Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda qan maıdanda kórsetken óshpes erligi úshin Keńes Odaǵynyń Batyry joǵary ataǵynyń ornyna Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alǵan adamdar da bar. Solardyń biri ári biregeıi aqmolalyq Japparhan Asaıynov. Ol burynǵy Selınograd oblysynyń Astrahan aýdanyndaǵy Qoskól aýylynyń týmasy. Bul eldi meken keshegi keńes dáýirinde «Kolýton» keńsharynyń bólimshesi bolǵan. Qazir aýylda jıyrma besteı ǵana úı qalǵan kórinedi.
Kezinde Japparhan aǵamyz týraly Qazaqstannyń Halyq jazýshysy Ǵabıden Mustafın qalam tartyp, ol týyndysy «Jıyrma bes» degen kitabyna engen eken. Sondaı-aq batyr aǵamyz týraly derekterdi 1970 jyly jaryqqa shyqqan «Geroı Sosıalıstıcheskogo Trýda Kazahstana» atty kitaptyń tórtinshi tomynan da kezdestirýge bolady. Osy maqalany jazý barysynda ǵalamtordy olaı sharlap, bylaı sharlap, maıdanda kórsetken erligi úshin Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alǵan basqa adamdar týraly derekterdi taba almadyq.
Al endi qyzyp turǵan soǵysta osy ataqqa qoly jetken Japparhan aǵamyz qandaı isimen kózge túsken?
1940 jyly Qyzyl Armııa qataryna áskerge shaqyrylǵanda, Japparhan óziniń týǵan aýyly – «Krasnyı Pahar» kolhozynda qatardaǵy kolhozshy bolyp eńbek etip júrgen edi. Sodan soǵystyń ot-jalynyna nebary 22 jasynda tap bolady. Soǵystyń alǵashqy kúnderinen nemis-fashıst basqynshylaryna qarsy jan aıanbaı shaıqasyp, qaharmandyq pen batyldyqtyń asqan úlgisin kórsetedi. Buǵan maıdan dalasynda tórt ret jaralanyp, sonyń tórteýinde de gospıtaldan jazylyp shyǵysymen, qaıta urysqa kirgeni dálel.
Osy sózimizdiń aıǵaǵyndaı, qolymyzdaǵy myna bir derekti qujatta da «Japparhan Asaıynov alǵy shepte pýlemetshi, mergen, barlaýshy da boldy. Eń bir kúrdeli degen áskerı jaǵdaılarda óziniń ójettigimen jáne tapqyrlyǵymen kózge tústi. Kalının qalasy úshin bolǵan urysta alty jaý soldatynyń kózin joıyp, ózi qolǵa túsirgen nemis pýlemetshisin pýlemetimen qosa, shtabqa ákelip tapsyrdy. Osy erligi úshin qatardaǵy jaýynger J.Asaıynov Qyzyl Juldyz ordenimen marapattaldy» dep jazylǵan.
Alǵy shepte tórtinshi ret jaralanǵannan keıin erjúrek sarbazdy jaý shabýylynan buzylǵan relsterdi qaıta qalpyna keltiretin 81-inshi Qyzyl Týly temirjol polkine aýystyrady. Áskerı bólim talaı ret oq pen ottyń astynda qalyp, nebir tuıyqtan jeke quramnyń úılesimdi is-qımylynyń arqasynda ǵana shyǵyp júredi. Osyndaı kúnderdiń birinde qaıta qalpyna keltirý jumystary júrip jatqan temirjol stansasyna taǵy da jaý ushaqtary shúıligedi.
Olar tastaǵan bombadan stansada órt shyǵyp, áskerı qarý-jaraq tıelgen eshelon otqa orana bastaıdy. Mine, osy sátte Japparhan aǵamyz taǵy bir kózsiz erlikke baryp, janyp jatqan birneshe vagondy jan dármen poıyzdan aǵytady da, qalǵan vagondarǵa qaýip tónbeıtindeı etip, janyndaǵy serikterimen birge olardy rels boıymen ári aparyp tastaıdy.
Bul shynynda, jaýǵa kek bolyp quıylatyn qanshama oq pen áskerı tehnıkanyń aman qalýyna septigin tıgizgen úlken erliktiń naǵyz ózi bolatyn. Sol joly áskerı bólim basshylyǵy da aqmolalyq órenniń osy erligin laıyqty baǵalap, ony Keńes Odaǵynyń Batyry joǵary ataǵyna usynady. Alaıda ol usynys qoldaý tapqanymen, ózgeriske ushyrap, 1943 jylǵy 5 qarashadaǵy KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Jarlyǵymen Japparhan Asaıynovqa Keńes Odaǵynyń Batyry emes, Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy beriledi.
Mine, maıdanda júrip, ádette eńbek maıtalmandaryna tıesili osynaý joǵary ataqqa ıe bolǵan jerlesimizdiń biz oqyrmanǵa jetkizsek degen jaýyngerlik joly osyndaı.
– Uly Otan soǵysy tarıhyna esimi óshpesteı bolyp jazylǵan Japparhan Asaıynov meniń et jaqyn týysym, – deıdi bul oraıda, biz birden birge shyǵyp, telefon arqyly taýyp alǵan Astrahan selosynyń turǵyny, kóp jyl osy Astrahan aýdany ákiminiń orynbasary, aýdandyq máslıhattyń hatshysy bolyp qyzmet atqarǵan eńbek ardageri Qaıyrbek Qalıasqaruly Qusaıynov. – Meniń ákemniń ákesi, ıaǵnı, atam Qusaıyn men Japparhannyń ákesi Asaıyn birge týǵan. Jalpy, Úseıin degen inilerin qosqanda, bul kisiler úsh aǵaıyndy. Sol bir surapyl soǵys jyldary bizdiń áýletten de alty adam qan maıdanǵa attanyp, ekeýi oralmady. Ákem Qalıasqardyń ózinen «qara qaǵaz» kelip, tórt aıdan keıin ǵana «aman-esenmin, urys dalasynda es-tússiz qalyppyn» degen habary jetken. Árıne kúni búginge deıin mundaıda bizdiń búkil aǵaıyn-týys bolyp maqtan tutatynymyz osy Japparhan aǵamyz.
Iá, 1943 jyly Eńbek Eri ataǵyn alǵannan keıin ol kisi elge demalysqa da kelipti. Qaıyrbek aǵa onda esin ájeptáýir bilip qalǵan 4-5 jastaǵy bala eken. Batyrdy eldiń adamdary oblys, aýdannan kelgen basshylarmen birge óziniń úıinde qarsy alǵanyn, toı bolǵanyn aıtady. Sol tusta qatar turǵan Qoskól men Kovylenka aýyldary óz aldyna bir-bir jeke kolhoz bolsa kerek. Soǵystan soń osy eki aýyldy bir kolhozǵa biriktirip, oǵan J.Asaıynovtyń atyn beredi. Ol sharýashylyq qashan tyń jáne tyńaıǵan jerlerge túren salynǵansha «mıllıoner kolhoz» atanyp turypty. Bertin eginshilik, mal sharýashylyǵynda jaqsy tabystarǵa jetken «Kolýton» keńshary osyndaı 5-6 aýyldyń negizinde qurylǵan kórinedi.
–Japparhan aǵamyzdyń soǵystan keıingi bar ómiri sol kezdegi el astanasy Almatyda ótti,–deıdi budan ári Qaıyrbek aǵa. –Úkimet páter berip, halyq sharýashylyǵy salasynda qyzmet atqardy. Aqmolaǵa kelip, temirjol tehnıkýmyna oqýǵa túsip edi, densaýlyǵy kótermedi. Osylaısha 1963 jyly nebary 44 jasynda soǵysta alǵan tórt birdeı jaranyń saldarynan erte kóz jumyp kete bardy. О́kinishke qaraı, sońynda qalǵan úsh tuıaǵynyń ekeýi – Marat pen Murattyń da ǵumyrlary ózindeı qysqa boldy. Ásirese Lenıngrad kórkemsýret ýchılıshesin bitirgen Maraty talantty bolǵan deıdi. Qazir úlken uly Maǵaýııa Almatyda turady.
Osyny aıtqan ári oryndy túrde másele kótere júrip, aýdan ortalyǵynyń bir kóshesine Japparhan Asaıynovtyń esimi berilýine qol jetkizgen Qaıyrbek aǵamyz bizben az-kem áńgime barysynda kókeıindegi myna bir jaıdy da búgip qala almaǵan. Osy Aqmola jerinde, dálirek aıtsaq, Astrahan aýdanynda, astanaǵa barar jolda turǵan mán-maǵynasy buldyr Kolýton stansasyn nege Japparhan Asaıynovtyń esimimen atamasqa?! Temir jol boıynda erlik jasaǵan batyrǵa naǵyz izet osy bolar. Uly Jeńistiń 75 jyldyǵy qarsańynda sony bizdiń «Qazaqstan temirjoly» Ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamynyń basshylyǵy oılanyp kórse. Qıyn másele emes qoı. Bar bolǵany erlikke – qurmet, erge – taǵzym.
Táýelsizdigimizdi alyp, óz qolymyzdyń óz aýzymyzǵa jetkenin osyndaı ıgi istermen dáleldesek, óskeleń urpaqqa da úlgi-ónege emes pe?!
Qaıyrbaı TО́REǴOJA,
jýrnalıst
KО́KShETAÝ