵan jáne alǵash ustalyq kásippen baqsylar aınalysqan. Máselen, Býmyn qaǵannyń arǵy babasy Nadolý shad temirshi usta ári baqsy bolǵan degen derekter bar.
Ustanyń temirshilik pen baqsylyq qatar daryǵan tulǵa bolǵandyǵy keıingi túrki halyqtarynda da saqtalǵan. Qyrǵyzdyń áıgili jyrynda Manastyń joryqqa shyǵar aldynda mindetti túrde temirshi ustaǵa baryp batasyn alyp, qarý-jaraǵyn saılaıtyndyǵy aıtylady. Qazaq folkloryndaǵy sekildi «Manas» dastanynda da temirshi óz atymen atalmaı, «darhan» dep qurmettelgen. Al erterekte qazaq emshileri men baqsylary aýyrǵan adamdy tóspen ushyqtasa, júkti áıeldiń shoshymaýy úshin tós soǵyp, «temirshi keldi, temirshi keldi!» dep temirshi shaqyrý yrymyn jasaıtyn bolǵan.
Halyq tanymynda usta men onyń quraldary da kıeli sanalyp, túrli jamandyqtan saqtaıdy degen senim paıda bolǵan. Iаǵnı ustamen birge onyń jumys isteıtin ustahanasy nemese dúkeninde arnaıy rásimder ótkiziletin bolǵan. Máselen, ustalar jyl saıyn dúken quryp, iske kiriser sátte:
Áýeden kómir túsirgen,
Ot jaqpaı temir pisirgen!
Qaý kórigi baqyldap,
Balǵa tósi shaqyldap,
Er Dáýit, pirim, sen qolda!
– dep Dáýit paıǵambarǵa arnap qurbandyq shalyp, quran baǵyshtaıtyn. Muny «dúken maılaý» rásimi dep ataǵan. Bul rásim ádette kóktem mezgilinde oryndalatyn. Iаǵnı naýryzda ustanyń saımandary maılanyp, «tós maılar» dep mal soıylyp, aq búrkilip, as berilgen.
Qazaq qoǵamyndaǵy ustalyqqa qatysty «dúken maılaý», «tós maılar» rásimderiniń kóktemniń naýryz aıynda atqarylýy baıyrǵy túrki dáýirindegi «Ergeneqon» dastanymen baılanysty bolsa kerek. Dastanda Ergeneqondy mekendegen túrkiler uzaq jyldardan soń taý qaptalyn eritip, jazyqqa shyqqandyǵy baıandalady. Mine, sol kúnnen bastap ár jyly naýryz aıynda ustalyqty, temirshilikti yrymdap balǵamen tós soǵý dástúrge aınalypty.
Sonymen qatar temirshi ustahanasyna qatysty halyq arasyndaǵy «jylan qaıys» rásimi de ustanyń baqsylyq kýltimen baılanysyn kórsetedi. «Jylan qaıys» rásimi balanyń tórt jasqa tolǵan, ıaǵnı qoıan múshel jasyna kelgen kezinde oryndalǵan. Ol úshin usta men bala ákesi arnaıy bir kúndi belgilep, balany ustahanaǵa ákelgen. Áýeli usta dúrildetip kórik basyp, temir soǵyp yrymyn jasaıdy. Ustahananyń irgesine, saýyt-saıman men qarý-jaraq qoıady. Usta ústine jylan tústes sur torqadan toqylǵan shekpen kıip, balany aıaǵynyń arasynan ary bir, beri bir eki ret ótkizedi. Birinshi ótkizgende balaǵa saýyt-saıman kıgizip, ekinshisinde ústine qarý-jaraq taǵady. Ǵalymdardyń pikirinshe, bul rásim jerasty áleminiń patshasy jylan Bapy hanmen baılanysty paıda bolǵan. Ańyz boıynsha, qyzyn ólimnen qutqarǵan jigitke rıza bolǵan Bapy odan ne qalaıtynyn suraıdy. Sonda jigit «ne berseńiz de rızamyn» depti. Jylan Bapy han ony bir jutqanda saýytymen, ekinshi jutqanda qarý-jaraǵymen shyǵarypty. Ustanyń «jylan qaıys» rásiminde balany eki aıaǵy arasynan ótkizýiniń syry osynda jatsa kerek. Belgili zertteýshi T.Ásemquldyń aıtýynsha, qazaq mıfologııasynda Bapy han ustalyq ónerdiń, jalpy metallýrgııanyń tálimgeri men qoldaýshysy retinde qabyldanatyndyqtan, erte kezderde oǵan qazaq ustalary tabynatyn bolǵan. Joǵaryda aıtylǵan ańyz dástúrli ádebıette «Jylan qabyqty jigit» dep te atalady. Al mádenıettanýshy Z.Naýryzbaevanyń paıymdaýynsha, Bapy han baıyrǵy tanymdaǵy temirshi ustalar qasıet tutatyn, osy ónerdiń atasy sekildi kıeli obraz. Sondyqtan «jylan qaıys» rásimi ustanyń qatysýymen arnaıy ustahanada ótkiziletin bolǵan.
Ustanyń jerasty patshalyǵymen baılanysy jóninde saha folklorynda Baqsy Toıon týraly ańyz bar. Ol jerasty Táńiriniń urpaǵy bolyp, adamdarǵa qater tóndiretin rýh eken. Alaıda Baqsy Toıonnyń qaýip-qaterin tek temirshiler ǵana seıilte alady-mys. Sondyqtan da ol temirshilerdi qoldaıtyn rýh sanalypty. Temirshiler Baqsy Toıonnyń qurmetine qyzyl sıyrdy qurban shalyp, onyń maıymen qural-saımandaryn maılaıtyn bolǵan.
Ustalyqqa qatysty ańyz-áńgimeler men yrym-joralǵylar munymen shektelmesi belgili. Qadym zamannan Táńirdiń tartýy retinde qurmettelgen ustalyq óner men onyń quraldary áli de zertteýdi qajet etedi. Al zertteýimizge arqaý bolǵan Muhammed Nuran Babanyń tósi men qural-caımandary joǵaryda aıtylǵandaı, bálkim talaı rásim-joralǵylarǵa kýá bolǵan shyǵar. Muhammed Nuran Baba eskertkishinen tabylǵan qulpytasy, qarý-jaraǵy, ustalyq quraldary men buıymdary onyń usta ári ózi ómir súrgen ortasynda belgili tulǵa bolǵandyǵyn dáleldeıdi. Aldaǵy ýaqyttarda ustanyń kóne ustahanasy tabylyp jatsa, túrki halyqtaryndaǵy ustalyq ónerge qatysty tyń derek retinde tarıhymyzǵa óz úlesin qosar edi.
Nurbolat BО́GENBAEV,
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń sarapshysy