О́tken jeksenbi kúni Pavlodar oblysynyń Baıanaýyl aýdanynda el esinde júretin, búkil respýblıkamyzǵa ortaq eki úlken shara bolyp ótti. Bul eki shara da rýhanı qundylyǵy turǵysynan bir-birimen ózektes ári sabaqtas.
О́tken jeksenbi kúni Pavlodar oblysynyń Baıanaýyl aýdanynda el esinde júretin, búkil respýblıkamyzǵa ortaq eki úlken shara bolyp ótti. Bul eki shara da rýhanı qundylyǵy turǵysynan bir-birimen ózektes ári sabaqtas.
Birinshi shara ultymyzdyń uly tulǵasy, osy Baıanaýyl topyraǵynyń týmasy, Qazaqstannyń ulttyq ǵylym akademııasyn alǵash uıymdastyrýshy Qanysh Sátbaev esimine qatysty boldy.
Baıanaýyldaǵy Qanysh Sátbaev atyndaǵy memorıaldyq murajaı 1967 jyly ashylǵan bolatyn. Osy ýaqyt aralyǵynda murajaı úıi ábden tozdy. Ony kúrdeli jóndeýden ótkizýdiń qarjylaı múmkindigi bolmaı júr edi. Osy iske Baıanaýyl óńirine kelgen saparynda KazEnergy assosıasııasynyń tóraǵasy, «Atameken» Odaǵy» Qazaqstan ulttyq ekonomıkalyq palatasy prezıdıýmynyń tóraǵasy Tımýr Qulybaev óz bastamasy negizinde kómek kórsetýge, sonymen qatar, osy aýdan ortalyǵyndaǵy osydan 150 jyldan astam ýaqyt buryn Musa Shormanov saldyryp, qazir ábden eskirgen meshitti zaman talabyna saı qaıtadan kóterýge qarjy bólý jóninde ýáde bergen eken. Osy ýáde oryndalyp, jeksenbi kúni eki ǵımarat ta sharaǵa respýblıkamyzdyń ár túkpirinen kelgen qonaqtar men aýdan turǵyndarynyń aldynda esigin aıqara ashty. Qanysh Sátbaev memorıaldyq murajaıynyń aldynda aıtýly ǵalymnyń eskertkishi boı kóterdi.
Oblys ákimi Erlan Aryn murajaıdaǵy saltanatty jıynda «Baıanaýyl basynan bulty ketpes» dep qazaq áninde aıtylǵandaı, jazy men kúzi jańbyrly keletin aýdan óńirinde dál osy kúni kúnniń shaıdaı ashylyp, shýaq tókkendigin osy bir ıgilikti sharanyń sımvoldyq mánindeı bolǵandyǵyn atap ótti. Baıanaýyl óńiri elimizge attary málim ǵalymdar men aqyn-jazýshylardyń, Abylaı hannyń batagóı aqylshysy bolǵan Buqar jyraýdyń, kemeńger Máshhúr Júsiptiń, Sultanmahmuttyń eli ekendigin, bul óńirden Qanysh Sátbaev bastatqan úlken ǵalymdardyń shyqqandyǵyn aıta kele, osynaý qasıetti topyraqtaǵy búgingi ótip jatqan sharalardyń máni zor ekendigin jetkizdi. Sharaǵa qatysýǵa arnaıy kelgen elimizdiń bas múftıi, Qazaqstan musylmandar qoǵamynyń tóraǵasy Haziret Erjan Malǵajyuly men qurylysty qarjylandyrǵan Tımýr Qulybaevqa aýdan, oblys halqynyń atynan alǵysyn bildirdi.
Munan keıin sóz alǵan uzaq jyldardan beri Qanysh Sátbaev týraly derekterdi jınastyryp, sonyń negizinde uly ǵalymǵa arnalǵan úlken eńbekti jarııalaǵan sátbaevtanýshy, jazýshy Medeý Sárseke qazaq ǵylymynyń kóshbastar tulǵasy týraly jańa derekterdi aldyǵa tarta otyryp, qyzyqty áńgime órbitti.
Osy óńirdiń týmasy, Ulttyq akademııanyń tóralqa múshesi, akademııanyń Astana óńirlik bólimshesiniń tóraǵasy akademık Zaırolla Dúısenbekov jerlesteriniń aldynda tolǵana sóz sóılep, Qanysh Sátbaev fenomendigine toqtalyp ótti. Kishipeıil, parasatty, bastaǵan isin aqyr aıaǵyna deıin jetkize biletin úlken uıymdastyrýshylyq qabiletimen, ǵylym salasynda kóregendigimen erekshelengen uly tulǵanyń árbir isi ómirsheńdigimen daralanatyndyǵyna kóptegen mysaldar keltirdi. Sonyń biri ótken ǵasyrdyń alǵashqy kezeńderinde-aq Qazaqstannyń ortalyq óńiriniń túptiń-túbinde osy óńirde qaýlap ósken óndiristerge baılanysty sý tapshylyǵyna urynýy ábden múmkin ekendigin boljap, Ertis-Qaraǵandy kanalyn saldyrǵandyǵyn, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń osy isti oryndy paıdalanyp, kanal sýyn Vıacheslav sý qoımasyna deıin jetkizgendigin, sonyń nátıjesinde búgingi Astana turǵyndary elimizdiń shyǵys bóligimen aǵatyn uly ózen Ertis sýyn iship otyrǵandyǵyn tilge tıek etti. Sonymen qatar, Qanysh Sátbaevtyń 60-70 jyl buryn qazirgi Astananyń el ómirinde alar ornyn boljaı bilip, «Eger biz halqymyzdyń bolashaǵyn oılaıtyn bolsaq, onyń bolashaq damý múmkindikterin uıystyrýda Aqmolanyń orny zor bolady, sondyqtan ulttyq akademııamyzdyń negizgi ınstıtýttaryn sol óńirge shoǵyrlandyrǵanymyz jón» degendeı pikir aıtqandyǵyn jetkizdi. Búgingi kúni sol Qanysh Sátbaevtyń izin basyp kele jatqan, akademııanyń Astana bólimshesiniń tóraǵasy bolyp otyrǵan ǵalym óz sózin Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kezinde «Abaı» jýrnalyna bergen suhbatynda Qanysh Imantaıulynyń eńbegine bergen mynadaı baǵasymen qorytyndylady: «Qazaqstan kóleminde, bizdiń qazaq halqynan Qanysh Sátbaevtan asyp álemdik ǵylym shyńyna kóterilgen ǵulama bolǵan joq. Sondyqtan da men Qanysh Imantaıulyn bizdiń ult qana emes, burynǵy odaq boıynsha da ǵasyrdyń uly tulǵasy dep bilemin. Árkimdi ózine laıyq tuǵyryna qoıyp, shynaıy baǵasyn belgileýshi ýaqyt pen tarıhtyń sheshimi bul».
Osy óńirden shyqqan taǵy bir Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Arystan Ǵazalıev óz ata-babalaryn Qanysh Imantaıulynyń ata-babalarymen ejelden aralas, tanys, bilis bolǵandyǵyn aıta kele, ǵalymnyń jas urpaqqa berer umytylmastaı ónegeli qyrlary týraly áńgime qozǵady. Murajaıǵa arnap ákelgen syıyn tartý etti.
Qanysh Sátbaevtyń urpaqtary atynan osy saltanatty jıynǵa arnaıy kelip qatysqan, uly ǵalymnyń nemere inileri Ǵabdýǵanı-Sultan Álisheruly Sátbaev, Qanat Joldasov babalaryna osyndaı úlken qurmet kórsetip jatqan aýdan halqyna, murajaı qurylysyna qarjy kózin izdestirip tapqan oblys ákimi Erlan Arynǵa alǵysyn bildirdi.
Munan keıin Qanysh Sátbaev eskertkishiniń saltanatty ashý rásimi boldy. Eskertkishti kómkergen aq shymyldyq túrilgen sátte bir kezderi osy Baıanaýyl óńirinen álemdik ǵylym kógine jas qyrandaı shyrqaı kóterilgen, qazaq ǵylymynyń damýyna ólsheýsiz úles qosqan ǵulamanyń taý tulǵasy elimiz óz táýelsizdigine ıe bolyp álemdegi eń damyǵan 50 eldiń qataryna kirip, odan da bıik mejeni betke alǵan osynaý sátte ózi týǵan óńirindegi máńgilik tas tuǵyryna kelip qonǵandaı erekshe áserde boldyq. Murajaı úıiniń aldyndaǵy lenta qıylyp, halyq asyǵys kóńilmen japyrlap ishke óte bastady. Syrty sándi ǵımarattyń ishi de mazmunǵa baı eken. Munda ǵalym ómiri men qyzmetine jáne aýdan tarıhyna qatysty 3 myńnan astam jádiger qoıylypty.
Munan keıin aýdan ortalyǵynda jańadan boı kótergen meshittiń ashylýy boldy. Onda bas múftı Erjan qajy Malǵajdaruly sóz sóılep, halqymyzdyń rýhanı qundylyqtaryna erekshe kóńil bólip otyrǵan óńir basshylaryna óz alǵysyn jetkizdi. Kezinde osy óńir halqyn progressıvti damý jolyna bastap, zaman aǵysynan qalmas úshin bilim alýǵa úndegen Musa Shormanov meshitiniń ornyna boı kótergen bul ǵımarat óziniń ajarymen aýylǵa erekshe kórik berip turdy. Kólemi men sáýlettik qurylysy turǵysynan alǵanda mundaı meshit keıbir úlken qalalarda da joq. Aýdannyń batagóı aqsaqaldary Múkaram Shúlenbaev, Murat Rahmetovter oblys ákimi Erlan Arynnyń Baıanaýyldy rýhanı máni zor qasıetti topyraq retinde ony abattandyrý isine úlken kóńil bólip júrgendigin aıtyp, óz rızashylyqtaryn gazet arqyly jetkizýdi surady.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».