Bala kezimizden bastap áýeli týǵan tilimizdi, tarıhymyz ben mádenıetimizdi qasterleýge úırendik. Tarıhty bilý úshin ár adam ózi turyp jatqan ólkeniń, qalanyń tarıhyn bilýi mańyzdy. О́lkeniń tarıhyn bilmeı, basqa elderdiń tarıhyn aıtqannan esh paıda joq. Aıtaıyn dep otyrǵanym, biz ólketaný máselesine kóbirek mán berýimiz kerek. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda osy máselege basa nazar aýdaryp, «Týǵan jer» baǵdarlamasyn usynǵany málim. Baǵdarlamanyń basty maqsaty óskeleń urpaqty týǵan jerdiń tarıhyn bilýge, ólketaný jumystaryn júrgizip, otansúıgishtikke tárbıeleý edi. Bul maqalany qolǵa alýdaǵy maqsatymyz da sol ıdeıadan týyp otyr. О́tkenińdi bilmeı bolashaqqa boljam jasaý múmkin emes. Nur-Sultan qalalyq memlekettik arhıvinde júz jyl burynǵy saqtaýly derekter men fotosýretterdi tilge tıek ete otyryp, toǵyz joldyń torabyndaǵy shaharda alǵash salynǵan meshitter men shirkeýler tarıhy týraly az-kem áńgime qozǵamaqpyz.
Handyq bılik taratylǵan soń, Reseı 1822 jylǵy «Sibir qyrǵyzdarynyń (qazaqtar) jarǵysyna» súıene otyryp, qazaq dalasynda Orta júzdi basqarýdyń jańa júıesin engize bastaıdy. Jarǵy boıynsha Orta júzdiń jeri Batys Sibir general-gýbernatorlyǵynyń Omby oblysy boıynsha syrtqy okrýgterden, árbir okrýg 10-12 aýyldy biriktiretin 15-20 bolystyqtan quraldy. Sóıtip 1824 jyly Kókshetaý, Qarqaraly okrýgteri, 1831 jyly Aıagóz, 1832 jyly 9 qańtarda Nıkolaı 1-shi Aqmola okrýgin ashý jóninde sheshim qabyldaıdy.
Jarǵynyń 124 tarmaǵy boıynsha árbir okrýgte okrýgtik prıkaz, onyń músheleri, keńse sheneýnikteri, aýdarmashy men tilmashtaryna arnalǵan úı; duǵa jasaıtyn jáne dinbasylary turatyn úı; 150-den 200-ge deıin adam qabyldaı alatyn aýrýhana úıi; kazaktarǵa arnalǵan kazarma ǵımarattary salynýy kerek edi.
Tarıhqa barlap qarasaq, el jadynda máńgi qalǵan tulǵalarymyz barshylyq. Mysaly, 1832 jyly 22 tamyzda Aqmola okrýginiń aǵa sultany bolyp saılanǵan Qońyrqulja Qudaımendın (aǵa sultan qyzmetin 1832-1842 jyldary, 1845-1849 jyldary atqardy) óz mindetin oryndaýǵa kirisedi. Q.Qudaımendın 1833 jyly 28 qańtarda Ombydaǵy general-leıtenant Sen-Loranǵa hat jazady. Onda Aqmola okrýgin ornalastyrýǵa qatysty 1832 jylǵy 11-shi maýsymdaǵy №1928-m jazba buıryǵynyń 9 tarmaǵynda qyrǵyzdarǵa (qazaqtarǵa) duǵa jasap, olardy túzý jolǵa baǵyttap otyratyn bir moldany 100 som jalaqymen jumysqa alý jónindegi mindettemeni ázirge prıkazdaǵy qyzmetker tilmash knıaz Asfendııar Chanyshev oryndap júrgenin jetkizip, soǵan oraı okrýgtik prıkazda oǵan moldanyń mindetin qosa atqarýdy júktep, sol jyldyń 1-shi qańtarynan bastap 100 som jalaqy tólenýine ruqsat suraıdy.
Aqmoladaǵy alǵashqy («eski meshit», «birinshi meshit», «aǵash meshit» degen ataýlary bar) meshittiń qurylysy Qońyrqulja Qudaımendınniń qarajatyna 1838 jyly Aqmola bekinisi irgesinen boı kóteredi. О́z qarjysymen meshit saldyrǵan Qońyrqulja esimi áli kúnge deıin zor qurmetpen atalady. Meshittiń janynan 1842 jyly dinge senýshilerdiń qoldaýymen dinı oqý orny ashylady, shaǵataı (tatar), arab tilderinde jazý, oqýdy úıretedi, qajetti oqýlyqtar men kitaptardy ata-analary men týysqandary qamtamasyz etip turady. 1843 jyly jergilikti musylman balalaryn oqytatyn Býrabı moldaǵa kishigirim úı salynady.
Al Qońyrqulja Qudaımendınniń (1794-1865) qarajatyna salynǵan tuńǵysh meshittiń ornyndaǵy úıdiń (Nur-Sultan qalasy, A.Imanov kóshesi, 2-úı) qasbetine 2019 jyly 22 maýsymda memorıaldyq taqta ornatyldy.
Qalaǵa kezekti kerýen kelgende meshitte qaıyrymdylyq as berý rásimderi uıymdastyrylady. «Aǵash meshit» alys-jaqyn aýyldardan duǵa oqý úshin musylmandar jınalatyn orynǵa, Aqmolanyń kórnekti ǵımaratyna aınalady. Ýaqyt óte kele qala mańyna saýdagerler, qolóner sheberleri men syrttan kelgender qonystana bastaıdy. Meshit turǵan jer qala aýmaǵyna kiredi, sóıtip Meshit (Mechetnaıa) kóshesi paıda bolady. О́kinishke qaraı bul meshit 1920 jyly órtenip ketedi. Sol orynǵa kúıdirilgen qyzyl kirpishten Qosshyǵulovtar bastaǵan aýqatty adamdardyń, dinge senýshilerdiń qarjysyna meshit qaıta turǵyzylady. Halyq arasynda bul meshit «tas meshit» nemese syrtqy sıpatyna baılanysty «qyzyl meshit» degen atqa ıe bolady. Meshittiń ımamy – Abdrahım Ismagılov (jabylǵanǵa deıin), azan shaqyrýshy Mahmýd Sharafýtdınovıch Baıbekov (1865-1942) boldy.
«Din – apıyn» degen urandy ustanǵan bolshevıkterdiń bılikti qolyna alǵannan keıingi eń alǵashqy qujattarynyń biri shirkeýler men meshitterdi memleketten bólý jónindegi dekret boldy. Budan soń 1929 jyly 8 səýirde qabyldanǵan «Dinı uıymdar týraly» RKFSR BOAK jəne HKK qaýlysynan keıin «Kýlt jónindegi zańnamany iske asyrý tártibi týraly» nusqaýlyq qabyldanady. Aqmola okrýgtik komıteti QazOAK-ne tótenshe úı daǵdarysy jáne Aqmolada mádenı-aǵartý jelisin keńeıtý qajettiligin alǵa tartyp, bir meshit pen qalalyq sobordy paıdalanýdy surap, 1929 jyldyń 23 tamyzynda qatynas qaǵazyn jiberedi. QazOAK-niń 1930 jylǵy 20 naýryzdaǵy №43 qaýlysymen №1 musylman meshiti men Aleksandr-Nevskıı sobory jabylady, musylman meshitiniń ǵımaraty tarıhı-ólketaný mýzeıine, sobordyń ǵımaraty Halyq úıine paıdalanýǵa beriledi.
Qazan tóńkerisiniń 3 jyldyq merekesi qurmetine Aqmola qalasyndaǵy kósheler men alańdardyń ataýyn ózgertý týraly joba 1920 jyly 16 qarashadaǵy Aqmola qalalyq atqarý komıtetiniń otyrysy №70 hattamasymen (7 pýnkt) bekitiledi. Meshit kóshesi – Vahıtov kóshesi (jobada solaı), odan Beregovoı kóshesi dep atalyp, al 1944 jylǵy 11 qyrkúıektegi Aqmola qalalyq keńesi atqarý komıtetiniń №22/1 sheshimimen halyq batyrynyń esimin este qaldyrý maqsatynda Amangeldi Imanov kóshesi bolyp ózgertiledi.
Al tarıhı-ólketaný mýzeıi 1940 jyly Konstantın-Elena shirkeýine kóshiriledi, mýzeıdiń ornyna «Kazpıvo» zaýyty ornalastyrylady. Ýaqyt óte kele 1970 jyldary meshit ǵımaratyn alyp tastap, onyń ornyna kóp páterli úı salyndy.
Aqmoladaǵy ekinshi meshittiń (1895) tarıhyna kelsek, tashkendik Aqmola meshany Mırsalım qoja Mırkamalov Aqmola oblysynyń gýbernatoryna Aqmola qalasynda óz qarjysyna meshit salý jóninde 1887 jyly 3 sáýirde hat jaza otyryp, musylmandardyń jalpy jınalysynyń sheshimi men jańa meshit jobasyn usynady. Bul hat Aqmola ýeziniń basshysyna qaraýǵa jiberiledi. 1887 jyly 3 maýsymda Aqmola ýezi basshysynyń kómekshisi Mırsalım qojanyń ótinishine qatysty Aqmola oblysynyń gýbernatorynan tómendegideı mazmunda jaýap qaıtarylady: «...birinshiden, musylmandardyń qarjysy jetkilikti, olardyń kópshiligi saýdamen aınalysady, meshit salatyn jaǵdaılary bar, ekinshiden, Aqmola polısııa basqarmasynyń esebi boıynsha qalada 100-ge jýyq qyrǵyzdardy (qazaqtardy) qospaǵanda 542 musylman bar, úshinshiden, bul meshitti salý jónindegi musylmandardyń sheshimin qalada turatyn barsha musylman qaýymy qoldap otyr, tórtinshiden, jańa meshit salǵannan hrıstıandardyń senimine selkeý túsedi dep oılamaımyn, qalada shoqyndy tatarlar tipti joq.
Degenmen, bıyl shyqqan №28 zańdar men qararlar jınaǵyndaǵy Memlekettik Keńestiń 1886 jylǵy 15 jeltoqsandaǵy qararynda meshit salǵanda adam sany emes, dinı qaýym múshesi 200-den kem bolmaýy eskeriledi, osy rette Aqmolada 542 musylmanǵa (esepke er adamdar ǵana alynǵan) arnalǵan musylman meshitiniń kólemindeı 2962 hrıstıanǵa 1 shirkeý bar ekenin aıtýdy paryz sanaımyn, basqa meshit salýdyń qajettiligi joq».
Alaıda arada biraz jyl ótken soń, 1895 jyly Aqmoladaǵy eń baı qaltalylardyń biri, iri qara mal satýmen aınalysqan 2-shi gıldııa kópesi Nurmuhammed (Nurken) Zabırov (ulty tatar) óz qarajaty esebinen meshit saldy. Halyq arasynda «tatar meshiti» nemese boıalǵan túsine qaraı «jasyl meshit» degen atqa ıe bolǵan bul meshit burynǵy Serkovnaıa, keıin Lenın esimin ıelengen kóshede (qazirgi Abaı kóshesi men Respýblıka dańǵyly qıylysynda) ornalasqan bolatyn.
1931 jyly 23 qańtarda aýdandyq atqarý komıteti fraksııasynyń sheshimi boıynsha №2 meshit te paıdalanýdan alynady. Artynsha Ortalyq Atqarý Komıtetine túsken shaǵymdar boıynsha 1931 jyly 30 naýryzda Búkilreseılik Ortalyq atqarý komıtetinen eki meshit pen sobordy qaıta qaldyrý týraly telegraftyq buıryq keledi. Oǵan Aqmola qalalyq keńesi «1929-30 jyldary qalalyq sobor men №1 meshit qoldanystaǵy Zańǵa jáne Qalalyq keńes qabyldaǵan qararlarǵa sáıkes tárkilendi jáne olar mádenı-aǵartý maqsatynda paıdalanylýda. Bulardan basqa taǵy bir shirkeý men №2 meshit salyqtar men alymdardy tólemegen. Senýshilerge berilgen bir shirkeý men №2 meshitke qatysty baıandalǵanǵa negizdele otyryp jáne óziniń osy jyldyń 23 naýryzyndaǵy №434 ótinishin rastaı otyryp, sondaı-aq 1931 jylǵy KSRO QHK-nyń №68 sırkýlıary negizinde, shirkeý men №2 meshitti alý týraly ótinishti qanaǵattandyrýdy suraıdy, sobor men №1 meshit týraly másele aıaqtaldy dep eseptep, shirkeý men №2 meshitti alǵan kezde bul ǵımarattarǵa qalalyq kitaphana men basqa da mekemelerdi ornalastyrý múmkindigin qarastyrý kerek. Aqmolada turǵyn úı tapshylyǵy bar, jańa ǵımarattar salý máselesi sheshilmegen, al halyqtyń az ǵana bóliginen turatyn shirkeý men meshitke baratyn senýshiler úshin eki ǵımaratty qaldyrýdyń qajeti joq», dep jaýap beredi. 1931 jyly 4 sáýirde BK(b) P Aqmola aýdandyq komıtetiniń jabyq otyrysynda bul másele qaıta qaralady. Qalalyq keńes meshitti jergilikti salyq (meshittiń salyǵy) tólenbeýine baılanysty japqany aıtylady. Biraq qalalyq keńes meshitti jabý faktisi musylman senýshileriniń Oraza aıt merekesimen tuspa-tus kelýine oraı (16/II-31) moldanyń senýshiler arasynda úgit-nasıhat jumystaryn júrgizip, salyq tóleý úshin kerek qarajattan asatyn qarjy jınaǵanyn jáne kelesi kúni Qalalyq keńeske salyqty tólegenin anyqtaıdy. Qalalyq keńes bul jaǵdaıdy eskermegen, Musylman senýshiler tarapynan salyq tolyq tólengenin basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstan Ortalyq Atqarýshy komıteti naqty sheshimdi bekitkenge deıin meshitti qaıtarýdy oryndy dep sanaıdy. Qalalyq keńes fraksııasyna osy sheshimdi júzege asyrý usynylady. Jumysshy-sharýa ınspeksııasynyń baqylaý komıssııasyna bul máselede saıası qatelik jibergen qalalyq keńes ókilderiniń áreketin tergeýge tapsyrma beriledi.
Soǵan qaramastan 1930-shy jyldardyń sońynda meshit jabylady, keıin onda Pıonerler úıi ornalasady, 1950-shi jyldary ornyna úsh qabatty turǵyn úı salynady delingen. Degenmen, meshittiń tas qaqpasy, tireýler, temir tor qorshaýlary saqtalǵan. Búginde «Jasyl meshit» qorshaýy qalanyń kıeli nysandar kartasyna engizilgen.
Qaladaǵy basqa da túrli ǵıbadat úıleri týraly sóz qozǵaǵanda, Konstantın-Elena shirkeýi aldymen aıtylady. Aqmola bekinisinde 1843 jyly qazynanyń aqshasyna qaıtys bolǵandardy jerleý jáne janazasyn shyǵarý úshin jer kirpishten joryq shirkeýi salynady. Shirkeýdi 2-shi aldyńǵy sheptegi batalonnyń din qyzmetkeri Mıhaıl Nıkolskıı basqarady. M.Nıkolskıı keıin 1850 jyldyń erte kókteminde shirkeý qurylysyn bastaý jóninde 1849 jyly 12 qyrkúıekte shekara bastyǵyna hat jazady. Aǵashtan soǵylatyn shirkeýdiń jobasy men smetasy ázirlenedi. Qurylysty júrgizý bekinistiń garnızon ınjeneri G.A.Vorotnıkovke tapsyrylady. Shirkeý 1854-1856 jyldary Sibir kazak áskeriniń qarjysyna salynady. Konstantın-Elena shirkeýiniń ǵımaraty 1854-1856 jyldary aǵashtan salyndy. Ishki jumystary 1858 jyly tolyǵymen aıaqtalyp, kazak áskeriniń menshigi retinde 1900 jyly buzylyp, stanısaǵa kóshiriledi. Bul nysan da 1938 jyly jabylyp, 1940 jyly tarıhı-ólketaný murajaıyna tapsyryldy. 1941-1942 jyldary shirkeý ǵımaratynda Aqmolada uıymdastyrylǵan 29-shy atqyshtar dıvızııasynyń baılanys batalony ornalastyrylady, al 1942 jyldan bastap minájat ornyna qaıta aınalady.
Aqmola qalasynyń kórikti ǵımarattarynyń biri, qalanyń ortalyǵynda ornalasqan Aleksandr-Nevskıı shirkeýi edi. Bul úıdiń negizi 1891 jyldyń 12 mamyrynda Kýrsk-Harkov temir jolynda qaza tapqan Aleksandr III jáne onyń otbasyna estelik retinde qalandy.
Sobor qalalyq basqarmanyń jáne belgili kópester M.K. Kýbrın, I.S.Sılın, V.N.Popov jáne basqalardyń qarjysyna salynady.
Shirkeý qazirgi Abaı jáne Bıgeldınov kósheleriniń arasynda ornalasqan. Onyń jobasyn Tobyldan arnaıy shaqyrylǵan ınjener-tehnolog Pavel Golyshev jasady. Birde-bir shege qoldanylmaı turǵyzylǵan shirkeýdiń ishki qabyrǵasyn jáne tóbesin 1914 jyly áıgili V.M.Vasnesovtyń shákirti, máskeýlik sýretshi M.I.Tımofeeev bezendirdi. Onyń ishki jáne syrtqy kelbeti talǵamǵa saı, qundy bezendirilýimen erekshelendi. Qońyraýhana, bıik aq qabyrǵa, úsh tas qaqpa, monýmenttik qabyrǵa jazbalary shirkeýge erekshe keıip berdi.
QazOAK-niń 1930 jylǵy 20 naýryzdaǵy №43 qaýlysymen Aleksandr-Nevskıı sobory jabylyp, ǵımaraty Halyq úıine paıdalanýǵa beriledi. 1930 jylǵy naýryzdyń 1-nen 2-ne qaraǵan túni qalalyq teatrdyń ǵımaraty órtke oranady. Spektakl, konsertter jáne basqa is-sharalardy ótkizý úshin ǵımarat qajet bolǵan kezde nysan Oıyn-saýyq kásiporny basqarmasyna (quramynda drama teatry, qalalyq baqtaǵy jazdyq teatr, «Vostokkıno» kınoteatry) beriledi.
1939-1940 jyldary Sobor ǵımaraty qulatylady. 1940 jyly aqpan aıynda qalany abattandyrý jónindegi jospar boıynsha aýmaǵy 400 sharshy metr juldyzdy sheńberdegi gúl baǵyna aınalady.
Munda 1964 jyly Keńester úıi ǵımaraty boı kóteredi. Bul tarıhı nysan 90-shy jyldary qaıta jóndeýden (rekonstrýksııa) ótken soń, 1997-2005 jyldary Prezıdent Ákimshiligi jáne Úkimeti ornalasqanyn, al qazirgi ýaqytta munda Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń apparaty ornalasqanyn bireý bilse, bireý bile bermeýi múmkin.
Arhıv muralary sınagoganyń (1866 j.) tarıhy týraly derekke de kende emes. Belgili jazýshi S.Markov óziniń Aqmola qalasy týraly jazbalarynda «Aqmola evreıleri burynnan bekiniste bar halyq» dep jazady. Sol ýaqytta bekiniste ornalasqan 2-shi Sibir batalonynyń quramynda evreı ultynyń ókilderi az bolmaǵan.
Evreıler dinı ǵuryptardy jeke úılerde, keıde bos kazarmalarda ótkizgen. 1866 jyly áskerı evreıler óz qarjylaryna jeke úı satyp alyp, ony sınagogaǵa aınaldyrady. 1895 jyly sáýirde aqmolalyq 200 evreıdiń atynan evreılerdiń dinı qoǵamdastyǵy áskerı gýbernatorǵa azamattyq hal aktilerin tirkeýge ruqsat berý jóninde ótinish joldaǵany týraly derekter saqtaýly.
Ǵazıza ISAHAN,
Memlekettik arhıviniń ǵylymı-zertteý bóliminiń basshysy
Nur-Sultan qalasy