Qazaqstandy «órkenıetter toraby» dep beker atamaıdy. Bizdiń elimiz – ıslam jáne hrıstıan syndy álemdik dástúrli dinderdiń toǵysqan mekeni. Bul jerde ǵasyrlar boıy qazaqtar men basqa da etnostar ókilderi beıbit ómir súrip, eńbek etti. О́sip-órkendeýge negiz bolǵan mádenı jáne rýhanı baılanystar qalyptasty. Búginde bizdiń halqymyz baǵa jetpes osy qundylyqtardy saqtap, ony bolashaq urpaqqa mıras etip qaldyrýǵa yntaly.
Qazaqstan óziniń ótken kezeńderindegi qoǵamda etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim modelin qalyptastyra bildi. Sonyń nátıjesinde elimizde 17 dinı konfessııaǵa birigetin 130-dan astam halyq pen etnostyq toptar aýyzbirlikte ómir súrýde.
Qazaqstandy «órkenıetter toraby» dep beker atamaıdy. Bizdiń elimiz – ıslam jáne hrıstıan syndy álemdik dástúrli dinderdiń toǵysqan mekeni. Bul jerde ǵasyrlar boıy qazaqtar men basqa da etnostar ókilderi beıbit ómir súrip, eńbek etti. О́sip-órkendeýge negiz bolǵan mádenı jáne rýhanı baılanystar qalyptasty. Búginde bizdiń halqymyz baǵa jetpes osy qundylyqtardy saqtap, ony bolashaq urpaqqa mıras etip qaldyrýǵa yntaly.
Qazaqstan óziniń ótken kezeńderindegi qoǵamda etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim modelin qalyptastyra bildi. Sonyń nátıjesinde elimizde 17 dinı konfessııaǵa birigetin 130-dan astam halyq pen etnostyq toptar aýyzbirlikte ómir súrýde.Álemdik jáne dástúrli dinderdiń ozyq ǵuryptaryna qurmet kórsetip, zaman talabyna saı zaıyrly memleket qurý ústinde.
Din saıası memlekettik úrdisterge aralaspaıdy. О́z kezeginde memleket dinı qaýymdastyq ózderiniń áleýmettik, salttyq, aǵartý jáne ózge de mindetteriniń tolyq oryndalýyna yqtııarly jaǵdaı jasap, olardyń ishki ómirine qol suqpaıdy. Memleket konfessııalardyń ishki ómirine aralaspaý saıasatyn ustana otyryp, ózderiniń kommýnıkatıvti, biriktirýshi jáne áleýmettik mindetterin tolyqqandy júzege asyrý úshin eki tarap arasyndaǵy ashyq dıalogtyń damýyna jaǵdaı jasaıdy.
Álemde dinaralyq jáne mádenıetaralyq negizdegi qaıshylyqtar men shıelenister áli de barshylyq, qater men qarsylyqtardyń jańa oshaqtary týyndaýda. Osy jaǵdaılar óz kezeginde qazirgi zamandaǵy jahannyń damýyna yqpal etetin faktorlar negizin belsendi zerttep, jańa amal men ustanymdardy izdestirýge ıtermeleıdi.
Elbasy Nursultan Nazarbaev, qoǵamdaǵy ósip kele jatqan dinniń rólin jáne din atyn jamylǵan terrorıstik uıymdar tarapynan týyndaıtyn qaterlerdi uǵyna otyryp, 2003 jyly Qazaqstannyń elordasy – Astana qalasynda dinı lıderlerdiń forýmyn ótkizý jóninde baǵa jetpes usynys bildirdi. Bul baǵytta Qazaqstan álemdik jáne dástúrli dinder men konfessııalar arasynda dıalogty ilgeriletýge qatysty ózine úlken jaýapkershilik artqanyn jeke atap ótken abzal. Nursultan Nazarbaev bastamasy Dúnıejúzilik ıslam lıgasynyń Bas hatshysy Sheıh At-Túrkı, Búkil Reseı Patrıarhy Aleksıı II, Rım Papasy Ioann Pavel II, Izraıldiń Bas ashkenazı ravvıni Iona Mesger jáne basqa esimi álemge tanymal dinı lıderleri men iri dinı bedeldi tulǵalar tarapynan qoldaýǵa ıe boldy.
Memleket basshylary men Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary qoldaýynyń arqasynda qazaq jerinde 23-24 qyrkúıek aralyǵynda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń birinshi sezi bolyp ótti. Onyń jumysyna qatysý úshin Astanaǵa álemniń 14 elinen 17 delegasııa keldi. Sezge iri derjavalar men álemdik uıymdar tarapynan kóptegen quttyqtaýlar kelip tústi. Olardyń árqaısysy din kóshbasshylarynyń jıynyna sáttilik tiledi.
Birinshi sezdiń jumysy bolashaqtaǵy úılesimdi álemniń negizi retinde adamzat beıbitshiligi men damýyn jáne qoǵamdardaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etetin birlesken áreketter jaıly din kóshbasshylary paıymdaǵan deklarasııanyń qabyldanýymen aıaqtaldy. Sezdiń nátıjesi boıynsha, delegattar dinder dıalogy tereń bolýy qajet jáne pikir talasa bilý negizinde júzege asyrylýy tıis degen qorytyndyǵa keldi. Dinı saldarlarǵa baılanysty týatyn tartystardyń sebepterin anyqtaýǵa baılanysty, dinaralyq úılesimdi kemeldendirý, bir-birin qurmetteý, basqa halyqtar dástúrleri negizinde úırený syndy problemalar kóterildi.
О́tken is-sharanyń jetistigi retinde, dinaralyq forýmdy úsh jylda bir ret ótkizý týraly sezdiń sheshimi qabyldandy. Qazaqstanǵa 2006 jyly Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń ekinshi sezin uıymdastyryp, ótkizý mártebesi senip tapsyryldy.
Birinshi sezd óziniń tarıhı mıssııasyn júzege asyryp, nátıjeli jumysymen dinı lıderlerdiń ekinshi, úshinshi jáne tórtinshi sezderin daıyndap, ótkizýdiń dańǵyl jolyn salýǵa múmkindik týdyrdy. Al sezdiń daıyndyǵy men ótkizýine qatysty birqatar máseleler birinshi sezge qatysýshylardyń sheshimimen atalǵan is-sharanyń bastamashysy Qazaqstan tarapyna usynyldy. Sezdiń jumys organdary – hatshylyq pen Hatshylyqtyń jumys toby quryldy. Atalǵan organdar turaqty túrde forýmnyń mazmundy jáne konseptýaldy qujattary men materıaldaryn, sonymen qatar, sezderdiń qorytyndy qujattaryn daıyndaý jumystaryn júrgizedi.
Jıynnyń alǵashqy bastamalary jaıly aıtar bolsaq, birinshi sezdiń qorytyndysy boıynsha, din lıderleriniń forýmyn ótkizip turýy úshin arnaıy ǵımarat salý sheshimi qabyldandy. Osylaısha ataqty arhıtektor Norman Fosterdiń jobasy negizinde, Astana qalasynda Beıbitshilik pen kelisim saraıy boı kóterdi. Osy sáýletti de biregeı ǵımaratta Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi Hatshylyǵynyń otyrystary ótkizilip keledi.
Bıyl birinshi sezdiń shaqyrylǵanyna on jyl tolyp otyr. Osy ýaqyt aralyǵynda Astana qalasynda tórt sezd jáne Hatshylyqtyń 11 májilisi ótkizildi. Dinder men konfessııalar arasyndaǵy kelisim men beıbitshilikti tý etken sezd qanatyn keńinen jaıyp, jyldan-jylǵa nyǵaıyp keledi. Sezd jumysynyń onjyldyǵyna oraı, 2013 jyldyń 25 qyrkúıeginde Sezd Hatshylyǵynyń mereıtoılyq HII májilisi jáne úlken halyqaralyq konferensııa ótkiziletin bolady.
Mádına ÁBIShEVA,
Din isteri agenttigi Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵynyń bólim bastyǵy.
Elimizdegi kelisim ıdeologııasy
Áleýmettik-quqyqtyq memleket tujyrymdamasynyń qalyptasýy álemdik mádenıet órleýiniń jetistigine baılanysty ekendiginde daý joq. Jalpy, azamattyq qoǵam ıdeıasyn álemdegi jańa saıası ustanymdardyń tarıhı suranystaryna berilgen jaýap retinde qarastyramyz. Atalmysh túsinik ındýstrııalyq qoǵamnyń damý zańdylyǵy sanalady. Bul óz kezeginde qoǵamdaǵy kelisim ıdeologııasy uǵymyn qarastyrýdyń negizin qalaıdy.
Demokratııalyq jáne egemen eldi saqtaýdyń kepili retinde sanalatyn kelisim ıdeologııasy máselelerin ǵylymı turǵydan saraptaý qazirgi zamanǵy álemdik saıasat úderisterinde ózektiligi joǵary. Qazaqstan álemdik qaýymdastyqqa elimizdiń etnodemografııalyq quramy men túrli konfessııalardyń ómir súretini, 130-dan astam etnos turatyn polıetnıkalyq memleket ekendigi belgili. Bul sharttarda toleranttylyqty qalyptastyrý jıyrma jyldyq tarıhy bar Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy rýhanı, dinı, azamattyq jáne qoǵamdyq kelisimdi saqtaýǵa yqpal jasaıdy.
Jalpy, toleranttylyq ózgeniń ómir saltyna, minez-qulqyna, salt-dástúrine, sana-sezimine, pikirine, ıdeıalaryna, nanymyna tózimdilik retinde sanalady. Toleranttylyqty qalyptastyrý demokratııalyq qaýymdastyq úshin mańyzdy maqsattardyń biri. Qazaqstandaǵy etnostar birliginiń sımvoly sanalatyn Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Á. Nazarbaevtyń demokratııany nyǵaıtý prosesinde toleranttylyq saıasatyn tıimdi qalyptastyrýdaǵy jemisti eńbekterin álemdik qoǵamdastyq tolyqtaı moıyndady. Elbasy saıası baǵytty júrgizýde etnosaralyq kelisim, beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaýǵa erekshe mán beredi. Bular Nursultan Nazarbaevtyń negizgi saıası ustanymy ekendigin búkil álem jaqsy biledi.
Etnosaralyq turaqtylyq pen konfessııaaralyq kelisimdi saqtaý táýelsiz Qazaqstannyń memlekettik saıasatynyń negizgi jáne damýynyń qajetti basymdyqtary bolyp tabylady. Demek, elimizdegi azamattyq jáne qoǵamdyq kelisim túrli etnostardyń quqyqtaryn saqtaýmen tyǵyz baılanysty. Bul proseste erekshe rólge Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen negizi qalanǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń orny erekshe.
Qoǵamdyq kelisim men tolerantylyqtyń qazaqstandyq modeliniń júzege asyrylýynyń mańyzdy nátıjesiniń kórsetkishi retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna, 2011 jyly Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵalyǵyn sátti atqarǵanyn aıtýǵa bolady. Sonymen qatar, Elbasynyń qoǵamda dinniń rólin tolyq sezingen saıasatker retinde barsha din kóshbasshylaryn Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder sezd erine jınady.
Birinshi, ekinshi, úshinshi jáne tórtinshi sezderde tujyrymdyq oı jáne qaqtyǵystardy sheshý quraly retinde dinaralyq jáne ultaralyq qatynastardaǵy zorlyq pen terrorızm ádisterine qarsy qoıyldy. Birinshi sezd aıaqtalǵan soń, otandyq jáne sheteldik jýrnalısterge suhbat bergen Elbasy N.Á.Nazarbaev sezd jónindegi oıyn: «Bizdiń elimizde taǵy bir úlken tarıhı oqıǵa boldy dep sanalady. Sebebi, osylaı dep búkil dúnıejúzi memleketteriniń basshylary aıtyp jatyr. Álemniń tarıhynda Azııa elinde, musylman jerinde barlyq dinderdiń basshylary jınalyp, Qudaıdyń bir ekenin, ol Qudaıdyń adamǵa jaqsylyq jasaý máselesi qozǵalyp, eshqandaı dinde ekstremızm joq, bir-birimen til tabysýdyń eń negizgi joly – bir-birimen sóılesý, pikir talastyrý, bir-birin tyńdaý ekenin aıtyp, qujat qabyldadyq», – dep túıindegen bolatyn.
Elimizdiń táýelsizdigi tusyndaǵy toleranttylyqtyń damýy ultaralyq beıbitshilikti saqtaýǵa yqpal jasaıdy, qoǵamdaǵy turaqtylyqty qoldaý men demokratııalyq qaıta qurýlardy qamtamasyz etedi. Etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim ár kezde de jalpyhalyqtyq jetistik bolyp qala beredi.
Botagóz PARIDINOVA,
fılosofııa magıstri.