Áskerge «shaqyrylǵan» túıeler

Onyń alǵashqysynda jańa ǵana alapat shaıqas bolyp ótken jer, ondaǵy uzynnan-uzaq sozylǵan jol, onymen batystaǵy ormanǵa bettep bara jatqan tank kolonnasy aralas lek-lek jaıaý áskerler kórinedi. Olardyń artyn ala oq-dári men janarmaı, azyq-túlik tıelgen arbalardaǵy attar keledi. Aralarynda mań-mań basqan túıe­ler de bar. Osyndaǵy bizdiń nazarymyzdy aýdarǵan nárse: polýtorka avtokóligindegi asyǵyp ke­le jatqan joǵary shendi áskerı adam­nyń qaptal jolmen kerýenniń aldyna túspek bolǵan áreketi já­ne... Iá, jáne onyń obozdy bas­qa­ryp kele jatqan ıntendanttan: «Túıeler munda qaıdan júr?» – degen saýaly. «Basqunshaqtan, – deıdi oǵan jaýap ıesi. – Sondaǵy qazaq aýyldarynan».

Al ekinshi kınoda, ıaǵnı «Berlın úshin shaıqas» fılminde 1945 jyldyń kóktemindegi Brandenbýrg qaqpasy, onyń alańyndaǵy Jeńis habaryn estip, shat-shadyman bol­ǵan keńes áskerleri beınelengen kó­rinis bar. Tank ústinde oty­ryp, mashına tóńireginde áńgi­melesip turǵan nemese zeńbirek janynda jantaıa demalyp jatqan jaýyngerlerdiń arǵy jaǵynda Reıhstag tur. Onyń mańaıynda as kýhnıasy arbasyn súıretken qos órkeshti túıe kórinedi. Aspaz ony toqtatyp, soldattarǵa jo­ryq qazanynan tamaq úlestire bas­taǵanda, bylaıǵy jurt álgi «dala kemesi» janyna kelip sýretke túse bastaıdy. Ekrannan olardyń arasyndaǵy qýshykesh bireýiniń: «Bul janýar áskerge qaı jerden «shaqyryldy» eken?» – dep ázildeı qoıǵan suraq úni de ap-anyq estilip tur. Sol kezde túıeniń buıdasyn ustap turǵan egde efreıtor oǵan: «Ershik qomyna qara», – degendeı ıek qaǵady. Onda: «Astrahan – Berlın», – degen jazý bar edi.

«Shegirtke» qospaǵy Bran­den­býrg qaqpasy alańynda. 1945 jyl, 2 mamyr;

Joǵarydaǵy osy eki kınokadr­dy kórgende, oıymyzǵa kenet taǵy bir oqıǵanyń oralmasy bar ma?! Ol ataqty kompozıtor Ilıa aǵa Jaqanov bastaǵan biz­diń 2014 jyly Atyraý arqyly Reseıdiń Astrahan óńirine baryp, ondaǵy Qurmanǵazy baba basyna táý etýimiz edi. Sodan soń sol oblys ortalyǵyndaǵy ólketaný mýzeıinde bolǵanbyz. Sonda ondaǵy «Astrahan aımaǵy 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy kezinde» dep atalatyn bó­limdegi eksponattar nazarymyzdy ózine myqtap aýdartqan. Ásirese Stalıngrad maıdanynyń bergi beti bolyp sanalatyn ushy-qıyrsyz sur dalada zeńbirek súıreýge jegilip, arqalaryna teń-teń oq-dári jáshikteri artylyp, azyq-túlik tıelgen joryq kýhnıasy arbasyn tartyp bara jatqan áldeneshe júz attar men ógiz jáne túıeler beınelengen fotosýretti kórýimiz edi. Bul buryn-sońdy esh jerde kezdestirmegen nársemiz bolatyn. Murajaı qyzmetkerinen stendtegi osy jádiger týraly keńirek aıtyp berýin suraǵanymyzda: «Alań­damańyzdar», – dedi. Sóıtti de ekskýrsııa aıaqtalǵan soń bizge «Astrahan oblystyq ólketaný mýzeıi» degen jınaqty syıǵa tartatynyn, kerekti nárseniń kóbi sonda bar ekenin eskertip, kelesi zalǵa qaraı alyp júrdi. Aqyry solaı boldy da. Qaıtarymyzda atalmysh óńirge qatysty túrli qujattar men sırek sýretterge toly bir-bir kitapty qolymyzǵa ustap, elge attanǵanbyz.

...Endi, mine, arada alty jyl ótken soń sol jınaqty kitap s­óresinen taýyp alyp, paraqtap otyrmyz. Sóıtsek... 1942 jyldyń kúzinde Stalıngradtaǵy jaǵdaı qıyndap, maıdan taǵdyry qyl ústinde turǵanda, Astrahanda 28-armııa dep atalatyn jańa qu­rylymdy uıymdastyrý qolǵa alynady. Buǵan deıin de atalmysh óńirdegi qolyna qarý us­taı­dy-aý degen azamattardy al­ǵy shepke áldeneshe ret attandy­ryp, tehnıka ataýlyny da sol jaqqa qosa jibergen jerde ne qal­syn?..  Maıdandyq keńes múshe­leriniń tapsyrmasymen kelgen ókilder jaǵdaıdy kórip qatty qınalady. Biraq qımyldaý kerek, qalaı da bir áreket jasaý qajet. Uıymdastyrýshylar osyndaı tirlikpen sóz etilgen aımaqtaǵy qalǵan-qutqannyń bárin jınap, joqtan bar jasaýǵa kirisedi. So­nyń biri óte qysqa merzim ishinde 28-armııaǵa qajet kólik-transport bólimin jasaqtap, onyń jumysyn durys jolǵa qoıý bolatyn. Bul másele polkovnık Iаnovskıı degen kisige júkteledi. Ol Astrahandaǵy júk tasýǵa qajet mashına, traktor ataýlynyń bári 1941 jyly-aq alǵy shepke jiberilgenin bilip, óńir­degi keńsharlar men ujym­shar­l­ardaǵy at, ógiz, túıelerden áskerılendirilgen kólik-transport batalonyn qurýdy qolǵa alady. Aldymen Basqunshaqtaǵy qazaqtar mekendegen sharýashylyqtardan basy quralǵan 400-ge jýyq oı­sylqara tuqymyna ıe bolǵan onyń bul áreketi kele-kele biz­diń respýblıkamyzdyń Oral, Gýrev, Aqtóbe oblystary men Túrikmenstannan ákelgen «dala kemeleri» arqyly 1100-ge jetedi. Sóıtip Iаnovskııdiń bul «túıe batalondary» júkterdi irkilissiz jetkizýdegi eńbegine baılanysty el aýzyna tez iligedi. Iá, sóz etilip otyrǵan qurylymnyń ortalyq jáne ońtústik maıdandardaǵy ju­mysy aıtsa aıtqandaı edi. Ony 1943 jylǵy esep berý paraq­shasyndaǵy: «Negizgi jumys kóligi men eńbek kúshi 1100 túıe bolyp tabylatyn bul batalondar belgili bir kórsetilgen qashyqtyq aralyǵyna 12 myń tonnaǵa jýyq júkti tasyp aparýǵa qol jetkizdi. Bular bolmaǵanda joǵarydaǵydaı kólemdegi jumysqa 134 avtomashına qajet etiler edi», – degen sóılemder anyq dáleldeıdi.

Árıne soǵystaǵy jaǵdaılar qıyndyqsyz, maıdan shebindegi áreketter shyǵynsyz bolmaıdy ǵoı. 1942 jyldyń jeltoqsanynda Astrahanda jasaqtalǵan 28-armııa 1943 jyly Stalıngrad tú­bine kelgennen keıin túrli qu­ra­­malarǵa kómektesýge bólinip, onyń tylyndaǵy kólik-transport bólimderi de aıtarlyqtaı ózge­risterge ushyraǵan. Bulardaǵy bas­ty «áttegen-aı» ózimiz joǵa­ryda sóz etken «túıe batalondary» qatarynyń qaıta tolyqtyrylmaýy edi. Sodan olar armııa, dıvızııa emes, polktarǵa bólinip, ondaǵy kólik-transport jumysy kezinde oryn alǵan kezdeısoqtyqtardan sany azaıa beredi. Sonyń biri tó­mendegi oqıǵa.

1943 jyldyń jazyndaǵy Kýrsk shaıqasynan keıin jaǵdaı jaq­sy jaqqa ózgerip, bizdiń ásker­ler batysqa bet almaı ma?..  Mine, sonda jaýdy óksheleı qýyp kele jatqan 902-polk Rostov jaqtan shegingen nemis tankteri kolonnasymen ushyrasyp qalady. Kýá­gerlerdiń aıtýynsha, urys óte qys­qa bolǵan. Biraq qyrylǵan adamdarda esep joq edi. Sonyń ishinde osy polktyń artyndaǵy júk arbalaryna jegilgen 350 túıe óte aıanyshty kúı keshken. Kerýenge jaýap beretin ınten­dant­tyq qyzmet adamdary ókpe tustarynan shyǵa kelgen jaý tan­kilerin kórip, ne isterlerin bil­meıdi. Sóıtedi de, bárin tastap tura qashady. Al arqalarynda teń-teń júgi bar túıeler bolsa... Qaıran ańqaý da ańǵal «dala ke­meleri-aı» deseńizshi... Eshteńege túsinbeı, meńireıip turǵan da qal­ǵan. Fashıster aıasyn ba?.. «Das ıst rýssıshen panser» («orys tan­­kileri osy eken ǵoı»), – degen m­azaq sózben beıkúná da momyn janýarlardy qyryp salǵan. Sóıtip sol shaıqasta 902-polkqa bekitilip berilgen 350 túıeniń 95 paıyzy ajal qushqan.

Astrahan oblysy, Ahtýbınsk qalasy. Basqunshaqtan maıdanǵa barǵan qos túıege ornatylǵan eskert­kish. 2010 jyl, 9 mamyr

Qolymyzdaǵy kitap derek­terine qarap otyrsaq, atalmysh qyrǵynnan aman qalǵan «dala kemeleriniń» ishinde Mısha men Masha degen qos túıe bolǵan eken. 902-polk joǵarydaǵy oqı­ǵadan soń esterin jıyp, qaıta ja­saqtalǵanda, álgi eki janýardy zeńbirek súıretýge paıdalaný úshin serjant Grıgorıı Nesterovtiń raschetine bóledi. Shólge 3-4 kún boıy shydap, jemshópti de kóp qa­jet etpeıtin, sóıtip joryq dala­syndaǵy tikendi qýraı men qań­baqty talǵajý etip júre bere­tin bul oısylqara tuqymdary ózderiniń jańa qojaıyndaryna qatty unaıdy. Sodan zeńbirekke jegilgen qos túıe jáne raschet ko­mandıri men oǵan baǵynyshty eki jaýynger bar bári Rostovtan keıin Mıýs maıdany shebine bet alady. Odan Dneprdiń tómengi saǵasy arqyly Nıkolaev qalasyn azat etedi. Iаssy-Kıshınev opera­sııasyna qatysyp, Rýmynııa je­rine tabandary tıedi. Dýnaıdy órlep Vengrııaǵa ótedi. 1945 jyl­dyń kókteminde 1-Belarýs maıdanynyń quramynda Polsha, odan Oderdi kókteı ótip, Berlın irgesine jetedi. Esterińizge sa­la keteıik, bul derekter jazýshy Vladımır Ýspenskııdiń «Kósemniń qupııa keńesshisi» atty kitabynan alynyp otyr. Avtordyń baıandaýynsha Reıhstagqa baǵyt­talǵan alǵashqy snarıadtyń ıele­ri de osy raschet eken. «Aǵa ser­jant Nesterov, – delingen jo­ǵa­rydaǵy týyndyda, – oq jeter jerdegi reıhskanselıarııa ǵı­maratyn ózderi kelip toqtaǵan úı qulandysy tasasynan uzaq qarady. Sóıtti de oq tasýshy jaýyngerge zeńbirekke jegilgen qos túıe – Mısha men Mashany art­qy arkadaǵy dýal jaqqa aparyp shógerýdi buıyrdy. Al qarý oqpanyn Gıtler apanyna qaraı burǵan nysana kózdeýshi, qatardaǵy jaýynger Karmalıýk bolsa, raschet komandıri Nesterovtiń: «At!» – degen pármenimen Reıhstagqa alǵashqy snarıadty jiberip kep qaldy».

Qyzyǵy sol, Astrahan men Ber­lınge deıingi qaýip-qaterge toly 3000 shaqyrymdyq joldan aman ótken tek Mısha men Masha ǵana emes eken. Internettegi derekterge qaraǵanda, Jeńis habary estilgen sol kúnderi Germanııa astanasynda «Shegirtke» dep atalatyn taǵy bir túıe bolypty. «Ol Qazaqstannan edi», – deıdi Vıkıpedııadaǵy derek. Baıyptap qarasaq, másele bylaı eken.

...Jaý Stalıngradqa enteleı umtylǵan 1942 jyly Edildiń bergi betinde 308-dıvızııa jasaq­talyp jatady. Bolashaqta ol 1-gvar­dııalyq armııanyń quramyn­da bolýy tıis edi. Kóp keshikpeı bul qurylym alǵy shepke kelip jetkende, onyń kólik-transport bóliminde bir «túıe batalony» bolypty. Keıin biz sóz etip otyrǵan dıvızııa 120-gvardııalyq mehanıkalandyrylǵan brıgada dep atalady. Sóıtip 3-armııa qolastyna kóshedi. Polkovnık Leontıı Gýre­tevtiń basshylyǵyndaǵy bul ás­kerı kúsh Stalıngradty jandaryn sala qorǵaıdy. Qaladaǵy Bar­rıkada zaýytyn jaýdan bosatyp, tylda az-kem tynys alady. Mine, sonda joǵaryda sóz bol­ǵan túıe batalonynan tek «Shegirtke» atty oısylqara tuqy­my ǵana qalady. «Onyń budan bylaıǵy mindeti, – deıdi saıttaǵy málimetter, – joryqta zeńbirek súıretý, shanadaǵy jaralylardy gospıtalǵa jetkizý, tylda as kýhnıasy arbasyna jegilip, oq-dári jáshikteri teńdelgen júk­ti aldyńǵy shepke jetkizý bo­latyn». «Keıde, – delingen ataq­ty jýrnalıst Vasılıı Grossmannyń «Jazýshylar soǵys kezinde» kitabynda, – kerýendegi sharýashylyq qyzmetkerleri «Shegirtkeniń» qos órkeshine otyryp alyp, tóńirekke oqtyn-oqtyn kóz salatyn. Sóıtip obozdyń qaı­dan shyǵyp, qaıda bara jatqan baǵytyn aıqyndaıtyn. Osylaısha bul janýar óziniń soraıǵan boıymen «baqylaý munarasy» qyzmetin de atqaratyn».

Osylaısha «Qazaqstannan bar­ǵan (derek «Bagratıon» opera­sııasynyń qysqasha tarıhy» zertteý eńbeginen alynyp otyr – avtor) bul túıe Orelge shabýyl ja­saǵan 120-brıgada áskerleriniń rezervi kerýeninde bolady. Odan Belorýssııany azat etýge arnalǵan «Bagratıon» áskerı josparyna jaýapty quramalardyń ekinshi eshalonymen Bresten ótedi. Shyǵys Prýssııadaǵy maıdan joldarymen biraz júrip, Berlınge taıaıdy. 1-2 mamyr kúnderi el Jeńis habarymen máre-sáre bolyp jatqanda, joryq kýhnıasyna jegilgen «Shegirtke» Reıhstag janyndaǵy alańda edi. «Sonda ol qıraǵan jaý ordasyna qaraı moınyn buryp turyp bir túkirdi», – delingen ıronııaǵa toly sóılem bar Vasılıı Grossmannyń «Batystaǵy soǵysta» derekti kita­bynda. Bizdińshe bul qansha mys­qylǵa toly ázil desek te, jań­saq pikir. Qate uǵym. Ishki ın­týısııamyzdaǵy osy únniń jete­gimen: «Túıeli aýyldyń týmasy ǵoı. Ne der eken?» – dep aqyn О́tegen Oralbaevqa telefon soq­tyq. «Birinshiden, – dedi sóz etilip otyrǵan taqyrypqa baılanys­ty sýret pen mátindi elektrondy poshta arqyly suratyp alǵan áriptesimiz. – Bul – qospaq. Eki órkeshi bar mundaı oısylqara tu­qymyn qazaq osylaı ataıdy. Ekinshiden, mátindegi oǵash sózdi ony bilmeıtin adam, basqa ulttyń ókili jazyp otyr. Jalpy, bul janýarǵa túkirdi degen sóz kelmeıdi. Durysy, kóbik shashty deý kerek. Qandaı jaǵdaıda? Ý-shýy kóp jerde. Qyzyldy-ja­syldy ortada. Sosyn ózin kóp adam qorshap, dabyr-dubyr áńgi­memen mazasyn alǵanda. Muny túıe ataýly jaqtyrmaıdy. Ondaı kezde kómeıinen túsiniksiz dybys shyǵaryp, aýzynan kóbik shashatyny bar. Reıhstag irgesindegi oqıǵa sondaı jaıttardan bolǵan ǵoı shamasy».

Álqıssa, sonymen: «Áskerge «shaqyrylǵan» maıdanger túıe­lerdiń keıingi taǵdyry...» – deı­sizder ǵoı qurmetti oqyrman! Aıtaıyq. Maqalamyzdyń basynda sóz bolǵan Mısha men Masha bar emes pe?! Mine, sol janýarlar Jeńis kúninen birer apta ótken soń kóshe aralap kele jatqan Berlın qalasynyń tuńǵysh komendanty, general-polkovnık Nıkolaı Erastovıch Berzarınniń kózine túsedi. Ol kisi kóligin toqtatyp, qos túıeni jetektep kele jatqan jaýyn­gerden mán-jaıdy suramaı ma? Máselege tolyq kóz jetkizgen soń 902-polk basshylyǵyna habarlasyp, bul janýarlardy qur­metpen elge shyǵaryp salýǵa keńes beredi. Komendanttyń osy aqy­lynan keıin «demblderge» baılanysty uıymdastyrý jumysy qyzý qolǵa alynady. Nátıjesinde 1945 jyldyń 29 mamyry kúni qos túıe orkestrdiń saltanatty únimen Berlın vokzalyndaǵy júk vagonyna tıelip, Máskeý zooparkine jol tartady.

Al arada 70 jyl ótkende... Iá, 2010 jyly Astrahandaǵy yn­taly top músheleri qyzyq bas­tama kóteredi. Ol Basqunshaqtan Berlınge deıin barǵan jerlesteri – qos túıege eskertkish ornatý týraly ıdeıa edi. Muny osy oblysqa qaraıtyn Ahtýbınsk qalasynyń meri Aman Naýryzbaev qoldaıdy. Osylaısha sol jylǵy 9 mamyr – Jeńis kúni onda «Biz – jeńdik!» degen eskertkish ashylady. Bul keshenniń arhıtektonıkasyn bar-joǵy úsh fragment ustap tur. Olar: biri shógip, ekinshisi tik tur­ǵan qos túıe – Mısha men Masha, odan árirekte qoıylǵan sol kezge tán soǵys zeńbiregi jáne oq-dári jáshiginiń ústinde oılanyp otyr­ǵan raschet komandıri, aǵa serjant Grıgorıı Nesterov.

Al «Shegirtke» she? Maıdanǵa «Qazaqstannan barǵan» qospaq... Bul janýardyń soǵystan keıingi taǵdyry týraly ne bilemiz? О́ki­nishke qaraı, ol jóninde málimet óte az. Bar derek onyń 1945 jylǵy mamyrdyń ortasyna deıin tiri ekendigi. Jeńisten keıin ár batalon, polk, dıvızııa joǵary jaqqa ózderindegi adam, qarý-jaraq, keńse múlki jáne kólik-transport sany jóninde esep bere bastaǵan. Sonda 120-mehanıkalandyrylǵan brıgadanyń «22.05.1945» dep tolty­rylǵan tizim qaǵazynda «She­girtke» joryq kýhnıasy men azyq-túlik arbasyna jegilgen jumys kúshi retinde tirkelgen. Basqa derek joq.

Janbolat AÝPBAEV,

jýrnalıst

NUR-SULTAN