Gazetimizdiń búgingi nómirinde belgili aýdarmashy, Qazaqstan musylmandary Dinı basqarmasy Ǵulamalar keńesiniń múshesi, din salasynyń mamany Záripbaı Jumanuly Orazbaıdyń búkil dúnıe júzin dúrliktirip otyrǵan koronavırýs jáne onyń saldary men ata-babalarymyzdyń ótken zamandarda osy sııaqty indeterge qarsy qandaı sharalar men em-domdar qoldanǵany týraly oılaryn bólisken maqalasyn jarııalap otyrmyz. Ondaǵy keltirilgen derekter men tilekterge kópshilik qaýym qyzyǵýshylyq tanytady dep oılaımyz.
21 naýryzda kún batqan kezden bastap Adamzat balasy dońyz jylynan tyshqan jylyna aıaq basty. Dońyz jylynyń jaısyz keletin minezi ejelden málim, degenmen osy jylǵy Qytaıda jańadan paıda bolyp, birneshe aıdyń ishinde kóptegen memleketke tarap, dúnıe júzi halyqtarynyń úreıin týǵyzǵan koronavırýs indeti erekshe boldy. Onyń qalaı paıda bolǵany jáne oǵan qandaı emniń shıpa bolatyny ázirge belgisiz bolyp tur. Sol sebepti barsha elderdiń ǵalymdary sharq uryp indettiń emin izdestirip, al úkimetteri bolsa bul indettiń saldarynan týyndaǵan problemalardyń tyǵyryǵynan shyǵýdyń joldaryn izdestirýde.
Meńińshe, bul indettiń taralýy uzaqqa sozylmaıdy, Qudaı qalasa, onyń emi de tabylady, saldary da joıylady. Bulaı úmitti boljam aıtýymnyń sebebi, ár dáýirdiń ózindik indetteri bolady. Iаǵnı, adam balasy óziniń uzyna boıy tarıhynda budan da basqa san túrli indetterdi basynan ótkergeni belgili. Negizinde mundaı indetter Alla tarapynan adamzatqa synaq retinde ári belgili bir merzim aralyǵyna jiberiledi de, sol merzim sońyna taıaǵan kezde túrli septikter arqyly indettiń emi, álde sheshimi jiberilip, sońynan saldary joıylady. Muny biz Quran aıattary men Paıǵambar (s.ǵ.s.) hadısteriniń maǵynalarynan ańǵarýymyzǵa jáne mundaı synaqtardyń jalpy eki túrge bólinetinin baıqaýǵa bolady. Sóıtip, onyń birinshisine: belgili bir – azǵyndap shekten shyqqan qaýymǵa, ıaǵnı Ad, Samýd, Lýt qaýymdary jáne Perǵaýyn men onyń qaýymy sııaqty jappaı kúnáǵa batqan qaýymdarǵa jaza retinde jiberilgen bálelerdi mysalǵa keltirýge bolady. Sondaı-aq barsha paıǵambarlarǵa, solardyń qatarynda hazireti Muhammedke (s.ǵ.s.) de synaq retinde saýaptary men dárejelerin arttyrý úshin túrli qıynshylyqtardyń jiberilgendigi belgili.
Synaqtardyń ekinshi túrine: sharıǵat tilinde «jalpyǵa kelgen bále» dep atalatyn, ıaǵnı jalpy adamzatqa – jaqsysyna da, jamanyna da, alalamaı barlyǵyna birdeı jiberiletin bálelerdi mysalǵa keltirýge bolady. Bul týraly «Ánbııa» súresiniń 35-aıatyndaǵy «Senderdi jamandyqpen de, jaqsylyqpen de synaımyz» degen Alla taǵalanyń eskertýinen bilýge bolady. Mundaı synaqtyń kezinde jiberiletin báleler belgili bir qaýymǵa nemese adamǵa arnalmaıdy, bálkim ultyna da, dinine de, shekaralaryna da qaramaı jalpy adamzatqa arnap jebiriledi. Mysaly XIV ǵasyrda oba degen indet shyqqan, odan mıllıondaǵan adamdar qyrylyp qalǵan. Ol kezdegi medısınanyń qandaı deńgeıde bolǵany aıtpasa da belgili.
Degenmen, mundaı báleler ár dáýirde ómir súretin qoǵamnyń deńgeıine saı deńgeıde jiberiledi. Munyń dáleli, medısınanyń barlyq salasy damyǵan qazirgi dáýirde jańadan shyqqan koronavırýs degen indetke shıpa bolatyn em ázirge tabylǵan joq. Árıne, bul da Allanyń jalpyǵa jibergen bir synaǵy. Degenmen muny durys túsinbegen keıbir adamdar boıyn úreıge aldyryp sary ýaıymǵa salynýda. Al keıbireýler bolsa kerisinshe beıqamdyq tanytyp jaıbaraqat júrgeni de bar. О́kinishke qaraı, mundaı kisiler ózderin juqpaly indetke shaldyqtyryp alýlary, sóıtip óz ómirlerine qaýip tóndirýleri múmkin. Negizinde ata dinimiz mundaı jaǵdaıdan saqtanýǵa nusqaý beredi. Bul týraly «Nısa» súresiniń 29-aıatynda «sender ózderińdi óltirmeńder, álbette, Alla senderge erekshe meıirimdi» dep eskertý aıtylǵan. Mundaǵy «ózderińdi óltirmeńder» degen sózdiń maǵynasy jaıly birneshe túsiniktemeler aıtylyp, solardyń birinde «qajet bolmaǵan jerde ómirlerińe ólim qaýpin tóndirmeńder» dep túsinikteme aıtylǵan. Bul nusqaýdyń sheńberine qaýipti juqpaly indetterden saqtaný da kiredi.
Al endi boıyn úreıge aldyryp, sary ýaıymǵa salynǵan azamattar jaıly aıtar bolsaq, atalǵan aıattaǵy «Alla senderge erekshe meıirimdi» degenniń maǵynasy «Alla senderdi qıynshylyqa tastap qoımaıdy» degendi de ańǵartady. Sondaı-aq «Sharh» súresinde «Bir aýyrtpalyqtan keıin eki jeńildigi keledi» degen maǵynada aıattar kelgen. Osyǵan súıene otyryp «bul kelgen qıynshylyqtan keıin álbette jeńildikter men jaqsylyqtar keledi» dep úmittenýimizge bolady.
Endi indettiń emine kelsek, ol eki túrli bolady: biri medısınalyq dári-dármekter kómegimen, ekinshisi Quran men hadısterde kelgen izgi duǵalar kómegimen shıpa tabýǵa bolady. О́kinishke qaraı, emniń birinshi túrine qazirshe tolyq júginý múmkin bolmaı tur. Sebebi bul indetke úzildi-kesildi shıpa bolatyn dári-dármek áli tabyla qoıǵan joq. Sondyqtan, qazirshe qalaǵan adam emniń ekinshi túrine júginýi múmkin. Biraq ondaı shıpa duǵalardy ekiniń biri bile bermeıdi, ıaǵnı olardy Alla taǵala erekshe daryndylyq darytqan ǵulamalar ǵana kórsete alady. Solardyń biri de biregeıi, bizge «Zıkzal» atty asyl mura qaldyrǵan Bekasyl Bıbolatuly. Tek qazaq halqynyń ǵana emes, búkil adamzattyń qymbat jaýharlarynyń birinen sanalatyn bul qundy shyǵarmada ómir tylsymdarynyń syrlary men qupııalaryn ashatyn, adamnyń kúndelikti ómirine kerekti paıdaly keńester, adam dertine daýa bolatyn úsh júzden astam duǵalar jáne basqa da ǵylymı málimetter men tujyrymdar bar. Solardyń ishinde obany qaıtaratyn duǵa da bar. Ol týraly «Zıkzaldyń» 237-betinde bylaı dep jazylǵan: «Kezinde Qashǵar óńirinde oba aýrýy tarap, kún saıyn qaladan bes júzdeı adamnyń məıiti shyǵarylatyndaı jaǵdaıǵa jetti. Qashǵardyń ǵulamalary bul jaǵdaıdyń sheshimin taba almaı, qandaı amal jasaýdy bilmeı əbden bastary qatyp dal boldy. Sodan bul habar Balh ǵulamalaryna jetip, olar bul aýrýdyń emdelý joly retinde myna bir segiz aıatty kórsetip: «Bulardy jazyp, adamdar úıleriniń qaqpalary men esikterine baılap qoısyn» – dep, Qashǵar ǵulamalaryna habar jiberipti. Ol obany qaıtaratyn duǵalardyń mətini kelesideı:
«Sum shaıtannyń azǵyrýynan pana tilep Allaǵa syıynamyn».
Meıirimdi de raqymshyl Allanyń atymen (bastaımyn).
(Eı, Muhammed (Allanyń oǵan amandyǵy men səlemi bolsyn!) olarǵa): «Bizge (de, senderge de) Allanyń bizderge arnap (taǵdyrlarymyzǵa) jazyp qoıǵan (qýanysh bola ma, qaıǵy bola ma tek sol) nərse ǵana keledi (taǵdyrǵa jazylǵannan eshkim qashyp qutyla almaıdy). Ol (Alla) – bizdiń Iemiz, sondyqtan múminder tek Allaǵa ǵana təýekel qylsyn (súıensin)!» dep aıt» («Təýbe» súresiniń 51-aıaty).
«Al eger, Alla seni birer qıynshylyqqa ushyratsa, bitti, (onda) odan ózge ony (ol qıynshylyqty) eshbir toqtatýshy bolmaıdy. Al eger, (Alla) saǵan birer ıgilik jetkizse (ol ıgilikke de Allanyń ózinen basqa eshkim tosqaýyl bola almaıdy), Ol ər nərsege qadir» ( «Ənǵam» súresiniń 17-aıaty).
«(Eı, Muhammed (Allanyń oǵan amandyǵy men səlemi bolsyn!)) eger Alla saǵan bir zııan jetkizse, onda ony onyń (Allanyń) ózinen basqa qaıtarýshy (kúsh) joq. Al eger saǵan bir jaqsylyqty qalasa, onyń keńshiligin qaıtarýshy joq. Ony (Alla) óziniń pendeleriniń qalaǵanyna beredi. Ol óte keshirimdi, asqan raqymshyl» ( «Iýnús» súresiniń 107-aıaty).
«Jer betinde qandaı jandy zat bolsa da, əlbette onyń yrzyǵy (qoregi) Allanyń enshisinde. Ol (Alla) olardyń (jandy zattardyń) turaqtaryn da, turaqsyz oryndaryn da biledi. Barlyǵy anyq (baıandalǵan) Kitapta («Laýhúl mahfýzde» jazyp qoıylǵan)» («Hýd» súresiniń 6-aıaty).
«Əlbette, men: meniń Rabbym, sondaı-aq senderdiń de Rabbylaryń (bolyp tabylatyn) Allaǵa təýekel ettim. Qandaı qybyrlaǵan jandy zat bar bolsa,əlbette onyń nesibesi onyń (Allanyń) qolynda. Sóz joq, Rabbym eń týra jolda» («Hýd» súresiniń 56-aıaty).
«Alla adamzatqa bir meırimdiligin ashyp qoısa (syılasa), ony bógep qalýshy (kúsh) bolmas. Al endi bógep qalsa, onyń bógegen nərsesin onyń sońynan jiberýshi joq. О́ıtkeni, asqan qudyret jəne hıkmet (danalyq) ıesi» («Fatır» súresiniń 2-aıaty).
«(Eı, Muhammed (Allanyń oǵan amandyǵy men səlemi bolsyn!)), eger sen olardan:«Kókter men jerdi kim jaratty?» dep surasań, əlbette olar: «Alla» deıdi. Olarǵa aıt: «Kórdińder me? (aıtyńdarshy) eger Alla maǵan birer zııan jetkizýdi qalasa, sender Allany qoıyp, ózge jalbarynyp jatqan nərseleriń (puttaryń) onyń zııanyn arylta ala ma? Nemese Alla maǵan bir ıgilik qalasa, olar (senderdiń puttaryń) onyń ıgiligin bógeı ala ma?». Jəne aıt: «Allanyń ózi (kómek berýde) maǵan jetkilikti. (Shynaıy) təýekel etýshiler oǵan təýekel etedi» («Zúmár» súresiniń 38-aıaty).
«(Biz) Qurannan múminder úshin shıpa jəne raqmet bolatyn nərselerdi túsiremiz. Al endi, (bul aıattar) zalymdar (kəpirler) úshin tek azapty ǵana arttyra túsedi» («Ál-Isra» súresiniń 81-82 aıattary).
Sosyn Qashǵar ǵulamalary Balh ǵulamalarynyń bul nusqaýyn oryndaǵannan soń el indetten arylǵan eken. О́ıtkeni atalǵan sońǵy aıattaǵy «(Biz) Qurannan múminder úshin shıpa jəne raqmet bolatyn nərselerdi túsiremiz» degeni – Quran aıattary barlyq dertterge shıpa bolady degendi ańǵartady, tek olardy óz ornynda durys paıdalanýdy bilý qajet. Al olardy qalaı durys paıdalaný kerek ekendiginiń jol-joryǵyn Bekasyl Bıbolatuly sııaqty daryndy ǵulamalar óz eńbekterinde túsindirip ketken. Men óz ómirimniń biraz jylyn Quran Kárim maǵynalaryna tápsir jazý isine, sosyn Bekasyl Bıbolatulynyń «Zıkzalyn» qazaqshaǵa aýdarýǵa arnaǵan bolatynmyn. Sondyqtan bul eńbektegi duǵalardyń barlyǵy Quran aıattary men hazireti Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadısterine negizdelgen dep aıta alamyn.
Sondaı-aq Qazaq Ulttyq medısına ýnıversıtetiniń I.Á.Qulmanbetov, R.I.Qulmanbetov jáne D.S.Karaskova degen bir top ǵalymdary ózderiniń «Bekasyl Bıbolatulynyń medısınalyq kanondary» degen maqalasynda (Vestnık KazNMÝ №1-2019) Bekasyl Bıbolatulynyń «Zıkzalyn» klınıkalyq medısına men farmakologııa salasyndaǵy medısınalyq ensıklopedııalyq ǵylymı eńbek dep baǵalaǵan. Atalǵan shyǵarmada barlyq aýrýlarǵa qatysty dárigerlik nusqalar jazylǵandyǵyn aıta kelip, olardyń ishinen birnesheýin arnaıy atap kórsetip: Allaǵa senim bildirýshi adamdar depressııa men streske az shaldyǵady jáne mundaı jaǵdaılar týyndaǵan kezde, olar bul kezeńnen áldeqaıda jyldam shyǵady» dep tujyrym jasaǵan.
Endeshe «(Biz) Qurannan múminder úshin shıpa jəne raqmet bolatyn nərselerdi túsiremiz» degendegi Alla sóziniń barsha dertterge shıpa bolatyndyǵyn basshylyqqa ala otyryp «joǵaryda keltirilgen segiz aıattan turatyn izgilikti duǵanyń koronavırýs indetine de em bolýy múmkin dep tujyrymdaýǵa bolady. Eń bastysy, bul duǵalar adamdardyń rýhyna izgi áser etip, sanasyndaǵy úreı men kúdikten aryltyp, alda keletin jaqsylyqqa degen úmiti men senimin oıatady. Mundaı jaǵdaı adamnyń qıyn-qystaý kezeńnen neǵurlym ońaı ótýine septik bolady. Osy turǵydan qaraǵanda, mundaı duǵalar adamzat balasyna tek jaqsylyq syılaıdy dep aıtýǵa bolady. Endeshe, osy izgi duǵalardy paıdalanýdyń jol-joryqtaryn bilgisi keletinder bolsa, olardy bekasyl.kz caıtyndaǵy kórsetilgen elektrondy poshta men telefondar arqyly alýlaryna bolady.
Endi koronavırýs indeti paıda bolǵan dońyz jyly men ústimizdegi tyshqan jylynyń erekshelikterine keletin bolsaq, «Zıkzaldyń» negizgi bólimi bolyp tabylatyn «Palnama», ıaǵnı «Joramal ilimi» dep atalatyn bóliminde Naýryz joramaly jaıly taraý bar. Onda Bekasyl ǵulama dońyz jyly týraly bylaı dep jazypty: «Eger dońyz jyly kirse, mundaı jyldyń qysy qatty bolady. Qar óte qalyń jaýady. Ystyǵy kóterilý, shanshý qadalý, jótel aýrýlary kóp bolady. Jas balalardyń arasynda sheshek aýrýy etek alady. Ol jyly adamdar óz mekenderinen basqa jerlerge kóshýmen áýre bolady. Qysqy shildede sýyqtan saqtaný úshin qorǵanǵa kirý qajet. Al jazǵy shildede taýlarǵa shyǵý kerek. Biraq ary-beri kóshkende qaraqshylarǵa kezigýi múmkin. Sóıtip saımandarynan aıyrylyp qalýy, malyn aldyryp qoıýy, semirtken atynan aıyrylyp qalýy múmkin. Mundaı jyldary aıla-amalmen adamdardy qorqytyp, malyn alyp qoıý kóp bolar. Bul jyly arpa men tary kem bolady. Al basqa nyǵmetterdiń túrleri durys bolady. Mundaı jyldary sý tapshy bolady. Jaz aılary jyldam ótedi, al qys mezgili uzaqqa sozylady. Sodan kóshpendi elderge aýyrlyq túsedi. Musylmandardyń ahýaly mardymsyz bolady».
Osy joramalda aıtylǵan jaǵdaılar men oqıǵalar ótken dońyz jyly bizdiń elimizde de, shetelderde de oryn alǵany belgili. Mysalyǵa, qardyń kóptigi, koronavırýstyń shyǵýy, sheshek jáne jótel aýrýlarynyń órshýi, Aýstralııadaǵy órt, Eýropanyń esin shyǵarǵan kataklızmdar men mıgranttar problemasy, keıbir elderde sýdyń tapshylyǵy, elimizdiń keıbir aımaqtarynda eginniń ónim bermegeni, Iran, Sırııa jáne basqa da arab memleketerindegi oryn alyp otyrǵan teketires jaǵdaılar jáne (t.b.).
Endi, kelip jetken tyshqan jylynyń joramalymen tanyssaq: «Eger tyshqan jyly kelse, ol jyldyń qysy qurǵaq bolady, al jazy jaýyn-shashyndy bolyp keledi. Ol jyly shóp qalyń bolyp ósedi. El ishinde mamyrajaı, keńshilik ornyǵady. Dərýishter men paqyr, kemtarlardyń jaǵdaılary da jaqsy bolǵaı. Kúnbatys jaqtarda jańbyr azdaý bolady. Patsha men bek, myrzalarǵa qaıǵy men qamyǵý kóp bolady. Qystyń sońynda qart tyshqan qalady. Baǵa tómen túsedi» depti.
Osy joramalǵa zer salyp qaraıtyn bolsaq, tyshqan jylynyń jaıly keletinin, jalpy adamzatqa, onyń ishinde kedeılerge, paqyrlar men kemtarlarǵa jaıly bolatynyn baıqaýǵa bolady. Sondyqtan adamzat qazirgi oryn alyp otyrǵan qıynshylyqtardan kóp shyǵynsyz aman-esen ótedi dep boljaýǵa bolady. Bizdiń elimizde de, shetelderde de qabyldanyp jatqan sheshimder men ótkizilip jatqan is-sharalar, tótenshe jaǵdaılar, qalalardyń karantınge jabylýy, barlyǵy adamzatty qaptap bara jatqan indetten aman alyp qalýdyń jolynda jasalyp jatqandyǵy belgili, sondaı-aq mundaı qıyndyq kezeńderde bıliktegi basshylarǵa ońaıǵa soqpaıtyny da anyq. Sondyqtan qazirgi kezde jappaı halyq bolyp olardy qoldap, sheshimderi men nusqaýlaryn muqııat oryndaý qajet bolady. Buǵan ımam Ahmed keltirgen rıýaıattaǵy Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) «Oba shyqqan jerge barmańdar, eger oba shyqqan jerde bolsańdar, ol jerden basqa jaqqa ketpeńder» degen nusqaýy dálel bolady. Iаǵnı «Oba shyqqan jerge barmaý» jáne «oba shyqqan jerden basqa jaqqa ketpeý» degen sózden karantın jaǵdaıynyń maǵynasy shyǵyp turǵanyn ańǵarýymyz qajet. Demek bıliktiń karantın jaıly sheshimi sharıǵattyń nusqaýlaryna da saı keledi. Sondyqtan basshylardyń nusqaýlaryn oryndaý – álemdi dúrliktirgen indettiń ózinen de, onyń saldarynan da tezirek qutylýdyń birden-bir joly dep túsinýge bolady. Sol sebepti, barlyq otandastarymdy orynsyz úreıden arylyp, sabyrlyqqa jumylýǵa jáne meırimdi de raqymshyl Allanyń jaqsylyǵynan úmit etýge shaqyramyn. Tek osyndaı senim ǵana bizdi qıyn-qyspaq kezeńnen abyroımen shyǵýymyzǵa jarqyn jol ashady.
Záripbaı Orazbaı,
QMDB Ǵulamalar keńesiniń múshesi