Qaıystan qamshy órip, júgen túıgen

Buldyrty aýylynda Murat Rama­­zanov esimdi teri ılep, taza qaıys­tan qamshy órip, júgen túıip, aǵash­tan oıý oıyp, ulttyq naqyshtaǵy buıym­dardy jasap júrgen qolóner sheberi bar. M­u­rat Kishibekuly – Buldyrty orta mektebinde tehnologııa páninen jıyrma jeti jyl boıy sabaq berip keledi. Onyń altyn qolynan shyqqan buıymdar Syrym aýdanynyń oblysqa aparǵan kórmelerine kórik berip júr.

Qolóner sheberi ógizdiń terisin ózi ılep, jumsaq qaıysqa aınaldyryp, tapsyryspen besiktoı, súndet- toı­larǵa nemese balabaqshadaǵy balapandarǵa bıleýge, úıdiń tórine ilip qoıýǵa arnalǵan ádemi, shaǵyn qamshy óredi. Keıbir besiktoılarda malǵa ustaǵan, eski, úlken qam­shylardy qoldanyp jatady. Murat aǵanyń pikirinshe, qyrqynan ja­ńa shyqqan sábıdi besikke salýda qoradaǵy qam­shyny paıdalaný tazalyq talaptaryna saı emes. Qamshynyń sabyn oıýlap, zerlep, ulttyq naqysh bergendi jany súıedi. Atqa minetin áıel-analar úshin de shashaqtap, sándep, ádemilep, jumsaq qaıystan arnaıy istegen qamshylary da bar eken. Qaıystan birdeı etip birneshe taspa tilip, ony ysqylap, qyrlaryn eptep, ótkir pyshaqpen sypyryp alady eken. Odan keıin tórt órim, alty órim, segiz órim, jylanbaýyr qamshylar daıyndaıdy. О́rý­diń óziniń de túrleri kóp eken. At qamshy, kókpar qamshy, báıge qamshylar uzyndyǵy men jýandyǵyna qaraı túrlishe bolady. Keıbir qamshylardyń saptaryn da órilgen qaıyspen sán­deıdi. Qamshynyń sabyn Buldyrty jerinde ósetin tobylǵydan jasaıdy. Tobylǵy – qatty, synbaıtyn, tyǵyz, tózimdi aǵashtyń bir túri. Qamshy jasaýdy balalarǵa úıretýge bir apta ketedi. Al ózi jasasa, 3-4 kúnde bir qamshy daıyn. Murat aǵa qaıystan tipti belbeý de jasap qoıypty.

– Áke-sheshem malshy, shopan bol­dy. Búginde men jasap júrgen nár­seler olardyń kúndelikti turmys-tir­shiligindegi buıymdar edi. Ákem at ábzelderine óte muqııat qaraıtyn. Ýaqy­tymen maılap, kútetin. Bizge de solaı úıretti. «Áke kórgen oq jonar» dep, uıada kór­genimiz eseıip-erjetkende súıikti isi­mizge aınaldy. Búginde aýyl­dyq jer­lerde júgenniń ornyn jip basty. Qoldan arnaıy júgen jasap jylqyǵa taǵatyndar kemde-kem. Bara-bara jas urpaq at ústinde júrgen qazaqtyń noq­ta-júgeni, eri qandaı bolatynyn umy­typ qala ma dep qorqamyn. Qazir at­ty arbaǵa, shanaǵa jegetinder sırek, bir­tindep umytylyp bara jatyr. Salt-dástúrdi, qazaqylyǵymyzdy umytpaý úshin sabaqtarymda ulttyq buıymdar jasap úıretemin. Ony balalarǵa biz aıtyp-úıretpesek, kim dáripteıdi? – deıdi Murat aǵa.

2006 jáne 2013 jyldary Nur-Sultan qalasyna tehnologııa páni boıynsha oqýshylaryn kórmege qatystyryp, baryp keldi. Ondaǵy maqsaty – balalar, úırensin, qyzyqsyn degen oı. Qala kúnine oraı aýdanymyzdan barǵan kórmege kóptegen buıymy qoıyldy.

Sándik-qoldanbaly óner úıir­mesin júrgizip keletin pedagog óz jumysynda ulttyq baǵytty us­tanady. Aǵash, teri, bylǵary, kez kelgen buıymnan sándik-qoldanbaly óner týyndysyn jasaýǵa bolatynyn oqýshylarǵa sińirip keledi. Taıǵa minetin kezderi balalardyń noq­ta-júgen túıip, qamshy órýge degen qy­zyǵýshylyǵy arta túsedi eken. Júgen túıý­ge, terini ysqylaýǵa, ózderine qamshy jasap alýǵa arnaıy kelip kómektesedi. Sáken Ǵarıfýllın, Múslim Amangeldi, Danat Jeksem­baev, basqa da úıirmege kelip, us­tazdarynan ulttyq qolónerdi úı­renip júrgen belsendi shákirtteri bar. Áttegen-aıy, qaıystyń ıisin unat­paıtyn da balalar bar eken.

– Terini tórtke bólip, sútke, aıranǵa salyp ashytyp, tuz salyp, aǵash bóshkege batyryp qoıady. Terini jasalynatyn buıymnyń kólemine qaraı bólip salǵan durys. Maldyń terisiniń moıny qalyń bolady, art jaǵyna, shabyna, baýyryna qaraı juqarady. Keıbireýler terini plas­tık, temir bóshkelerge salady eken, Murat aǵanyń aıtýynsha, temirge salyn­ǵan teri kókaıazdanyp, qatyńqy bolyp shyǵady. Ýaqytymen, kúnniń raıyna qaraı qarap turady. Kún ystyq bolsa, teri tez ashıdy. Bir teriniń tolyqtaı ılenip bolýy úshin 15-20 kún ketedi eken. Teri ashyǵan soń, ony alady, odan keıin teri jerı bastaıdy eken. Jerigende kóp tur­ǵyzbaǵan jaqsy eken, áıtpese qurt túsip, betindegi juqa qabatyn jep tastaıdy. Túkteri túse bastaıdy, sol kezde betin qyryp, túgin py­shaq­pen, kúrekpen túgel alý kerek. Bir qyzyǵy, teriniń ıle­nýi adamnyń kó­ńil kúıine tikeleı baılanysty kórinedi. Jaqsy kóńil kúımen ılengen teri de sapaly shyǵady.

Búginde dalaǵa, qoqysqa tasta­lyp jatqan terilerdiń ysyrap bo­lyp jat­qany Murat aǵany tol­ǵandyrady. Qa­zaqtyń kıimi, jıhazy, ydysy, tóse­nishi, tutynatyn túrli buıymdary teri­den bolǵanyn bala­larǵa aıtýdan jalyq­paıdy. Bireýdiń úıinde kóneden kele jatqan buıym bar eken degendi estise, aıaqtaı baryp, neden, qalaı jasalǵanyn kózben kórýge tyrysady.

Murat Kishibekuly shákirtterimen birge aǵashtan arnaıy kúıdirilgen, qa­shalǵan, laktalǵan, oıý-órnekpen zerlengen shaǵyn dombyra, nan taqtaı, doıby taqtasy, kitap sóresi, maılyq salǵysh, oıynshyqtar, fotosýret jaq­taýlary, konservilik qutylardan jasal­ǵan buıymdarǵa kabınetti toltyrypty. Keıde oıǵa alǵan nárseni jasap shy­ǵarý úshin materıal jetispeı jatady. Ondaıda sheber qajetti materıaldardy óz qarajatyna satyp alady.

Ulttyq qolónerimizdi nasıhattap, óske­leń urpaqqa dáriptep, bar bilge­nin úıretip júrgen ustazdyń eńbegi ól­sheýsiz. Ulttyq qolónerdi áli de jandan­dyra túsýi úshin sheberge qoldaý kerek. Oıda júrgen kóp nárseni balalarǵa úıretý úshin materıaldar qajet.

Aýdanda ulttyq tárbıe kózi – qolóner úıirmesine kóbirek kóńil bólinip, teri ıleý, qaıystan qamshy órý, noqta-júgen túıý sabaqtaryna kóbirek saǵat bólinse nur ústine, nur bolar edi.

Shynar MOLDANIIаZOVA

Batys Qazaqstan oblysy