Shymkent qalasyndaǵy №65 mektep-gımnazııasy bir jyldan beri Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń bazasy retinde bilim berýde. Sodan bolar mektep ujymy jyl boıyna qala, oblys, respýblıka jáne álemdik deńgeıdegi birneshe oqý oryndarynda is-tájirıbe jumystarynan ótip keldi. Sonyń biri retinde Ulybrıtanııanyń Braıton qalasynda ótken tájirıbemmen bólisetin bolsam, bilim salasyndaǵy óz áriptesterime aıtarym kóp.
Shymkent qalasyndaǵy №65 mektep-gımnazııasy bir jyldan beri Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń bazasy retinde bilim berýde. Sodan bolar mektep ujymy jyl boıyna qala, oblys, respýblıka jáne álemdik deńgeıdegi birneshe oqý oryndarynda is-tájirıbe jumystarynan ótip keldi. Sonyń biri retinde Ulybrıtanııanyń Braıton qalasynda ótken tájirıbemmen bólisetin bolsam, bilim salasyndaǵy óz áriptesterime aıtarym kóp.
Biz Braıton qalasyndaǵy Sasseks ýnıversıtetiniń bazasynda oqydyq. Oqý apta boıy júrdi. Túske deıin trenıngter bolady, tústen keıin mektepterdi aralaımyz jáne kórgen-bilgenimizdi, naqty ne úırengenimizdi mindetti túrde talqylap otyramyz. Sasseks ýnıversıteti úlken alıans retinde qurylǵan. Quramyna birneshe bastaýysh jáne orta mektepter, oqytý trenıng ortalyqtary, saıabaqtar, kitaphanalar kiredi. Oqytýshylary árqashan sypaıy jáne qarapaıymdylyǵymen, óz isiniń maıtalmandylyǵymen erekshelenedi eken. Biz negizinen «Kóshbasshylyq pen mektepti basqarý» taqyrybyn qamtydyq. Bul trenıngterdiń maqsaty – bizdiń mektepti basqarýǵa degen kózqarasymyz ben sanamyzdy ózgertý bolyp tabyldy. Jasyratyny joq, bizde mektep basqarýda basshylar óz bıligimizdi ujymnyń belsendi shyǵarmashyl múshelerimen bólisýdiń ornyna, olarǵa ózimizdiń ıdeıamyzdy tańyp beremiz, ony iske asyrýǵa mindetteıtinimiz bar. Al olardyń oıynda qandaı jańashyl ıdeıalar bar ekeni basshylarǵa beımálim. О́ıtkeni, kóp jaǵdaıda ujym músheleriniń óz oıyn ortaǵa salyp talqylaýyna basshylar tarapynan múmkindik berilmeıtinin moıyndaý kerek.
Sondyqtan qazirgi mektep basshylarynyń basqarý isinde óz jumysyn jańashalandyrý úshin tańdaý jasaýǵa týra keledi. Basshylyq pa, álde kóshbasshylyq pa? Aıyrmashylyǵy nede? Men muny qarapaıym tilmen túsindirip berýge tyrysaıyn. Mysaly basshy ujymdy jınap, joǵarydan kelgen tapsyrmalardy úlestirip bergennen keıin barlyq muǵalimder passıvti oryndaýshylar retinde óz mindetterine kirisedi. Basshynyń tirligi tek buıryq berýmen ǵana bitetin sııaqty. Muǵalimder eshqandaı máselege óz kózqaras, pikirlerin bildire almaıdy. Al kóshbasshy – mekteptegi kez kelgen másele boıynsha ujymdy jınap, kishigirim ashyq trenıng ótkize otyryp, ujymnyń ár múshesiniń oılaý, jumys isteý áleýetin zertteý arqyly olardy bir komandaǵa aınaldyryp, sol taqyryptardy óz betterinshe izdenip oryndaı alatynyna senim bildiredi, yntalandyrady.
Basshy ózin áli de konservatızmdik stılde ustaıdy. О́z mektebiniń tájirıbesine qyzǵanyshpen qaraýy da múmkin. Pedagogıkalyq keńeste kóp sóıleıdi, barlyǵyn ózi basqaryp, ózi retteýge tyrysady. Sheshim qabyldaýda basymdyq ról atqarady. Ondaı basshylardyń barlyǵy «men bilemin, óıtkeni, men basshymyn» degen pozısııany jıi ustanady. Muǵalimderdiń sabaǵyna qatysyp, kemshilikterdi taldaǵanymen, ujymnyń oqýyna, úırenýine qyzyǵýshylyq tanytpaıdy. Ujym músheleri úshin basshynyń pikiri zań. Ádistemelik keńesterde ujymǵa aqyl aıtýmen shekteledi de, «bárin men úıretip jatyrmyn» dep oılaıdy. Praktıkalyq jaǵynan sabaq bermegendikten óz tájirıbesimen bólise almaıdy. Keıde «biz baıaǵyda búıtip isteýshi edik» dep eski zamannyń dáýiri ótken tájirıbesin aıtatyny bar.
Kóshbasshy demokratııalyq stıldi ustana otyryp, tek qana óz ujymymen ǵana emes, ol syrtqy qaýymǵa da áser etýdi, jergilikti qoǵamdastyqtarmen de qarym-qatynasta bolyp, qol astyndaǵylardy ashyq bolýǵa shaqyrady. Árbir komandaǵa óz taqyryptary ne problemalar boıynsha zerttegen máselelerin ortaǵa salýǵa, ujymnyń talqylaýyna múmkindik beredi jáne ári qaraı únemi jetelep kómektesip otyrady.
Aıtylǵan suraqtar men pikirlerdi, keri baılanysty qarastyryp otyrady. Kóshbasshy júrgen jerinde birinshi ózi úırenip alýǵa tyrysady. Mundaı kóshbasshylar ujymdaǵy óz komandalaryn árqashan ózi de jattyqtyryp otyrady jáne syrttan da saraptamashylar shaqyryp, ózinen de basqa kóshbasshylardy daıarlap, olarmen óz bıligin bólisip otyrady. Kóshbasshynyń is-áreketine qarap, ujym jumys jasaýǵa yntalanyp, óz mindetterin úlken qyzyǵýshylyqpen oryndaıdy jáne bir-birimen oı bólisip otyrady.
Endeshe, ózgeristi neden, qalaı bastaý kerek? Bul suraqqa jaýap berý úshin mektep basshysy birinshi óziniń jumys stıline ózgerister men jańalyqtar engizýi kerek. Anglııaǵa baryp kelgen sapardan keıin ujymdy halyqaralyq deńgeıdegi saýattylyqty damytýǵa baılanysty is-tájirıbemen tanystyryp shyqtym. Alǵan sabaqtarym týraly oı bólistim. Ujymdy jalań sózben tárbıeleýge bolmaıdy, men isimmen de, belsendiligimmen de basqalarǵa úlgi bolý úshin jáne olardy yntalandyrý úshin trenıng ótkizýdi josparladym. Trenıng myna máselelerdi qamtydy: mektepte neni ózgertý kerek, ony qalaı jasaý kerek, ata-analarmen, turǵyndarmen qalaı birigip jumys isteý kerek? Bylaısha aıtqanda mektepti basqarýdaǵy ujymnyń rólin bilgim keldi. Olar kóshbasshy degendi qalaı túsinedi? Rıza bolǵanym, muǵalimder bul jóninde pikirlerin ashyq jáne shynaıy túrde aıtty. Minekeı, muǵalimderdiń shyǵarmashylyq áleýetin baǵalaý úshin aldymen olardyń boıynda ózin ózi baǵalaý qasıetin damytý kerek. Anglııadaǵy mektepterdegi jolǵa qoıylǵan júıe, ol – kórkem-ádebı kitaptar oqý. Naǵyz tárbıe kitap oqýmen baılanysty dep esepteledi eken. Mine, osy másele Elbasynyń taıaýda Astanada ótken oqýshylarmen kezdesýinde óte jaqsy aıtyldy. Shynynda «Kitap – bilim bulaǵy, Bilim – óner shyraǵy» dep beker aıtylmaǵan ǵoı. Muny qazirgi kezde biz de moıyndaımyz. Sondyqtan tárbıeniń osy túrin mektep júıesine engizip jatyrmyz. Sózimdi aıaqtaı kele óz áriptesterime eń aldymen óz qabiletińizdi, kúsh-jigerińizdi, ózińizdi baǵalap kórińiz degim keledi. Ári qaraı ujymmen strategııalyq damý jospary jasalyp, onyń oryndalýy jáne jaqsy oryndalýyna birlese qyzmet etý, ósý jáne taldaýlar júrgizilý úshin refleksııalyq monıtorıng qyzmet iske asyrylatyn bolady.
Qatıra QADYRBEKOVA,
Y. Altynsarın atyndaǵy №65 mektep-gımnazııa dırektory.
Shymkent.