Eldiń ekonomıkany yntalandyrý sharalary zardap saldaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan. Odan bólek Saýd Arabııasyna munaı sektorynan túsetin tabysqa senbeýge jáne astanasy Er-Rııadtyń transformasııasyna shyǵyndardy azaıtýǵa týra keledi.
Rorı Djons, Donna Abdýlazız,
Wall Street Journal
5 mamyr 2020 jyl
Saýd Arabııasy munaı baǵasynyń tómendeýine jáne koronavırýs pandemııasyna baılanysty ekonomıkaǵa soqqyny jeńildetý úshin buryn-sońdy bolmaǵan sharalar qabyldap jatyr. Monarhııa koroldikti sońǵy onjyldyqtaǵy bolmaǵan qıyn qarjylyq daǵdarystan shyǵarýdyń jolyn izdeýde.
Munaı baǵasynyń quldyraýy muragerlik hanzada Muhammed ben Salmannyń Reseımen kelispeýi, koronavırýstyń órshýi jáne munaıǵa álemdik suranystyń tómendeýimen baılanysty bolyp otyr. Patshalyq bıleýshisi Hanzada Muhammed keıinirek 23 elmen óndiristi qysqartýǵa kelise otyryp, qaıshylyqtan shyǵa bildi.
Biraq bul qadam ázirge munaı baǵasyn kótermedi. «Saudi Aramco» memlekettik munaı kompanııasy óndiristi azaıtty, qazir munaı tıelgen ondaǵan tanker teńizde bosqa tur. Munaıdan túsken az tabys álemdegi eń iri eksporttaýshy eldiń jaǵdaıyn qıyndatpaq, eldiń sheteldegi qorlardan 32 mlrd dollar kóleminde qarjy sheshýge jáne qaryzǵa mıllıardtar alýyna týra keledi.
Hanzada Muhammedtiń áleýmettik-ekonomıkalyq reformalary nátıjesinde eldiń jańa ekonomıkasynyń ókilderi bolyp esepteletin kofehanalar, sport zaldar, kınoteatrlar men týrıstik agenttikter qyzmetin saqtap qalýǵa barynsha tyrysyp jatyr. Daǵdarys sondaı-aq munaıǵa edáýir táýeldi ekonomıkany qaıta qurýǵa arnalǵan shyǵystardy qysqartýǵa májbúr etedi.
«Koroldik onjyldyqtar boıy densaýlyq saqtaý salasynda, qarjy sektorynda da mundaı daǵdarysqa tap bolǵan emes»,- dedi eldiń qarjy mınıstri Mohammed ál-Djadaan «Ál-Arabııa» memlekettik telekompanııasyna bergen suhbatynda. Mınıstrdiń suhbatynan keıin kelesi kúni Saýd Arabııasynyń qor naryǵy 7,4% tómendedi.
Álemdik munaı naryǵy men pandemııany sebepke ala otyryp Moody's Investors Service reıtıng agenttigi Saýd Arabııasynyń kredıttik reıtınginiń baǵasyn tómendetti. Halyqaralyq valıýta qorynyń (HVQ) derekteri boıynsha, koroldik bıylǵy bıýdjetti retteý úshin munaı baǵasy barreline 76 AQSh dollar bolýyn talap etip otyr. Al Brent markaly munaıdyń quny dúısenbi kúni 26,31 dollar boldy.
Ekonomıkalyq jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin Saýd Arabııasy buryn-sońdy bolmaǵan sharalar qabyldady. Koroldik jumystan bosatylǵan qyzmetkerlerge jalaqy berýde jeke sektorǵa qoldaý kórsetip jatyr jáne memlekettik qyzmetshilerge jalaqy tólep otyr. Kásiporyndarǵa saýdany toqtatýǵa, aksızder men tabys salyqtaryn tólemeý týraly buıryq berildi. Ortalyq bank bankterge qaryzdardy qaıta jasaqtaý men kredıtterdi óteýdi keıinge qaldyrýdy qamtamasyz etý maqsatynda ótimdilikti ulǵaıtýdy usyndy. Úkimet sondaı-aq sheteldik jumysshylardy jaldaý bajyn alyp tastap, kommýnaldyq qyzmetterdiń baǵasyn tómendetti.
Saýd Arabııasynyń bul sharalary onyń ekonomıkasy basqa elderge qaraǵanda az zardap shekkenin bildirýi múmkin. HVQ eldiń jalpy ishki ónimi 2,3% tómendeıdi dep otyr, al bul kórsetkish AQSh-ta 5,9% jáne dúnıejúzinde 3% tómendeıdi dep boljanǵan.
Degenmen, koroldik bıýdjetiniń tapshylyǵy óndiris kóleminiń 13 paıyzyna deıin ulǵaıady dep kútilýde. Úkimet qaryzdyń JIО́-ge qatynasy kórsetkishin 30%-dan 50%-ǵa deıin kóterýge kelisti. Saýd Arabııasynyń qorlary rekordtyq 24 mıllıard dollarǵa naýryz aıynda 479 mlrd dollarǵa qysqardy.
El halqy qıyn ekonomıkalyq jaǵdaıǵa teris pikir bildire qoıǵan joq. Olar úkimettiń COVID-19-ǵa qarsy sharalaryn joǵary baǵalady, ásirese vırýs juqtyrǵandardy tegin emdeý týraly ýádesi qoldaý tapty. Elde 24 079 indet juqtyrýdyń deregi tirkelse, onyń ishinde 169 adam qaıtys bolǵan (5 mamyrdaǵy derekke sáıkes -red.).
Alaıda monarhııa úshin qaýip kóbeıip keledi. Úkimettiń qarjylyq jaǵdaıy nasharlasa memlekettik sektordaǵy eńbekaqyny qysqartýǵa májbúr bolýy múmkin. Bul Koroldiktegi burynnan kele jatqan áleýmettik kelisim-shartqa qaýip tóndiredi. Ál-Saýd otbasy onjyldyqtar boıy eldiń munaı baılyǵyn absolıýttik bılik qurý úshin halyqqa sýbsıdııalar arqyly taratyp kelgen.
«Aldaǵy ýaqytta jaǵdaı ózgeredi. Bolashaq basqasha bolady. Ortasha tabys qazirgimen salystyrǵanda tómenirek bolady. Jastar ata-analary súrgen ómirdi súrmeıdi», - deıdi Vashıngton analıtıkalyq ortalyǵynyń Amerıkalyq kásipkerlik ınstıtýtynda Taıaý Shyǵysty zertteýshi ǵalym Karen Iаng.
Koroldiktiń shekteýli munaı baılyǵyna táýeldiligin túsingen hanzada Muhammed munaıǵa táýeldilikti azaıta otyryp, ekonomıkany qaıta jasaqtaýǵa tyrysyp jatyr. Ol sýbsıdııalardy qysqartyp, memlekettik sektor qyzmetkerlerin jeke sektorǵa aýystyrýǵa qadam jasady.
Bul áreket naqty nátıje kórsetpedi. Avıasııa, týrızm jáne oıyn-saýyq sııaqty jańa salalardy yntalandyrýǵa arnalǵan quny birneshe mıllıard dollar bolatyn jobalar ázirge ekonomıkanyń ósýine yqpal etpeı otyr. Mamandardyń pikirinshe, bul áli de jartysynan astamy memlekettik sektor qyzmetkerleriniń jalaqysyna jumsalatyn memlekettik shyǵyndarǵa baılanysty.
Ekonomıkalyq qıyndyq jaıly Djıdda qalasyndaǵy «Boho» kafesiniń ıesi Mona as-Sýleıman «Biz muny kútken joqpyz, eshkim de kútken joq» dedi.
Osydan alty apta buryn ǵana «Boho» kafesinde bıznes jandanyp turǵan edi. Sebebi Saýd Arabııasy Úkimeti engizgen jańa reformalar oıyn-saýyq bıznesiniń damýyna septigin tıgizdi. Alǵash ret jandy daýysta mýzyka qoıýǵa jáne qoǵamdyq jerlerde erler men áıelderge birge otyrýǵa ruqsat etildi. Sodan beri Úkimet satylymnyń 95%-ǵa quldyraýyna jáne jalaqynyń úshten bir bóligine qysqarýyna qaramastan ekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaı alǵan edi. Úkimet jeke sektorda jumys isteıtinderge jalaqynyń 60%-na deıin tóleýge ýáde berdi.
«Elite Food Co.» kompanııasynyń bas menedjeri Feısal Dalatı da turǵyndardyń shyǵyndaryn qysqartý jónindegi úkimettik baǵdarlamany qoldanady. Alaıda ol bul qoldaý onyń 24 meıramhanasyn saqtap qalý úshin jetkiliksiz bolatynyn aıtty. Alatı myrza bıznes qyrkúıek aıyna deıin qalypty jaǵdaıyna oralmaıdy dep esepteıdi. Ol shaǵyn bıznesti nesıelendirý boıynsha Ortalyq bank usynǵan baǵdarlamamen nesıe alýǵa úmittenedi.
Ekonomıstter Koroldik ekonomıkany qalpyna keltirý jónindegi saıasatty tıimdi júrgizýi úshin hanzadanyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik reformalar baǵdarlamasyndaǵy birqatar súıikti jobalaryn qysqartýy nemese olardan múldem bas tartýy kerek ekenin aıtyp otyr. Jobalar quny men kólemi boıynsha ár túrli. Olardyń qatarynda Er-Rııad qalasynda jasyl jelekter sanyn arttyrý, shól daladaǵy taqyryptyq saıabaqtar men sporttyq stadıondar megapolısin qurý jáne Neom ataýyn alǵan derbes zańy bar qala-memleket salý bar.
Degenmen, Úkimet bastamalary qazir Djıdda qalasyndaǵy Raıan Galaınıdiń fıtnes-zaldary sekildi bıznestiń aman qalýyna septigin tıgizip otyr. Karantın jarııalaǵannan keıin ol zaldy jaýyp, jabdyqtardy jalǵa berýge jáne bıznesti onlaın-keńistikke aýystyrýǵa májbúr boldy. R.Galaını Úkimettiń jaldaý aqysyn tóleý boıynsha jeńildikterin, demalys baǵdarlamasyn jáne 36 aıǵa qarjylyq qoldaý kórsetý boıynsha baǵdarlamasyna ótinim bildirdi. «Shyn máninde qazir biz kóbirek aqsha taýyp jatyrmyz», - dedi ol.
Daıyndaǵan
Merýert BÚRKITBAI,
«Egemen Qazaqstan»