– Ersin Tursynhanuly, ózińiz jetekshilik etetin Semeı medısına ýnıversıtetiniń ǵalymdary kúlli álemdi alańdatyp otyrǵan koronavırýs ınfeksııasymen kúreste qoldanýǵa bolatyn jańa qurylǵy oılap tapty dep estidik. Bul qandaı qurylǵy?
– Qytaıdyń Ýhan qalasynda jaman indet shyqqannan keıin álem elderi juqpaly derttiń emin izdeı bastady. Elimizde de der kezinde tıisti sharalar qabyldandy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev otandyq medısına ǵylymyn damytýdy tapsyrǵany belgili. Qazir bizdiń oqý orny Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń tapsyrmasymen taldaý boıynsha jumys istep jatyr. Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasymen kelise otyryp, ýnıversıtet qabyrǵasynda medısınalyq shtab qurdyq. Infeksııalyq, karantındik, provızorlyq aýrýhanalarǵa sıfrly tehnologııalarymyzdy, telemedısınany, beınekameralarymyzdy, planshetterimizdi qoıdyq. Aıta ketý kerek, О́skemen jáne Semeı qalasyndaǵy aýrýhanalarǵa qosymsha 4G planshetterdi jergilikti mesenattar men qalalyq jáne oblystyq máslıhat depýtattary, Nur Otan partııasynyń músheleri alyp berdi. Ǵalymdarymyzdyń oılap tapqany, qarapaıym ǵana qurylǵy. Naýqas ózdiginen tynys ala almaı, aýyr jaǵdaıda bolǵanda ıntýbasııany tezirek qoıý úshin qoldanýǵa bolady. Bul – bir. Ekinshiden, dárigerlerdiń ınfeksııa juqtyrý múmkindigin tómendetedi. Máselen, osy qurylǵyny qoldanǵan jaǵdaıda narkoz beretin anestezıolog naýqastyń týra ústinde turmaı alysyraq turady, sol kezde ınfeksııa juqtyrý deńgeıi tómen bolady.
– Qurylǵy qalaı jasaldy, ıdeıa qalaı paıda boldy?
– Bul qurylǵyny jasaýǵa dástúrli larıngoskop, kamera jáne smartfon paıdalanyldy. Ýnıversıtettiń reanımatolog dárigerleri jas rezıdenttermen aqyldasa otyryp larıngoskoptyń ústine shtatıv qoıdy da, smartfonǵa jalǵady. Kamera qoıatyn oryn istedi. Qoldan jasalǵan qurylǵy týra zaýyttan shyqqandaı bolyp shyqty. Árıne bul jumys ońaı bolǵan joq. Toǵy, kamerasy bar, bárin larıngoskopqa durystap bekitý kerek. О́ıtkeni bul – naýqastyń aýzynan ókpesine deıin kiretin qurylǵy. Larıngoskoptyń jelkesine kamerany qoıý úshin kólikterde terezege jabystyrylyp turatyn uıaly telefonǵa arnalǵan bekitpeniń jartysyn qıyp aldyq. Telefon men kamerany úılestirýdiń de ózindik qıyndyqtary boldy. Bizge bárinen de qıyn túskeni – kamera. Mundaı kamera Gonkongta, Qytaı men Germanııada shyǵady. Osy jańalyqty estigen Semeıdegi Nur Otan partııasynyń músheleri, áriptesterim 3 kamerany taýyp, bizge syıǵa tartty. Negizi zaýyttan shyǵarylǵan, daıyn turǵan beınelarıngoskoptar Shveısarııa men Germanııada bar. Onyń baǵasy 1,5 mln teńgeden 8 mln teńgege deıin barady. Bul qurylǵyny qazirgi jaǵdaıda satyp alý, jetkizý múmkin emes. Sondyqtan ǵalymdar osyndaı qadamǵa bardy. Al baǵasy – barlyq qosalqy zattarymen qosqanda 12 myń teńge ǵana. Bul – memlekettiń densaýlyq saqtaý salasyna bólinetin qarajatyna da úlken únem, ıaǵnı ekonomıkalyq turǵydan tıimdi ári medısınalyq kómektiń sapasyna áser etedi.
– Bul qurylǵyny koronavırýs ınfeksııasyna qarsy qoldanyp kórdińizder me?
– Bir kamera daıyn tur. Kez kelgen ýaqytta qoldanýǵa bolady. Biraq ázirge qoldanǵan joqpyz. О́ıtkeni bizde qurylǵyny qatty qajet etetin reanımasııalyq jaǵdaı joq. Bolmaı-aq qoısyn. Qudaı betin aýlaq qylsyn. Jalpy, bul qurylǵyny tek koronavırýs emes, basqa da aýrýlarǵa qoldanýǵa bolady. Bizdiń ýnıversıtettiń Reanımatologııa kafedrasynyń assıstenti Dáýlet Tókenov jas dárigerlermen birge qurylǵyny birneshe aýrýǵa qoldanyp kórip, nátıjesi sátti bolǵanyna kóz jetkizdi. Sodan keıin kópshilikke jarııa etip, qurylǵyny zańdy túrde tirketý úshin halyqaralyq patent uıymyna jiberildi. Qazir qurylǵyǵa qyzyǵýshylyq tanytqan adam az emes. Eger basqa óńirlerdegi áriptesterimizden suranys bolsa, larıngoskoptaryn ákelse, kamerany tegin ornatyp berýge daıynbyz. Bizde ony qoıatyn ınjenerler men medısınalyq tehnıkter bar. Bul – ujymdyq eńbek. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ǵalymdardyń eńbegin quptap, «óte jaqsy sheshim» dep joǵary baǵa berdi.
– Qurylǵydan bólek birneshe baǵytta ádistemelik nusqaý ázirlegen ekensizder...
– Halyqaralyq ýnıversıtet bolǵandyqtan kóptegen sheteldiń oqý oryndarymen seriktespiz. Álemniń aldyńǵy qatarly elderiniń (AQSh, Qytaı, Izraıl, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Italııa, Túrkııa) ǵalymdarymen tyǵyz baılanys bar. Jeltoqsan aıynyń sońynan beri álemdegi ahýaldy, koronavırýsty emdeý barysyndaǵy jetistikterdi, qoldanylǵan ozyq tehnologııalardy jiti baqylap otyrmyz. Ásirese Ýhan qalasy, Ońtústik Koreıa, Japonııa men Izraıl elderindegi emdeý sharalaryn muqııat zerdeledik. Mınıstrlik bizge taldaý boıynsha tapsyrma bergennen keıin álemdik klınıkalyq hattamalardy, Qazaqstanda shyqqan hattamalardy qarastyra otyryp, indetpen kúrestiń tıimdi joldaryn izdestirý maqsatynda ýnıversıtette taldaý toby quryldy. Bir jarym aı buryn ǵylymı keńeste analıtıkalyq toptyń jumysy negizinde 12 baǵytta ádistemelik nusqaýlyq shyǵarý jóninde sheshim qabyldandy. Osy baǵyttar boıynsha oqý ornyndaǵy 46 kafedra 12 topqa bólindi de, ǵalymdardan komandalar jasaqtaldy. Epıdemııalyq oshaqtardy zararsyzdandyrý, bul baǵyttaǵy jumystardy uıymdastyrý, reanımasııalyq-ıntensıvtik terapııany júzege asyrý, aýrýhanalar ishindegi ınfeksııalyq-epıdemııalyq baqylaýdy júrgizý, júkti áıelderdi emdeý, sıfrly tehnologııalardy qoldaný sekildi baǵyttar boıynsha tájirıbelik dárigerlerge ádistemelik nusqaýlyq ázirlendi. Ony qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde daıarlap, tegin taratyp jatyrmyz. Ádistemelik nusqaý dúnıe júzindegi qoldanylǵan ádisterdiń jıyntyǵy jáne ǵalym klınısısterdiń, basqa da aýrýlardy emdeý dıagnostıkasynyń negizgi qaǵıdalaryna súıene otyryp daıyndaldy.
– Qazir óńirde de Qytaıdan taraǵan indetti juqtyrǵan naýqastar bar. Birazy jazylyp shyqty, olarǵa sizder ázirlegen ádistemelik nusqaýlyqtardyń kómegi tıdi me?
– Árıne, paıdasy boldy. Jaqynda Semeıdegi koronavırýs ınfeksııasyn juqtyrǵan 1956 jylǵy naýqastyń jaǵdaıy aýyrlap, demala almaı, qan qysymy kóterilip, esinen tanyp qala jazdady. Sol kezde ókpesine jasandy jeldetý apparaty qoıyldy. Oǵan em taǵaıyndaýǵa bizdiń ǵalym dárigerlermen qosa qalanyń, oblystyń bilikti dárigerleri de atsalysty. Nátıjesinde ádistemelik nusqaýda kórsetilgen emdi qoldanyp, naýqasty óte aýyr jaǵdaıdan qalypty jaǵdaıǵa túsirdik.
– Koronavırýsqa shaldyqqan naýqasqa qoldanǵan, oń nátıje bergen ádisterińiz qandaı? Bul álemdik tájirıbeden alyndy ma, álde ózderińiz oılap tapqan ádis pe?
– Sýrfaktant degen dári bar. О́kpede demalǵan kezde aýadan barǵan ottegini qanyqtyratyn alveolla degen juqa membrana bolady. Vırýs sol membranany buzady. Sýrfaktant –sony qorǵaıtyn ferment. Onyń dárilik túri bar. Biz koronavırýspen aýyrǵan naýqasqa sony paıdalandyq. Álemde muny eshkim paıdalanǵan joq, óıtkeni álemdik ǵylymı baspalardy, patenttik bıýrolardy tolyq zerttep, qarap otyramyz. Sońǵy ret Izraıl professorlarymen telekópir barysynda: «Sizder sýrfaktantty qoldandyńyzdar ma?» dep suraǵanymyzda: «Joq, qoldanǵan joqpyz. Oılanyp otyrmyz. Qoldaný kerek sekildi» dedi. Al bul ýaqytta biz qoldanyp, odan oń nátıje alǵan bolatynbyz.
– Sýrfaktantty álginde ózińiz aıtqan aýyr jaǵdaıda bolǵan semeılik naýqasty emdeýge qoldandyńyzdar ǵoı.
– Bizdiń medısınalyq shtabta reanımasııalyq komanda bar. Sol jerde aqyldastyq. Aqyldasa kele «Osy dári osyǵan uqsas jaǵdaılarda qoldanylady, osyny baıqap kórsek qaıtedi» dep sýrfaktantty paıdalandyq. Vıtamınderdi de, ımmýnıtetti kóteretin ımmýnoglobýllın sııaqty pentoglabın degen preparatty da qoldandyq.
Oraıy kelgende aıta keteıin, bizdiń ǵalymdar ǵylymı-zertteýlermen de shuǵyldanyp jatyr. Jaqynda AQSh prezıdenti D.Tramp koronavırýsty zertteıtin ǵalymdarǵa 5 mlrd dollarǵa grant jarııalady. Osy grantqa elimizdiń atynan Túrkııa, Qyrǵyzstan memleketterimen birge bizdiń ýnıversıtet qatysqaly jatyr. Halyqaralyq deńgeıdegi ǵalymdar bolsa, grantty utyp alý múmkindigi joǵary.
Áńgimelesken
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
SEMEI