Osyndaı eńbek ıeleriniń jumysyn jurt laıyqty baǵalaı bermeıdi
Eger ciz qalada turatyn bolsańyz, ústerine qyzyl jeletke kıip, qoldaryna sypyrǵy ustaǵan, kóbinese kóshe boıynda júretin osynaý tynymsyz jandardy kórmeýińiz múmkin emes. Kúnde kóre bergennen keıin be, bulardy jurt kóp elemeıdi. Keıbiri betterin búrkep alǵan, biraq ári-beri ótýshiler olardyń bul qylyǵyna tańǵalyp, ne úshin búıtti, kimder ekenine qyzyǵýshylyq tanytpaıdy da... Jasyratyny joq, bir aǵamyz «Qalanyń tazalyǵymen aınalysatyn mekemeniń bastyǵymen suhbattasyp, olardyń da máselelerin jazsańdarshy...» dep habarlasqanda sanamda birden «olar ne aıtýy múmkin?» degen oı jylt ete qalǵan.
Osyndaı eńbek ıeleriniń jumysyn jurt laıyqty baǵalaı bermeıdi
Eger ciz qalada turatyn bolsańyz, ústerine qyzyl jeletke kıip, qoldaryna sypyrǵy ustaǵan, kóbinese kóshe boıynda júretin osynaý tynymsyz jandardy kórmeýińiz múmkin emes. Kúnde kóre bergennen keıin be, bulardy jurt kóp elemeıdi. Keıbiri betterin búrkep alǵan, biraq ári-beri ótýshiler olardyń bul qylyǵyna tańǵalyp, ne úshin búıtti, kimder ekenine qyzyǵýshylyq tanytpaıdy da... Jasyratyny joq, bir aǵamyz «Qalanyń tazalyǵymen aınalysatyn mekemeniń bastyǵymen suhbattasyp, olardyń da máselelerin jazsańdarshy...» dep habarlasqanda sanamda birden «olar ne aıtýy múmkin?» degen oı jylt ete qalǵan.
«LTD Turmys» JShS 2006 jyly qurylypty. Oǵan deıin Shymkent qalasynyń tazalyǵymen birneshe shaǵyn, jeke menshik fırmalar aınalysqan eken, biraq jumysty bir-birine siltep, tirligi kóńilden shyqpaǵannan keıin osyndaı úlken mekeme dúnıege keledi. Búginde bul mekemede 800-den astam adam jumys isteıdi. Buryn qala turǵyndary «aıran bar, sút bar» dep, ár úıdiń esigin qaǵyp júretin ózbek áıelderiniń aıqaıynan oıanatyn bolsa, sońǵy jyldary osy kóshe tazalaıtyndardyń tasyr-tusyrynan kózin ashatyn boldy. «Erte turǵan erkektiń yrysy artyq, erte turǵan áıeldiń bir isi artyq» degen, tún qarańǵysynan turyp, túrtinektep júrip tirligin bastaıtyn bul mekeme jumysshylarynyń yrysyn bir qudaı biledi, al, bir isi artyq ekeni sózsiz. Sebebi, kúni boıy tynym tappaıdy ǵoı. Jumysqa tańmen talasyp kelip, tún qarańǵysymen qaıtqandy bylaı qoıǵanda, bul mekeme úshin «senbi-jeksenbi, meıram, demalys» degen túsinik atymen joq.
– Bizdiń jumysshylardyń kúni boıy istegen tirligin bir adam bir sátte ǵana joqqa shyǵarýy múmkin, – deıdi «LTD turmys» JShS-iniń dırektory Gúlnár Saparymbet. – Mysalyǵa, Shymkenttiń eń kórikti kóshesi Qonaev dańǵylyn tańerteń aınadaı etip jarqyratyp qoısaq, mádenıetsiz bir adamdar artynsha qoqys tastap, ony kórgen ákimder nemese qonaqtar «qala las eken, kóshelerińniń tazalyǵy joq» dep baǵa bere salatyny anyq. Kún saıyn ózim jáne úsh orynbasarym tańǵy saǵat altyda turyp, kóshelerdiń tazalyǵyn qadaǵalaımyz. Bilesiz be, tazalyqpen birge yrys, bereke keledi. Kósheniń muntazdaı tazalyǵy tańerteń jumysyna ketip bara jatqan kisige jaqsy kóńil-kúı, qýat, kúsh syılaıdy. Qalaǵa kelgen qonaq eń aldymen tazalyǵyna qaraıdy. Bizdiń mekemeniń júrmeıtin jeri joq. Tazalyqty bylaı qoıǵanda, byltyr Samal, Zabadam shaǵyn aýdandarynda sý tasyǵanda týra tótenshe jaǵdaı mekemesi sııaqty, jumysshylarymyz ben tehnıkamyz aıaqtarynan tik turyp qyzmet etti.
– Álginde ózińiz aıtqandaı, shynynda qansha jerden tik turyp qyzmet etseńizder de qala turǵyndarynyń mádenıeti bolmasa tirliktiń bári beker ketkeni emes pe?
– Durys aıtasyz. Tazalyqqa tek bizdiń mekeme emes, ár adam jaýapty bolýy tıis. Týyp-ósken jerim bolǵandyqtan Shymkent men úshin dara qala. Halqy qonaqjaı, darqan, keńpeıil. Biraq, áıtse de shymkenttikterdiń tazalyq jóninde mádenıetin, túsinigin áli de kóterý qajet. Ata-ana oıyn balasyn «qoqysty tógip kel» dep jumsaı salady, ony shynynda arnaıy temir jáshikke apardy ma, joq pa, álde aýlaǵa, kóshe boıyna laqtyryp ketti me, qadaǵalamaıd y. Shynyn aıtý kerek, halyq qoqysty qaı jerge bolsyn tóge salady da «aqysyn tólep jatyrmyz ǵoı» dep, bizge mindet qylady. Jalpy, bul máselemen tek kóshe tazalaýshylar ǵana emes, qoǵam bolyp aınalysý kerek. Sondyqtan mektepte 1-synyptan bastap tazalyq máselesine arnaıy sabaqtar ótý kerek. Balanyń jastaıynan tazalyqqa úırengeni ata-anaǵa da, muǵalimge de abyroı. Jasyratyny joq, keshegi Keńes odaǵynyń tárbıesin kórgender, ıaǵnı aǵa býyn tazalyqqa óte jaqsy qaraıdy. Endi jańa zamannyń da jastaryn osylaı tárbıeleý qajet. Bizdiń mekeme oblys ortalyǵynyń 40 kóshesiniń boıyndaǵy jasyl-jelekti kútip-baptap ustaýǵa, negizgi 77 kósheniń jáne 5 kanal men ózenderdiń tazalyǵyna jaýapty. Kóshe tazalaýǵa qandaı adamdardyń keletinin ishterińiz sezedi. Kóbinese jaǵdaıy joq, zeınetkerlikke shyqqan, bylaısha aıtqanda, basqa jerden oryn tappaı, osynaý aýyr da azapty jumysty isteýge májbúr bolǵan jandar keledi. Biraq bul jandardyń eńbekteri óte adal. Kóshe tazalaý qıyn emes-aý, eń jamany, qalanyń keıbir mádenıetsiz turǵyndary bizdiń qyzmetkerlerdi kemsitkeni janyńa batady. Tipti qol jumsap, sottasqan kezderimiz de bolǵan. Byltyr arnaıy kólikpen qar tazalap júrgen bir júrgizýshimiz «Joldyń shetinen kóligińizdi alyńyz, qar tazalaımyz» degeni úshin ony kólik ıesi temirmen uryp, qolyn syndyrǵan. Menińshe, adal eńbek etip tapqan nannan qadirli eshteńe joq. Jumystyń úlken-kishisi, qadirli-qadirsizi bolmaıdy. Eń bastysy adal eńbektený. Kóshe sypyramyn dep namystanýdyń qajeti joq. О́z basym osy mekemeni basqaryp otyrǵanymdy maqtan tutamyn. Jáne árbir jumysshymmen maqtana alamyn, árqaısysyna ıilip sálem beremin, alǵysymdy aıtamyn. Bul eń qajet mekeme.
– Shymkent qalasynyń aýasy, ekologııasy taza bolý úshin shetinen jasyl beldeý, ıaǵnı aınaldyra aǵash otyrǵyzylyp jatyr. Bul istiń barysy qalaı?
– Qala kún saıyn kórkeıip, etegin keńge jaıyp kele jatyr. Sondyqtan tek qurylysty qaptatyp, jerdi úı salýǵa bólip bere bermeı, jasyl-jelek máselesine de kóńil aýdarý qajet qoı. 2009 jyly oblys ákimi Asqar Myrzahmetovtiń bastamasymen qala syrtynan 1000 gektarǵa jasyl beldeý júrgizý jumystary bastaldy. 400 myńdaı aǵash otyrǵyzyldy. Bul jasyl aımaqty kútip-baptaý alǵashynda basqa mekemelerge júktelip edi, aqyrynda bizdiń mekemege senip tapsyryldy. Bıyldan bastap bul iske 50 mıllıondaı teńge qarastyryldy. Bıyl jazda qýraǵan aǵashtardyń ornyn aýystyrdyq. Aldaǵy ýaqytta jasyl beldeýdi 10 myń gektarǵa jetkizý josparda bar.
– Umytpasam, osydan bir-eki jyl buryn Astana qalasyn tazalaıtyn mekemeler eń kóp jol erejesin buzatyndar qatarynan ekenin estip edim. Sol kezde olar «Mundaı mekemelerge arnaıy ruqsat berý kerek» dep másele kóterip edi...
– Ol ras. Jumys ýaqyty kezinde bizdiń mekemeniń kólikteri kóshe boıynda ornatylǵan jol polısııasynyń arnaıy fotoapparaty men beınekameralaryna óte jıi túsedi. Aptasyna 10-15 kóligimiz osyndaı eskertýler alady. Menińshe jumysty tıimdi ári tez isteý úshin bizdiń mekemeniń kólikteri jol erejesin buzbaýy múmkin emes. Kóbinese, olar jol ortasyndaǵy eki jolaqty basyp ótip, aıypty bolyp jatady. Sonda ózińiz oılańyzshy, kósheniń eki betiniń boıyna jınalǵan shaǵyn qoqysty alý úshin olar eki jolaqty baspastan bir-eki aıaldama jerdi aınalyp kelýi kerek pe? Mundaı jaıbasarlyqpen keshke deıin tazalap bola almaısyń ǵoı. Sondyqtan kóshe boıyn tazalaıtyn kólikterge jol polısııasy tarapynan arnaıy ruqsat berilýi kerek.
– Bizde qoǵamdyq oryndarda tazalyq saqtamaǵandardy jazalaıtyn arnaıy zań bar. Biraq bul boıynsha jazaǵa tartylyp, aıyppul tólep jatqan jandar shynynda bar ma?
– Endi el ishi bolǵan soń, ondaı tártip buzýshylyqtar bolady ǵoı. Biraq, óz basym jergilikti polısııanyń tazalyq saqtamaǵany, tártip buzǵany úshin adamdardy qamap, kóshe tazalaýǵa, basqa da qoǵamdyq jumystarǵa tartyp, shara qoldanyp jatqanyn kórmeppin. Osy jóninde biz qalalyq ákimdiktiń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy bólimine hat jazǵanbyz. Shynynda salynǵan aıyppul qaıda ketedi? Bizdiń sol jerdi tazalaýǵa jumys kúshimiz, aqshamyz ketti ǵoı. Osyny túsinip jatqan eshkim joq.
– Árıne, bul mekemede jumysshy kóp. Biraq, báribir qalanyń tazalyǵy tehnıkanyń kúshinsiz bitpeıdi. Kólik kóp bolǵan saıyn jumystaryńyz da jeńildeıdi. Tehnıka máselesin qalaı sheshtińizder?
– Tehnıka alý má selesi de kezinde ábden jyr bolǵan. 2006 jyly lızıng arqyly birneshe kólik alyndy. Biraq, sonyń qaryzynan qutylý óte qıynǵa soqty. Osy mekemege dırektor bolyp kelgen kezde bir nársege qatty tańǵaldym. Bul mekeme zańdy jaqsy bilmegendikten shyǵar, nesıeniń negizgi aqshasyna emes, ústindegi ósimpulǵa shyrmalyp qalǵan eken. Sonda qarańyz, 432 mıllıon teńge nesıe alynsa, 756 mıllıon teńge qylyp qaıtarýymyz kerek. Áne, birde-bir basshy nesıeni erterek qaıtarsa, mundaı shyǵyn bolmaıtynyna bas aýyrtpaǵan ǵoı. Men osy basshylyq qyzmetime kirisken kezde nesıeniń qaryzy 63 mıllıon, ósimpuly 123 mıllıon teńge eken. Qalalyq ákimdik kómekteskisi keldi, biraq, bıýdjet kótermedi. Sodan óz máselemizdi ózimiz sheshýge kiristik. Qudaıǵa shúkir, tyǵyryqtan shyǵar bir ǵana jol – kepilge dúnıe qoıyp, taǵy nesıe alý kerek boldy. Sodan bes bankke bardym. Tórt bank bizdiń jaǵdaıymyzdy túsingisi de kelgen joq. Tipti «Kazkom»-nyń jergilikti basshylyǵy sóıleskisi de kelmedi. Bizdi túsingen tek «Temirbank» boldy. Kepilge qoıylatyn dúnıelerimizdi qattap, kómek qolyn sozdy. Odan «Astana fınans» lızıngtik kompanııasyna úlken rahmet. О́simpuldy alyp tastady. Biraq negizgi nesıeni 1 aı kóleminde tóleısiń degen shart qoıdy. Eger qutyla almasaq, kólikterdi alyp qoıýǵa mindetti boldy. «Temirbanktiń» arqasynda sóıtip 5 jyldan bergi qaryzymyzdan 1 aıdyń ishinde qutyldyq. Keı kezderi oılaımyn, shyndap kirisseń sheshilmeıtin másele joq. Eń bastysy, janashyrlyq nıet kerek. Qazir tehnıkalyq bazamyz óte jaqsy. Lızıng arqyly 102 tehnıka alǵanbyz, jaqynda Reseıden taǵy da 11 kólik alyp jatyrmyz.
– Jumysshylardyń áleýmettik máseleleri qalaı sheshilgen?
– Bizdiń eńbegimizdi tek jurt baǵalaıdy. Árıne 800 adam jumys istep jatqan mekemede tártip máselesinde bir sát te bosańsýǵa bolmaıdy. Osy 800 jumysshynyń taǵdyry – meniń taǵdyrym. Men osy mekemege basshy bolyp kelgende bir másele mazalady. Jumysshylar kóbinese shań-tozańda, shaqyraıǵan kúnniń, shytynaǵan aıazdyń astynda jumys isteıdi. Densaýlyqtary qalaı? Basty baılyǵyn kútip ustaýǵa múmkindikteri, ýaqyttary bola ma? Sodan jumysshylardy jappaı medısınalyq tekserýden ótkizdim. Bul iske osyndaǵy «Eskýlap» medısınalyq birlestigi qoldaý kórsetip, 804 jumysshyny túgel tekserttim. Tipti eńbek demalysynda júrgenderdi kólik jibertip aldyrttym. Alǵashynda 22 adam týberkýlezge shaldyqqan degen kúdik boldy, biraq, abyroı bolǵanda, ekeýiniki ǵana dáleldendi. Ekeýine de emdelýine kómek berdik. Sosyn jumysshylardyń ózderin shıpajaıǵa, balalaryn lagerlerge jibere bastadyq. Bıyl 90 bala lagerge baryp keldi. Bir táýlik boıy jumys isteıtin bolǵandyqtan, ashana ashtyq. Sodan ba, qazir «jumystan bosatamyz» desek, qyzmetkerlerimiz ońaılyqpen berile qoımaıdy. Tártip buzǵan birneshe adamdy jumystan bosataıyq dep edik, qudaı saqtasyn, jan-jaqtan telefon soǵý qaptap ketti. Tipti, ájepteýir qyzmeti bar sheneýnik, depýtattar telefon shalyp, álgilerge arasha tústi. Shynymdy aıtsam, men buǵan qýandym. Adamnyń jumystan ketkisi kelmeı, osylaısha jantalasqany, óz kásibin súıgeni de... Menińshe, bul úlken jetistik.
P.S. Teginde «Kóp eńbek etkenge baqyt ta basyn ıedi» degen ras sóz ǵoı. Jaqynda Saýda-ónerkásip reıtıngi jáne QR Ulttyq bıznes-reıtıngi uıymdastyrý komıteti «LTD Turmys» JShS-in osy salanyń 2013 jylǵy kóshbasshysy jáne elimizdegi eń úzdik 5 kásiporynnyń biri dep tapty.
Áńgimelesken
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.