Ábý Nasyr ál-Farabı men ál-Mútanabbı

Ál-Farabı shyǵý tegi jaǵynan túrki­ler­­diń áskerı toptaryna jatatyn. Ol ony jasyrmaıtyn jáne ómir boıy túrki kıi­min kıip júretin. Bastapqy bilimdi ol Ota­nynda aldy, biraq onda iri de úlken ǵa­lymdar bolmaǵandyqtan bilimin jal­ǵas­tyrý úshin Damaskige attandy.

Ál-Farabıden qalǵan mura óte kóp jáne ár alýan. Ol sol kezdegi belgili ǵy­lym­­­dardyń bárin de zerdeledi. Olar etı­ka, saıasat, psıhologııa, jaratylystaný, mýzyka-tyn. Ol úshin birinshi kezekte fılo­­sofııa turdy. Eń áýeli onyń ataǵy Arıs­­toteldiń fılosofııalyq eńbek­te­riniń túsindirýshisi retinde shyqty. Sol sebep­ti de ol «ekinshi ustaz» (ál-mu­ǵal­lım as-sanı) dep ataldy. Ál-Fa­rabı eńbekteriniń basqalarǵa múldem uqsa­maı­­tyndyǵyn jáne olardy elikteme tú­sin­dirmeler deýge bolmaıtyndyǵyn es­ker­tken jón. 

Aýdarmashylarǵa ǵylymı termın­der­diń bolmaýy kedergi keltirdi. Olar má­tin­derdi ıgere almaǵandyqtan, grek ti­lin­­­degi túpnusqasynyń sıntaksıstik qu­­rylymyn saqtady, ıaǵnı aýdarma máti­nin arab oqýshysyna túsinbeıtindeı etti. Ál-Farabıdiń grek ǵalymdarynyń eńbekterine jazǵan túsindirmeleri ǵana grek ǵylymyn durys túsinýge kómektesti. Ál-Farabı grek fılosofy (Arıstotel) eń­bek­teriniń kópshiligine túsindirme jasa­dy. Mysaly, «Kategorııa», «Ger­me­nevtıka», «Birinshi jáne Ekinshi Ana­lıtıka», «Topıka», «Sofıstıka», «Rı­to­rı­ka» jáne «Poetıka». Bulardan basqa Porfırııdiń Isagogine («Fılosofııaǵa ki­rispesine») jasalǵan túsindirme de ál-Fa­rabı qalamyna jatady.

Ál-Farabı tek túsindirme jazýmen ǵana shektelgen joq. Onyń óz qalamynan týǵan túpnusqalyq ta shyǵarmalary bar. Olardy taza perıpatetıkalyq deýge bolmaıdy. Neoplatonshylardyń eńbekterin jalǵastyra otyrǵan ol Arıstoteldiń fılosofııasymen Platon fılosofııasyn úılestirýge tyrysty. Osy mindetti iske asyrýǵa bolady dep eseptedi. Onyń qysqa da shaǵyn traktaty «Fýsýs ál-hıkam» keńinen belgili. Bul týyndy ál-Farabı ǵylymynyń asa mańyzdysy sanalady.

Ál-Farabı jaqsy matematık ta edi. Ol sol kezdegi medısınanyń búkil teo­rııa­­synyń maǵynasyn bildi. Biraq dá­ri­ger retinde qoldanǵan joq. Sondaı-aq ol mýzyka teorııasyna qatysty da birqatar shyǵarma týyndatty. Kom­po­zı­tor retinde de belgili boldy» deıdi. (E.E.Bertels. Istorııa persıdsko-tadjıkskoı lıteratýry. Izdannye trýdy. M.,1960, 112-113-better).

Endi Ábý Nasyr ál-Farabıdiń shy­ǵar­mashylyǵyn tarata aıtaıyq.

Ábý Nasyr alǵashqy bilimdi sóıtip óziniń týǵan qalasy – Otyrarda aldy. Biraq buǵan qanaǵattanbaı sol kezdegi arab mádenıetiniń ortalyǵy Baǵdat qala­syna attandy. Ál-Farabı ómir súr­gen kez arab mádenıetiniń, onyń ishinde ádebıettiń qulpyra gúldenip, naǵyz dáýirlengen kezeńine dóp keldi. О́ıt­ke­ni Islam týy astyna baǵynǵan biraz el óziniń dástúrge sińgen salt-sana, til­dik erekshelikterin saqtaı otyryp, rýhanı baı tájirıbesimen halıfat mádenıetin órkendetýge úles qosty. Taıaý Shyǵystaǵy Baǵdat, Basra, Kýfa, Kaır, Halab sol kezdegi iri-iri saýda men qol­óner ortalyqtary bolýymen qatar, sho­ǵyrlanǵan mádenı oshaqtarǵa aınal­ǵan edi.

Iá, Baǵdat shyǵys halyqtary máde­nıet ortalyqtarynyń birine aınaldy. Munda ǵylymnyń san salasyn qamtyǵan «Mamun akademııasy», «Danalyq úıi», «Baǵdat observatorııasy» atty ǵylymı orta­lyqtar jumys istep jatty.

Shynynda da ortaǵasyrlyq arab she­ji­reshi Ibn Hallıkannyń (1211-1282) ja­zýyna qaraǵanda, «Ábý Nasyr Baǵdatqa kelgen kezde munda máshhúr fılosof Ábý Bıshr Matta bın Iýnıs (870-940) tura­tyn-dy. Ol qart edi, jamaǵatqa logıkadan dáris oqıtyn, ózi de osy pán boıynsha kóptegen eńbektiń avtory-tyn. Ol Arıstotel iliminiń (ony túsindirý jóni­nen), ásirese logıka salasynyń mama­ny-dy. Sondyqtan onyń eshqashan bos ýaqyty bolǵan emes. Ol óte sypaıy jáne sabyrly adam-dy. О́z oılaryn asa qara­pa­ıym ári uǵynyqty túsindiretin. Ál-Farabı sonyń osyndaı qasıetin bo­ıyna sińirdi jáne túsindirýdiń osyndaı tásilin meńgerdi [Ibn Hallıkan. Kıtab ýafaıat ál-aǵıan onba ábna az-zaman. Beırýt. (j.kórsetilmegen) 153-157- better]».

Ál-Farabı logıka, medısına, astronomııa jáne basqa ǵylym salalary bo­ıynsha sandaǵan eńbek jazdy. Ol «asa iri mu­sylman fılosoftarynyń biri» degen ataq aldy. Onyń óresine eshkim jetken joq. Ortaazııalyq fılosof, ǵalym Ábý Álı ıbn Sına (990-1037) óz týyndylarynda ál-Farabıdiń shyǵarmalaryn paıdalanǵanyn, sol arqyly máshúrlikke qoly jetkenine kóńil aýdarǵan.

Ál-Farabı búkil ǵylym salalarynyń ishinde ásirese fılosofııany, logıkany keme­line jetkizip, barshaǵa uǵynyqty etti. Sondyqtan da ol ózine deıingi arab fı­lo­sofy Iaǵkýb Ibn Ishaq ál-Kın­dı­den de (800-874) asyp tústi. О́ıtkeni ál-Fara­bı ǵylymnyń kúrdeli máselelerin sheshe bildi.

Iá, qajymaı-talmaı eńbektenýiniń nátı­jesinde ol kóptegen ǵylymı jańa­lyq ashyp, ataǵy shyqqan ǵalym boldy. Zamanynda bilimpazdar arasynan ozyp shyqty.

Orta ǵasyrlarda ómir súrgen arab tarıhshylary ál-Farabıdiń óte qarapaıym, asa qanaǵatshyl, jupyny ǵana kıinip, toı dýman, yrdý-dyrdýdan boıyn barynsha aýlaq ustaǵandyǵyn jazady. Kúndiz ol kóbinese qaladaǵy baqshada kúzetshilik qyzmet atqaryp, odan tapqan aqshasyna satyp alǵan shyraq jaryǵymen túni boıy kitap oqýmen shuǵyldanǵan.

2006 jyly Halab qalasynda bolǵa­ny­myzda sırııalyq dostar ál-Farabı ǵumyr keshken sondaı baqshalardyń birin kór­setkeni esimizde.

Ál-Farabıdiń alǵash ret fılosof re­tinde tanylǵanyn aıttyq. Onyń fı­lo­­so­fııalyq eńbekteriniń basym kóp­­­shi­ligi ejelgi grek ǵalymdarynyń mura­syn zerttep, olarǵa túsindirme jazý­ǵa ar­nalǵan.

Sondaı-aq ózi de «Kemeńgerlik merý­er­ti», «Izgi qala turǵyndarynyń kóz­qa­rasy», «Máselelerdiń túp mazmuny», «Ǵylymdardyń shyǵýy», «Baqytqa jetý» sııaqty t.b. traktattar týyndatqan. Ondaı eńbekterinde ol dúnıe, qoǵam, memleket jáne adamdardyń ózara qarym-qatynasy týraly óz zamany úshin ozyq oı-pikirler aıtqan. Orta ǵasyrlardyń ózinde-aq Ábý Nasyr qanaýsyz, zorlyqsyz baqytty qo­ǵam ornatý jóninde batyl boljam jasady. Mundaı qoǵamnyń týýyn ol memle­ket bas­shysynyń aqyly, bilimi jáne adam­ger­shiligimen baılanystyrǵan.

Kórnekti shyǵystanýshy ǵalym, aka­demık B.Ǵafýrov (1908-1977) ál-Fara­bı­diń ǵylymǵa degen qushtarlyǵy tańǵalarlyqtaı san salaly bolǵanyna toqtalady. «Biz, – deıdi ol, – uly ǵulama jazǵan eńbekter ishinen matematıkaǵa, me­dı­sınaǵa, áýez teorııasyna, al hımııa men magııaǵa arnalǵan dúnıelerdi kó­re­miz. Uly ǵulama pálsapanyń, logı­ka­nyń, tanym-nanym teorııasynyń, psıhologııanyń, etıkanyń (ádep), saıa­sat pen sosıologııanyń san qyrlary jóninde pikirler aıtyp, keleli eńbekter jazǵan. Ál-Farabı atyn búkil álemge tanytyp, ony dúnıe júzi mádenıetin jasaýshylardyń aldyńǵy legine qosqan da onyń osy salalardaǵy eńbekteri».

Ál-Farabı pedagogıka, psıhologııa, estetıka men akýstıka, astronomııa má­se­lelerin de tereń zerttep, máde­nıet pen ǵylymǵa jemisti úles qosqan. Sondaı-aq ol parasattylyq pen aǵar­tý­shylyqty jaqtaǵan úlken gýmanıst. Otyrar perzenti halyqtardy ózara beıbit qatar ómir súrýge, dostyqqa shaqyra otyryp, adam balasynyń bilim pen parasatty oıyn tereń baǵalaǵan. Iá, sóıtken ol meta­fızıka, til bilimi, logıka, jaǵrafııa, etıka, t.b. ǵylym salalaryn qamtıtyn júz elýge tarta traktat jazǵan.

Saıf ad-Daýlanyń saraıynda

Ál-Farabı ómiriniń sońǵy jyldaryn Sırııanyń Halab qalasynda ótkizgen. Sol jerdiń ámirshisi Saıf ad-Daýlanyń (915-967) saraıynda turǵan.

Ibn Hallıkan shejiresinde Ábý Na­syr­­dyń osy ámirshi saraıyna alǵash kel­gen kezdegi Saıf ad-Daýlamen tanysýy jaı­ly qyzyqty derekter keltirilgen. «Mysyrdan qaıtyp oralǵan retinde ál-Farabı Saıf ad-Daýla óziniń janaptarymen májilis quryp otyrǵan ústine keledi. Ábý Nasyrdyń kıgeni óziniń ulttyq kıimi eken. Ol kirip kelgen sátte Saıf ad-Daýla «Otyr!» dep ámir etedi. Ál-Farabı: «Qaı jerge otyraıyn, siz otyrǵan jerge me, joq álde ózim turǵan jerge me?» – dep suraıdy. Sonda Saıf ad-Daýla: «О́zińe qaı jer laıyq dep tapsań, sol jerge otyr», – deıdi. Uly ǵulama Saıf ad-Daýlanyń qasyna kelip, ony taǵynan yǵystyryńqyrap ornyna jaıǵasady. Ámirshiniń ózi jáne birneshe oqqaǵary ǵana biletin qupııa saraı tili bar edi. Osy jasyryn tilde ol oqqaǵarlaryna: «Myna qart dóreki eken. Men qazir oǵan birneshe suraq qoıamyn, eger laıyqty jaýap bere almasa jazalańdar», – deıdi. Sonda ál-Farabı Saıf ad-Daýlanyń ózi jańa ǵana sóılegen qupııa tilde dereý: «O, Ámirshim, sabyr et. Ár istiń artyn baqqan jón bolar!» – deıdi. Buǵan qaıran bolǵan sultan: «Apyraı, siz bul tildi qaıdan bilesiz?» – dep suraıdy. Sonda ál-Farabı: «Men jetpiske jýyq tilderdi bilemin» deıdi.

Budan keıin Ábý Nasyr Saıf ad-Daý­la jáne onyń saraıyndaǵy ánshi, aqyn, ǵalymdarmen óner jóninde suhbat qurady.

Saıf ad-Daýla saraıǵa mýzykanttar kelsin dep jarlyq beredi. Olar aspaptarynda oınaǵan kezde ál-Farabı olardy toqtatyp, álsin-álsin eskertý, túzetýler jasap otyrady. Sonda Saıf ad-Daýla: «Siz bul ónerdi jaqsy biletin be edińiz?» – dep suraıdy. Ol: «Iá» dep jaýap beredi de belindegi kisesin shyǵaryp, odan jińishke bir as­pap­ty alyp, qulaq kúıin keltirip, oı­naý­ǵa kirisedi. Jan raqat saz shalqyp, otyrǵandar jadyrap kúle bastaıdy. Endi ol aspaptyń qulaq kúıin basqasha keltirip oınaıdy. Asa muńdy bir saz quıylyp, otyrǵandar jylaı bastaıdy. Eń sońynda ol aspaptyń qulaq kúıin taǵy da basqasha keltirip, oınaıdy, sonda barshasy, tipti Sultannyń oqqaǵarlaryna deıin múlgip uıyqtap ketipti. Olardy sol uıyqtaǵan qalpynda Ábý Nasyr qaldyryp, saraıdan shyǵyp ketedi» [Ibn Hallıkan. Kıtab ál-aǵıan onba ábna az-zaman... 155-156-better].

Saıf ad-Daýla óz saraıyna sol za­man­daǵy talant tarlandaryn jınaı bil­gen edi. Munda Ábý Nasyr sııaqty aı­ryq­sha ystyq iltıpatqa bólenip, arabtyq aqıyq klassık aqyny ál-Mútanabbı (915-965) de óziniń biraz jyldaryn ótkizgen.

Bul pikirdi Ibn Hallıkan da qýattaı túsedi: Halıftardan keıin bılik qurǵan birde-bir sultan dál Saıf ad-Daýladaı óz tóńiregine poezııa padıshalary men ǵasyr shamshyraqtaryn toptastyrǵan emes. Parsy tekti arab ádebıetshisi, ataqty «Kıtab al-aǵanıdiń» avtory Ábý-l Fa­ra­dj Isfahanı (897-967) da osy Saıf ad-Daýla saraıyn saǵalap júrgen. Sol shoq juldyzdar ishinde jerlesimiz ál-Farabı erekshe jarqyrap kórindi. Ol tek ǵulama ǵalymdyǵymen ǵana emes, oı­shyl ke­meńgerligimen, aqyndyǵymen de dara­la­nady. Onyń ádebıet pen tildiń ózekti máse­lelerine baılanysty aıtqan tujy­rym­dary topjarǵan talaıdy tamsan­dyr­ǵan.

Arab ádebıetiniń klassıgi, jaýynger aqyn – ál-Mútanabbıdiń shyǵys ádebıeti men dúnıejúzilik ádebıettegi orny erekshe. Kórnekti arab ádebıetshisi, professor Abd ál-Ýahhab Azzam zertteýlerinde ál-Mútanabbı jaıly: «Ahmed ál-Múta­nab­bı urys taqyrybyndaǵy qası­da­la­ry­men (jyrlarymen) ózge aqyndar nemese qarasóz zergerleri shyǵa almaǵan shyńǵa kóterildi» degen.

Batystyń kórnekti shyǵystanýshy ǵa­l­ymdary Sılvester de Sası (1758-1838), I.Hammer-Pýrgshtal (1774-1856), R.A.Nıkolson (1868-1945), K.Brokel­man (1868-1956), R.Blasher (1900-?), Frenchesko Gabrıellıler de aqynǵa óz zert­teýlerin baǵyshtady. Ál-Mú­ta­na­bbı­diń tustasy, ortaǵasyrlyq tamasha tarıhshy, aqyn ári synshy Nasıf an-Nasıdjı: «Zamanymyzdyń aqyndarynyń bári jer basyp júrse, tek ál-Mútanabbı ǵana óziniń órshil qudiretti poezııasymen aspanda qalyqtaýda» dese, lıvandyq arab ádebıetshisi (1914-2011) Hanna ál-Fahýrı: «Ál-Mútanabbıdiń poezııasy ómirge kelgen kúnnen bastap kúni búginge deıin ǵasyrdan-ǵasyrǵa taýsylmas sapar shegip, sherý tartyp keledi» dep shaıyrǵa úlken baǵa bergen.

Ál-Mútanabbı 915 jyly Kýfa qala­syn­da (Irak) jarly, sý tasýshynyń sha­ńy­­raǵynda dúnıege kelgen. 928 jyly bolashaq aqyn sol kezdegi mádenıet maıtalmandary men aqyndardyń súıikti qa­la­sy – Baǵdatqa keledi. Osynda belgili aqyndardyń óleń ónerimen tanysady. Tálim ala júrip, alǵashqy báıitterin jazady. Az jyldyń ishinde-aq tek Baǵdat qana emes, Shamda, Mysyrda Saıf ad-Daýlanyń saraıynda aqynnyń ataǵy shyǵa bastaıdy.

Ál-Mútanabbı tek shaıyr ǵana emes, jaýynger retinde de tanylǵan. Aqyn ta­laı ret túrli joryqtarǵa qatysyp erlikter kórsetken. 946 jyldary maıdanda birge bolǵan dosy Badr bın Amshar­dyń shaqyrýymen Sırııadaǵy Antakııa qalasyna keledi. 948 jyly osy qalaǵa Vızantııa joryǵynan qaıtyp kele jatqan Saıf ad-Daýla toqtaıdy. Aqynnyń sul­tan­men tanysýy da osy jerde bolady. Saıf ad-Daýlaǵa ór minezdi ál-Mú­ta­nabbı unap qalady. Ony óz saraıy­na shaqyrady. Osy kezde Saıf ad-Daýla saraıynda ál-Farabı de turyp jat­qan­-dy. Ol kezde ál-Farabı 73-ke, al ál-Mútanabbı 33 jasqa shyqqan-dy. Saraı­da­ǵy aqyndar men fılosoftardyń ustazy ári ataqtysy da ál-Farabı bolǵandyqtan ál-Mútanabbı ony ózine ustaz tutady. Ál-Farabı men ál-Mútanabbıdiń keıbir mi­nez erekshelikteri de óte uqsas bolǵan» kóri­nedi.

Arada kóp ýaqyt ótpeı-aq olardyń ataǵy jan-jaqty sharlap ketedi. Sony­men qatar olardyń baqtalastary da kóbe­ıe túsedi. Sondyqtan da Saıf ad-Daýla sa­raıynda ál-Mútanabbıge qashanda ózi­niń qarsylastary men ádebıet­shi árip­tes­terimen kúres júrgizýge týra kele­di. Ol kógildir bir keshte jınal­ǵan­dar­ǵa óziniń bir óleńin oqıdy:

«Bizdi (Ál-Farabı men ózin aıtyp otyr) osyndaǵylardyń bári biledi.

О́ıtkeni biz sultan saraıyndaǵy eki­júz­di, jorǵalap júretinderden emespiz.

Meniń dostarym – qas tulpar, qoıý tún, keń dala, almas qylysh, ótkir naıza, qalam, qaǵaz» dep saraıdyń kún­shil aqynsymaqtaryn jerge soǵady. Baqta­las­tar onan saıyn kóbeıe túsedi. Onyń ús­tine kúnshilderdiń ósegine ılanǵan Saıf ad-Daýla aqynǵa qyryn qabaq tany­ta bastaıdy.

Osy tusta aıta keter jaıt, Saıf ad-Daýla aqyn-ánshilerge, jalpy óner adam­da­ryna jaqyn bolǵanmen, negizinde meıi­rim­sizdeý bolǵan kórinedi. Mysaly, óziniń eń jaqyn nemere inisi, dańqty jaýynger, ataqty qolbasshy, belgili aqyn Ábý Fıras ál-Hamdanı (932-968) kezekti bir joryqta Hamdan áýletiniń ejelgi jaýy – vızantııalyqtardyń qolyna kútpegen jaǵdaıda tutqynǵa túsip qalǵanda da qolushyn bermeı ketedi.

Ál-Mútanabbı ómirbaıanynda myna­daı jaıttar aıtylady: «Saıf ad-Daýla saraıynda ál-Mútanabbıge dáıi­mi óziniń ádebıetshi áriptesterin qar­sy kúres júrgizýge týra keledi. Bir kó­gildir keshte ámirshi aldynda Ibn Halaı­veıh ál-Mútanabbıge syn eskertpe jasaǵanda aqynnyń arqasy qozyp: «Iá, sen arab emessiń, parsysyń, saǵan arab tilin bilý qaıda?!» – deıdi. Jaryla jaz­daǵan Ibn Halaveıh aýyr kiltpen ál-Mú­tanabbıdiń basynan urady, al janjaldyń basy-qasynda bolǵan Saıf ad-Daýla oqıǵaǵa qyryn qabaq tanytyp, qoldamaı qoıady. (Hanna al-Fahýrı. Istorııa arabskoı lıteratýry. M., 1961, 2-tom, 94-bet). Mine, osyndaı kelimsizdikterdi kóre otyryp ál-Farabı qapalanady, janyna jubanysh izdeıdi. Zamanynyń ozyq óreni ál-Mútanabbı sekildi shákirtine «jasalǵan qııanattar ustazy ál-Farabıdi toryqtyrady. Aqyry sultan saraıyn tastap, Halabtan ketip qalady. Ál-Farabı ket­kennen keıin ál-Mútanabbı ol ja­ıynda kóptegen óleń jazady. Tipti aqyn­nyń myna bir sózderi tikeleı Ábý Nasyrǵa arnalǵandaı: «Qazir aqyldy, /oqymysty/ adam eshqashan baqytty bola almaıdy. О́ıtkeni ol degende, taǵ­dyr­dyń kózi soqyr!».

Ál-Farabı men ál-Mútanabbıdiń qazasy

Sonymen joǵaryda aıtylǵandaı arada jyl ótpeı-aq (950 jyly) jeltoqsannyń ekinshi jartysynda (musylmansha radjab aıynda) Saıf ad-Daýla saraıyna ál-Farabıdiń qazasy jaıly qaıǵyly habar jetedi. Ál-Mútanabbı qatty qapalanady. Sońy­nda ol da Saıf ad-Daýla saraıyn talaq tastap Damaskige ketedi. Keıinirek Palestınanyń ar-Ramla qalasy arqyly Fýs­tat /qazirgi Kaır/ qalasynyń ákimi Ka­fýrdyń shaqyrýymen Mysyrǵa attanady.

Ábý Nasyr ál-Farabı 950 jyly qaıtys bolǵan soń Damaskiniń ońtústik jaǵyndaǵy «Bas as-Saǵır» («Kishi qaqpa») degen jerdegi qabyrstanǵa jerlengen. О́zine deıingi dáýirdiń kóp tomdyq tarıhyn jazǵan ataqty tarıhshy Zahır ad-dın Alı ál-Hasan Abdýlla bın Álı ál-Hasan Zaıd Baıhakı (1105-1169) «Tarıh hýkama ál-ıslam» («Tatımma-ı sýýan ál-Hıkma») atty eńbeginde Farabı qazasy týraly eki derek bar. Birinshisinde, ǵalymdar ony Damaskide qaza boldy dese, ekinshisinde, ál-Farabı qasyna birneshe adam ertip, Asqalan qalasyna bara jatqanda jol toryǵan qaraqshylardyń qolynan qaza tabady. Saıf ad-Daýla qaraqshylardyń bárin taýyp, darǵa asqan», – deıdi.

Bir tańǵalarlyǵy, arada on bes jyl ótkennen keıin ál-Mútanabbı de dál osyndaı jaǵdaıda qaıǵyly qazaǵa ushyraǵan. Hanna ál-Fahýrı: «Ál-Mútanabbı qasyna balasyn ertip Ýasyttan Baǵdatqa kele jatady. Kún ys­tyq bolsa kerek. Rahte qalasynan óte bere qyryqqa jýyq salt attyly Fatıh bın Djahl ál-Asadı degenniń bastaýymen ál-Mútanabbıge tosqaýyl qoıady. Aıdalada toqtatady. Ál-Mútanabbı keıingi jyldary jazǵan óleńderiniń jazbalaryn qarap kele jatsa kerek. Álgi qaraqshy ál-Mútanabbıdiń basyn qylyshpen shaýyp túsiredi. Aqyn qolyndaǵy óleńderi qumda shashylyp qalady. Bul oqıǵa 965 jyldyń ramadan aıynda bolyp edi», dep jazǵan. (Hanna al-Fahýrı. Istorııa arabskoı lıteratýry. 2-tom, 91-132-better)

Ábsattar qajy Derbisáli,

R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory,

UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor