ÚKIMET
Aral teńiziniń tartylýy aıdynnyń burynǵy aýdanynyń 6 mıllıon gektardan astamyn sýdan bosatty jáne búgingi kúnde bul jerdi dúnıe júzindegi eń jyldam keńeıip kele jatqan shól «Aralqum» dep ataýǵa negiz bolady.
Otandyq jáne shetel ǵalymdar Araldy qalpyna keltirýdiń birneshe jolyn usynǵan bolatyn. Bul – Sibir ózenderin buryp ákelý, Kaspııden sý aıdaý, muzdaqtardy eritý arqyly nárlendirýshi ózenderdiń aǵysyn kúsheıtý jáne t.b. Bulardyń bári qymbat turatyn jáne oryndalýy qıyn sharalar. Sońǵy ýaqytta qurǵaǵan tabandy ósimdik aborıgenderimen ormandandyrý jóninde naqty usynys engizilýde. Bul tásildi Qazaq orman sharýashylyǵy ǴZI ǵalymdary barynsha qoldaıdy.
ÚKIMET
Aral teńiziniń tartylýy aıdynnyń burynǵy aýdanynyń 6 mıllıon gektardan astamyn sýdan bosatty jáne búgingi kúnde bul jerdi dúnıe júzindegi eń jyldam keńeıip kele jatqan shól «Aralqum» dep ataýǵa negiz bolady.
Otandyq jáne shetel ǵalymdar Araldy qalpyna keltirýdiń birneshe jolyn usynǵan bolatyn. Bul – Sibir ózenderin buryp ákelý, Kaspııden sý aıdaý, muzdaqtardy eritý arqyly nárlendirýshi ózenderdiń aǵysyn kúsheıtý jáne t.b. Bulardyń bári qymbat turatyn jáne oryndalýy qıyn sharalar. Sońǵy ýaqytta qurǵaǵan tabandy ósimdik aborıgenderimen ormandandyrý jóninde naqty usynys engizilýde. Bul tásildi Qazaq orman sharýashylyǵy ǴZI ǵalymdary barynsha qoldaıdy.Qazaqstan aýmaǵy shegindegi Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanynyń 15-20 paıyzǵa jetpeıtin kólemin aǵash jáne butalyq ósimdikter alyp jatqanyn, al tabıǵı ósim prosesi jańa qurylyqtyń paıda bolý qarqynynan edeýir artta qalyp otyrǵanyn eskere otyryp ınstıtýt ǵalymdarynyń aldyna degradasııa prosesterin jáne atmosferaǵa tuz shańynyń ushyp shyǵýyn azaıtý maqsatymen, shyǵys jaǵalaýdyń qalyptasqan qurlyqtaryn orman-melıoratıvtik ıgerý múmkindigin zerdeleý maqsaty qoıyldy.
Zertteýler men tájirıbelik nysandar jasaýdy bastamas buryn jalańash tabanda qalyptasqan tabıǵı jaǵdaılar týraly bar maǵlumattarǵa taldaý jasalyndy. Aral óńiriniń shóldik aýmaǵynda sýsymaly qumdardy bekitý jáne shóldik topyraqtarda qorǵanysh alqa aǵashtardy jasaý boıynsha bizdiń orman melıoratıvtik tájirıbemiz qoldaý tapty. Osyǵan oraı, 1985 jyly ınstıtýt qyzmetkerleri jáne Qyzylorda oblysynyń orman sharýashylyǵy mamandarynyń Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanyna jáne Aral óńiri aýmaǵyna ekspedısııasy uıymdastyryldy.
Alynǵan maǵlumattar burynǵy teńiz tabanynyń barlyq betin orman ósý jaǵdaıy boıynsha eki úlken topqa biriktirýge múmkindik berdi:
1) qumdy relefti aldyn ala bekitý boıynsha qymbat is-sharalarsyz múmkin emes sýsymaly qumdardyń barlyq túrleri;
2) relefti bekitýsiz ormandandyrý múmkindigi bar ártúrli lıtologııaly jazyq túptik shógindiler.
Orman ósý jaǵdaılaryn ári qaraı zerdeleý jazyq túptik shógindilerde orman ósý jaǵdaıy toptarynyń úsh túrin bólip kórsetýge múmkindik berdi.
Birinshi topqa – jaqsy orman ósetin jaǵdaılar – qumdaq jáne qumdaýyt shógindi jazyqtar enedi. Bul topyraqtardyń fızıka-mehanıkalyq kórsetkishteri barlyq keskini boıynsha birtekti qummen sıpattalady. Jerasty sýlarynyń joǵarǵy deńgeıine deıingi topyraqtaǵy jeńil erıtin tuz eń kóp degende 0,8%, sonymen qatar, hlor ıondary 0,3% aspaýy qajet. Jerasty sýlary 1,5-2,0 m. tereńdikte jáne 45g/l deıingi mıneraldaný dárejesi bolýy tıis. Ekpe aǵashtar men qorǵanysh alqa aǵashtar jasaý úshin jeńil mehanıkalyq quramdy topyraqty alańdar meılinshe qolaıly dep esepteledi.
Ekinshi topqa – qanaǵattandyrarlyq orman ósetin jaǵdaılar – qum qabaty bar (teńiz jaǵalaýy topyraqtary) teńiz túbi shógindi jazyqtary enedi. Fızıka-mehanıkalyq kórsetkishteri: 30 sm-ge deıin qum aralas qabat, ári qaraı tereńdikte sazdy topyraq. Tuzdaný shegi 2,2%-ǵa deıin, sol sııaqty jerasty sýlarynyń joǵarǵy deńgeıindegi hlor ıondary 0,8%-dan aspaıdy. Sońǵysynyń 1,8-2,0 m. tereńdikte jáne 50g/l-den aspaıtyn mıneraldanýy bolýy tıis.
Úshinshi topqa – shartty túrde orman ósýge jaramdy topyraqtar – aýyr quramdy teńiz túbi shógindi jazyqtarynyń birigýi (teńiz jaǵalaýyndaǵy tuzdy qyrtystar jáne teńiz jaǵalaýy sortańdary) enedi. Tuzdanýy 2,3%, sonyń ishinde hlor ıondary 0,9%-dan aspaıdy, jerasty sýlary