О́tkeni – tarıh, búgini – kemel

Semeıdegi M.Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledjge – 110 jyl

Respýblıkamyzda muǵalim kadr­laryn daıarlaıtyn alǵashqy oqý orny, búginde qurylǵanyna 110 jyl tolyp otyrǵan Muhtar Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledj alǵashynda muǵalimder semınarııasy bolyp ashylǵan. 1920 jyly halyqqa bilim berý ıns­tıtýty bolyp ózgergen. 1922 jyly osy oqý ornynyń negizinde eki pedtehnıkým (qazaq, orys) jumys istegen. 1937 jyly pedtehnıkým bazasynda eki pedýchılıshe qurylǵan. 1953 jyly eki pedýchılıshe biriktirilip, K.Ýshınskıı atyndaǵy pedagogıkalyq ýchılıshege aınalǵan. Jabylyp qalyp, qaıta ashylǵan. 1967 jyly oqý ornyna uly qalamger M.Áýezov esimi berilgen. Keıin zaman aǵymyna qaraı pedýchılıshe kolledj bolyp qurylǵan.

 Semeıdegi M.Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledjge – 110 jyl

Respýblıkamyzda muǵalim kadr­laryn daıarlaıtyn alǵashqy oqý orny, búginde qurylǵanyna 110 jyl tolyp otyrǵan Muhtar Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledj alǵashynda muǵalimder semınarııasy bolyp ashylǵan. 1920 jyly halyqqa bilim berý ıns­tıtýty bolyp ózgergen. 1922 jyly osy oqý ornynyń negizinde eki pedtehnıkým (qazaq, orys) jumys istegen. 1937 jyly pedtehnıkým bazasynda eki pedýchılıshe qurylǵan. 1953 jyly eki pedýchılıshe biriktirilip, K.Ýshınskıı atyndaǵy pedagogıkalyq ýchılıshege aınalǵan. Jabylyp qalyp, qaıta ashylǵan. 1967 jyly oqý ornyna uly qalamger M.Áýezov esimi berilgen. Keıin zaman aǵymyna qaraı pedýchılıshe kolledj bolyp qurylǵan.

Semeı muǵalimder semına­rııa­synyń tuńǵysh dırektory Peterbýrg ýnıversıtetiniń túlegi Aleksandr Vladımırovıch Belyı edi. 1905 jyly bul bilim uıasynda qyrǵyz (qazaq) tili oqytýshysynyń qyzmeti engizilip, oǵan Nurǵalı Quljanov shaqyrylǵan. Sonymen birge, fransýz, nemis jáne latyn tilderi sabaǵy da engizilgen eken. Ol pánderdi ár semınarıst óz qalaýy boıynsha tańdap, bos ýaqytta jumasyna eki ret sabaq alýy tıis bolǵan.

Qazaqtyń talantty jastary oqyǵan Semeı muǵalimder se­mı­narııasy shákirtteri mádenı sharalarǵa, onyń ishinde ulttyq oıyn-saýyqtardy uıymdastyrýǵa uıytqy bolǵan. 1914 jyly Abaı­­dyń qaıtys bolǵanyna 10 jyl tolýyna arnalǵan ádebı-et­no­gra­fııalyq, mýzykalyq óner ke­shin ótkizýge semınarııa muǵa­lim­deri Názıpa men Nurǵalı Qul­ja­novtar jáne qazaq jastary uıytqy bolǵanyn «Aıqap» jýrnalynyń №4 sanynda jazylǵan maqala aıǵaqtaıdy.

Muǵalimder semınarııa­synda Á.Sátbaev, M.Áýezov, J.Aı­ma­ýytov, Q.Sátbaev, Q.Nur­muha­metov, B.Sársenov t.b. ult zııalylary bilim alyp, aǵartýshylyq, qaıratkerlik, jazýshylyq, ǵalym­dyq qadamdaryn bastaǵan.

Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy, oqý ornynyń túlegi M.Áýezov 1912-1919 jyldary mu­ǵa­limder semınarııasynda oqyp, alǵashqy shyǵarmashylyq-aǵar­týshylyq izdenisterin osy qabyrǵadan bastaǵan. Bul týraly ǵalym Qaıym Muhamedhanov tómendegideı muraǵat derekterin keltiredi: «1912-1913 oqý jylynda semınarııanyń birinshi klasyndaǵy oqýshy sany – 33. Olardyń ishinde: krestıan balasy – 18, kazaktar – 5, meshan – 4, chınovnık – 3, oby­vatel – 1, sho­qyn­dyrylǵan qazaq – 1, qazaq – 1 (Muhtar). 20 oqýshy ekinshi klasqa kóshirilgen. Al olardyń ishinde eki oqýshy pedsovettiń qaýlysynda «perevodıtsıa s nagradoı» degen baǵa alǵan. Olar: Petrov Aleksandr Matveevıch (sharýa balasy) jáne Muhtar Áýezov».

1917 jyly Shyńǵystaý je­rindegi Oıqudyq jaılaýynda «Eńlik–Kebek» oqıǵasy boıynsha dramalyq shyǵarma qoıylǵany tarıhtan málim. Ony aýyl jas­tarynyń kúshimen Áıgerimniń kıiz úıinde Muhtar Áýezov qoıǵan. Semınarıstiń teatr ónerimen eń alǵash aınalysa bastaǵan kezi.

Júsipbek Aımaýytovpen bir­ge 1918 jyly «Abaı» jýrnalyn shyǵaryp, halqymyzdyń tarıhy men taǵdyry jaıly kemel oı qozǵaıtyn kezeńi de osy ýaqyt. Muhtar Omarhanulynyń ulttyq oı sanany oıatý isine bel sheshe kirisip, «Saryarqa», «Qazaq tili» gazetterinde maqalalaryn úzbeı jarııalaǵan tusy da osy kez. Eń alǵash qazaq topyraǵyna sony óner – fýtbol oıynyn uıym­dastyrýshylardyń biri, «Iаrysh» fýtbol komandasynyń belsendi múshesi, jalyndy jas semınarıst taǵy da Muhtar Áýezov edi. «Iаrysh» fýtbol komandasy 1913 jyly qyrkúıek aıynda q urylǵan eken.

Júsipbek Aımaýytov 1914-1919 jyldary semınarııa­da oqyǵan jyldary oqýmen bir­ge, shyǵarmashylyq izdenisin óris­tetip, 1915 jyldyń aqpa­nyn­da «Qazaqtardyń ádebı-mýzy­kalyq qaıyrymdylyq ke­shin» uıymdastyryp, saýyqtyń bi­rinshi bóliminde «Birjan men Sara aıtysyn» sahnaǵa qoı­ǵan rejısser-semınarıst J.Aımaýytov edi. Osy qoıylymda Birjannyń rólin oryndaǵan ánshi ári dombyrashy, besaspap óner ıesi de oqýshy J.Aımaýytov bolatyn. Ol «Eski tártippen bala oqytý», «Rábıǵa» pesalaryn osy jyldary jazǵan.

Júsipbek Aımaýytov pen Muh­tar Áýezov 1918 jyly «Abaı» jýrnalynyń betinde birneshe ma­qa­la jarııalaǵan.

Oqý ornynyń jarqyn bir beti – Qazaq ǵylymynyń tuńǵyshy, akademık Qanysh Sátbaev esimimen tikeleı baılanysty. Qanysh Iman­taıuly 1914-1919 jyldary semı­narııada úzdik oqyǵandyǵyna qatysty muraǵat derekteri mol.

Q.Sátbaev osynda júrip zamandas, syılas, taǵdyrlas M.Áýe­zovpen, J.Aımaýytovpen tabysypty. Semınarııany bitirgennen keıin ol qazaq muǵalimderine arnalǵan eki jyldyq pedagogı­kalyq kýrstarda jaratylystaný pánderinen sabaq bergen. Dál osy jyldary qazaq mektepterine arnalǵan al­ǵashqy algebra oqýly­ǵyn jaza bastaǵan.

Bul bilim uıasy túlekteriniń biri – Qazy Nurmuhametuly. Jalyndap turǵan Qazy Alash mılısııasynyń basshysy bolyp, soǵys ónerine jattyqtyryp júrgende, bolshevık soldattarynyń qolynan qapyda qaza bolǵan. Onyń ólimi týraly sol ýaqyttaǵy gazet bet­terinde kóptegen materıaldar ja­rııalanǵan. Birine kóz júgirtelik: «Qazynyń denesin qabirge qoıyp, quran oqylyp bolǵan soń, Shá­kárim aqsaqal: – Áleýmet! Myna jat­qan kim, bilesińder me? Bul ulty úshin shybyn janyn qur­ban qylǵan Alash azamatynyń tuńǵyshy. Muny óldi demeńder, bul ólgen joq. Bul búgingi jáne munan sońǵy «ultym» degen azamattar, myna men sııaqty bolyp, «ultym» deńder dep óziniń ultshyldyǵyn sózben emes, ispen kórsetti. Marqumnyń aty da Qa­zy edi, Qazy – bı degen sóz. Qa­zy bıligin aıtyp ketti» – dep tebirengen eken.

Muǵalimder semınarııasynda alǵashqy jyldary oqyǵan sanaýly qazaq jastary ózge ult ókilderi arasynda zor yntasymen kórine bilip, sabaq bergen oqy­týshylaryn moıyndatypty. Musylman balalary: aǵaly-inili Bıahmet jáne Janahmet Sársenovter, Abdulǵazız Bolatov, Júnis Imanqulov, Raqymbaı Sa­paqov, Imamaǵzam Álimbekov, Kenjebaı Kóbekov, t.b.

Oqý ornyna 1905 jyly túsip, 1909 jyly bitirgen kórnekti alash qaıratkeri, aǵartýshy, pedagog Bıahmet Sársenovtiń esimi 1921 jyldary Orynbor qalasyndaǵy jetim balalar úıine berilgen eken.

Muǵalimder semınarııasy 1920 jylǵy qyrkúıekke deıin jumys jasap, halyqqa bilim berý ıns­tıtýty bolyp qaıta qurylǵan. 1922 jyly osy oqý ornynyń qurylymdyq negizinde eki peda­gogıkalyq tehnıkým (qazaq, orys) ashylady. Eki jyldan keıin ıns­tıtýt jabylyp, onyń barlyq múlki Semeı pedagogıkalyq tehnıkýmyna berilgen. Tehnıkýmǵa 1922 jyly dırektorlyqqa Ábi­keı Sátbaev taǵaıyndalǵan. Ol basshylyq jasaǵan jyldary Le­nıngrad ýnıversıtetinde oqyp júrgen M.Áýezovti shaqyrypty. Uly Muhtardyń qazaq ádebıeti tarıhy, ádebıet teorııasy pán­derinen sabaq bergendigi týraly qujattar Semeıdegi muraǵatta saqtaýly.

Ábikeı Zeıinuly Sátbaev zııa­ly adam bolǵan. Qanysh Sát­baevtyń óziniń nemere aǵasy Ábi­­keıdi asa qurmetteýi soǵan dá­lel. О́mir­baıan­dyq anketasynyń bi­rinde Qanysh Sátbaev: «Alǵan bilimim úshin nemere aǵam, eski ıntellıgent Á.Z.Sátbaevqa ózimdi ómir boıy bo­ryshtymyn dep sanaımyn» – dep jazǵan.

Qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmynda kórnekti alash qaıratkeri Halel Ǵabbasov, pedagog, jýrnalıst Seıitbattal Mustafın, pedagog, jazýshy, dramatýrg Taıyr Jomartbaev, ustazdyq qyzmetpen qosa, teatr óneriniń damýyna eleý­li úles qosqan Ǵalıaqpar Tó­re­baev, aǵartýshy-jýrnalıst, pedagog Mánnan Turǵanbaev, bilikti ustazdar I.F.Vınohodov, E.I.Mertvesov, t.b. jemisti eńbek etti. Á.Sátbaevtan keıin qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmy men ýchılıshesin 1930–1940 jyldary A.Jıenǵalıev, Sh.Muhametov, K.Hamıtov, T.Jaıyqbaev, T.Mý­sın, M.Mýrtazın basqarǵan.

Osy pedtehnıkýmnan oqyp, tálim-tárbıe alǵan akade­mık Álkeı Marǵulan, tarıh ǵy­lymdarynyń dok­tory, profes­sor Musataı Aqyn­janov, 1941–1955 jyldary Qazaq SSR oqý mınıstri bolǵan, pedagogı­ka ǵylymdarynyń doktory Ábdi­hamıt Sembaev, Qazaq SSR ishki ister mınıstri Shyraqbek Qabylbaev, belgili jýrnalıst Ǵaısa Sarmurzın, talantty aqyn, jýrnalıst, pedagog Turlyhan Qasenuly, Sosıalıstik Eńbek Eri Jaqııa Shaıjúnisov, t.b. atap ótýge bolady.

Semeı pedtehnıkýmyn 1925 jyly tuńǵysh bitirip shyqqan on bir azamattyń sýretteri saqtaýly tur. Onda Álkeı Marǵulannyń da beınesi bar.

Uly Otan soǵysynyń otty jyldarynda oqý ornynyń kóp­tegen túlekteri maıdanǵa attanyp, Otanymyzdy jaýdan qorǵap, janqııarlyq erlikter kórsetken. Keńes Odaǵynyń Batyrlary Iz­ǵut­ty Aıtyqovty, V.A.Shýlıa­tı­kovty, V.Býntovskıhty búgingi izba­sarlary qurmetpen eske alady.

Halqyna qalamymen ter tógip, eńbek etken Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ázilhan Nurshaıyqov ta 1938 jyly osy oqý ornyna túsken. Týǵan halqyn ásem sa­zymen terbetken, áýeni ár ur­paqtyń jadyna jattalǵan belgili sazger Beken Jamaqaev ta 1947-1950 jyldary bilim alyp, óner baspaldaǵyna órlegeni bizge maq­tanysh. Pedagogıkalyq ýchı­lı­sheniń dırektorlyǵyna isker basshy, ulaǵatty ustaz A.Bekbaev taǵaıyndalyp, onyń bastamasymen jáne pedagogıkalyq ujy­mynyń qoldaýymen 1967 jyly 6 jeltoqsanda M.Áýezovtyń 70 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Úkimet tóraǵasynyń buıryǵymen bilim ordasyna uly jazýshynyń esimi berildi. 400 oryndyq ja­taqhana salyndy. M.Áýezovtyń 90 jyldyq mereıtoıy qarsańynda baıyrǵy ǵımaratqa qatarlas jańa oqý mekeni paıdalanýǵa berildi.

1987 jyly A.Bekbaevtyń zeınetkerlik demalysyna shy­ǵýyna baılanysty peda­gogıkalyq ýchı­lısheniń bas­shylyǵyna M.Mu­hamedjanov keldi. Ol qaıta qurý kezeńiniń qıynshylyqtaryna qaramastan oqý ornynyń qalyp­tasqan tamasha dástúrin odan ári saqtap, oqý-tárbıe úrdisine belsene aralasty.

Elimizdiń táýelsizdik alýymen baılanysty álemdik bilim berý keńistigine shyǵýymyz bilim berý júıesine de jańa ózgerister men jańalyqtar ala keldi.

Semeı pedagogıkalyq kolledji óziniń 110 jyldyq damý tarıhynda mańyzdy ózgeristerge qol jetkizdi, jańa turpatty bilim ordasyna aınaldy. Osy ýaqyt ishinde bilim ordasy myńdaǵan maman daıyndap shyǵardy. Búginde olar elimizdiń bilim berý salasynda, sondaı-aq, kóptegen jaqyn jáne alys shetelderde eńbek etedi. Oqytýshylar quramy sandyq ári sapalyq jaǵynan ósti.

Irgeli bilim ordasynda 120-dan astam muǵalim jumys jasaıdy. Búginde kolledjdiń 4 oqý ǵımaraty, 1 jataqhanasy, 53361 dana kitap qory bar kitaphanasy men oqý zaly, ınternet júıesine qosylǵan 5 kompıýterlik synyby, 3 lıngafondy kabınet, ınteraktıvti taqta qoıylǵan 20 oqý bólmesi, 2 mýltımedııalyq kabınet, 3 sport zaly bar. Oqý ornynda kolledj tarıhyna arnalǵan murajaı jumys isteıdi.

Kolledjdegi 32 oqý kabı­netine oqý ornynyń aıtýly túlekteriniń esimi berilgen. El bolashaǵyna eńbegin arnaǵan ultjandy azamattardyń, bel­gili kásipker–mesenattardyń qar­jy­landyrýymen oqý ornynyń tarıhynda tuńǵysh ret alty ataýly oqý kabıneti demeýshiler demeýimen ashyldy. Olardyń qa­tarynda Májilis depýtaty Ramazan Sarpekov, «Aqshyń» kor­porasııasynyń prezıdenti, oblystyq máslıhattyń depýtaty Marat Qurmanbaev, Shaı­júnisovter áýletiniń atynan – el aǵasy Márken Shaıjúnisov pen isker-basshy Toqan Shaıjúnisov, «Sılıkat» AQ prezıdenti, oblys­tyq máslıhattyń depýtaty Borıs Adıanov, el tarıhyn qurmet tutqan Baǵlan Shegedekovter bar.

О́tkeni tarıhqa aınalyp, bú­gingi tynysy kemeldengen bilim uıasynyń taǵylymy men tabysy osyndaı.

Shaǵangúl JANAEVA,

Muhtar Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledjdiń

dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty,

Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń

qurmetti qyzmetkeri.

SEMEI.