Qazaq rýhanııatyna olja salar taǵy bir ataýly kún el qulaǵyn eleń etkizeri sózsiz. Osy jyldyń 28 qarashasynda Muhtar Áýezov memorıaldyq mýzeı-úıiniń alǵashqy kelýshilerine esigin aıqara ashqanyna 50 jyl tolǵaly otyr. Ulttyq ádebıet pen mádenıettiń qasıetti ordasynyń mereıtoıy qurmetine erteń M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty saltanatty májilis ótkizedi. Eldiń mádenı-rýhanı ómirindegi osynaý aıshyqty oqıǵaǵa oraı biz «Áýezov úıi» ǵylymı-mádenı ortalyǵynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Dıar Qonaevqa jolyǵyp áńgimelesken edik.
Qazaq rýhanııatyna olja salar taǵy bir ataýly kún el qulaǵyn eleń etkizeri sózsiz. Osy jyldyń 28 qarashasynda Muhtar Áýezov memorıaldyq mýzeı-úıiniń alǵashqy kelýshilerine esigin aıqara ashqanyna 50 jyl tolǵaly otyr. Ulttyq ádebıet pen mádenıettiń qasıetti ordasynyń mereıtoıy qurmetine erteń M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty saltanatty májilis ótkizedi. Eldiń mádenı-rýhanı ómirindegi osynaý aıshyqty oqıǵaǵa oraı biz «Áýezov úıi» ǵylymı-mádenı ortalyǵynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Dıar Qonaevqa jolyǵyp áńgimelesken edik.
– Dıar Asqaruly, merekeli mereıtoı qutty bolsyn! Siz áýeli dańqy alysqa ketken, halqymyzǵa jarty ǵasyr qyzmet etken bolashaq mýzeıge negiz bolǵan Áýezovtiń úıi týraly az-kem aıtyp bermes pe ekensiz?
– Rahmet. 1930 jyldardyń basyndaǵy «Qazaq ultshyldarynyń» isine baılanysty ádiletsiz úkimmen eki jyl qamaýda otyrǵannan keıingi Áýezovtiń ómir joly túgeldeı Almaty qalasymen baılanysty boldy. 1938 jylǵa deıin О́zbek kóshesindegi (qazirgi Seıfýllın), odan 1951 jylǵa deıin otbasymen Kalının kóshesindegi, Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń qarsysyndaǵy úıde turǵan. Teatrdyń qasyndaǵy baý-baqta 1967 jyly qoıylǵan Áýezov eskertkishi tur. Al úıdiń qabyrǵasyna Muhtar Omarhanulynyń beınesi bederlengen, osynda turǵan jyldary kórsetilgen eskertkish taqta ornatylǵan.
M.Áýezov árqashan óz úıi bolýyn arman etken. Sol armanyn júzege asyrý úshin 1949 jyly G.Denıakın degen kisiden shaǵyn úıli jer telimin satyp alady. Sosyn úı buzylyp, qosymsha qora-qopsylary tazartylyp, qurylys júrgizetin alań daıyn bolady. Odan ári Áýezov bolashaq úıdiń jobasyn jasaý úshin sáýletshi Georgıı Gerasımovtyń kómegine júginedi. Ol óz isiniń sheberi, táp-táýir sýretshi, keıinirek Qazaq KSR-nyń eńbek sińirgen qurylysshysy ataǵyn alǵan eken. Osy Gerasımovpen birige otyryp jazýshy úıdiń jobasyn birge oılastyrǵan, syzbalar men nobaılardy da ózi syzǵan. Saıyp kelgende, ol jobanyń qosymsha avtorlarynyń biri bolǵan. Qurylys 1950 jyldyń mamyr aıynda bastalyp, M.Áýezov ondaǵy jumystardy qatty qadaǵalap, jıi baryp turǵan.
Jeke úı-jaıdyń qurylysy 1951 jyly aıaqtalady. О́ziniń máskeýlik dosy, ádebıetshi Z.Kedrınaǵa osy jyldyń tamyz aıynda jazǵan hatynda M.Áýezov maýsymnyń sońynda otbasynyń jańa úıge kóship kirgenin habarlaıdy. Sóıtip, Abaı kóshesindegi (qazirgi Tólebaev) №159 meken-jaıyndaǵy eki qabatty úıde uly jazýshy ómiriniń sońǵy 10 jyly ótedi.
– Olaı bolsa, uly qalamgerdiń jan tynysymen sýarylǵan osynaý ǵajap úıde ótkizgen ómir kezeńin qalaı baǵalar edik?
– Bul shabytty shyǵarmashylyq eńbekke, belsendi qoǵamdyq hám ustazdyq qyzmetke toly jyldar boldy. Sondaı-aq, osy jyldarda Muhtar Omarhanuly úlken ǵylymı jumystardy da qosa atqardy. Qazaq ǵalymdarynyń ishinde alǵashqylardyń biri bolyp 1946 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi bolyp saılanǵan ol Qanysh Sátbaevtyń usynysy boıynsha Ǵylym akademııasy prezıdıýmynyń quramynda jemisti jumys júrgizdi. Uzaq jyldar boıy akademııanyń Til jáne ádebıet ınstıtýtynda qazaq ádebıetiniń máselelerin zertteýmen aınalysty. Al 1961 jyly onyń usynysymen Ádebıet jáne óner ınstıtýty irge kótergen kezde ol folklor bólimine jetekshilik etti. Keıinnen ınstıtýtqa M.O.Áýezovtiń esimi berildi.
Osy úıdegi jumys bólmesinde jazýshy áıgili tórt tomdyq «Abaı joly» epopeıasynyń sońǵy núktesin qoıyp, osy oraıdaǵy kóp jyldyq kóz maıyn taýysqan máýeli eńbegin aıaqtady. Osy arada bul ataqty romandar toptamasynyń álemniń kóptegen elderinde 160 márte jaryq kórgenin aıta ketken de lázim. Sonymen birge, munda kóptegen pesalar, ocherkter, ádebıettaný salasyndaǵy birqatar iri eńbekter ómirge joldama aldy. Jazýshynyń sońǵy romany «О́sken órken» jazyldy. Mine, osynaý qasterli úıde jarty ǵasyrdan beri qazaq ádebıeti klassıginiń memorıaldyq murajaıy jumys istep keledi.
– Endi osy árbir qazaq balasy úshin qymbat úıdiń bólmelerin oı kózimen bir aralap ótsek qaıtedi?
– Bolady. Birinshi qabattaǵy qonaq bólmede Muhtar Áýezov bastaǵan otbasy músheleri keshqurym túgel jınalatyn. Munda árdaıym jyly da janǵa jaıly kúı oınaıtyn. Olar teledıdardan beriletin qyzǵylyqty habardy birge kóretin. Bólmede jazýshymen uzaq jyldar boıy dostyq qarym-qatynasta bolǵan KSRO Halyq sýretshisi Oral Tansyqbaevtyń «Kóktóbe» degen jáne basqa da avtorlardyń kartınalary tur. Sondaı-aq, osy bólmedegi sándi buıymdar qatarynda eki qaz beınesi qondyrylǵan qola kúlsaýyt, Vetnam jazýshylary 1958 jyly syılaǵan shylym qorapshasy, pil súıegine órnektelgen Táj-Mahal kesenesi men úndilik, japondyq qolóner týyndylary men basqa da eksponattar erekshe kóz tartady.
Úıdegi eń úlken bólme – as úı. Ondaǵy qoldan jasalǵan as úı jabdyqtaryn Muhań arnaıy tapsyryspen aldyrtqan. Osy úlken dastarqannyń basyna onyń qalamdas dostary, ǵalymdar, kóptegen elderdiń qoǵam qaıratkerleri jınalyp, dám tatatyn, áńgime-dúken quratyn. «Dastarqandaǵy almalar» natıýrmorty kózge túsedi. Basqa da qylqalam týyndylary bar. Sonymen qatar, ádebıet pen óner qaıratkerleri, sheteldik dostary syıǵa tartqan, otbasy músheleri ózderi satyp alǵan hrýstal, qola vazalar, ústel servızderi, qytaı keseleri, cheh fýjerleri, kúmis buıymdar, úlken parsy kilemi sııaqty t.b. jádigerler sánge sán qosqandaı.
Jumys kabıneti – Muhtar Omarhanulynyń súıikti bólmesi. Bólme tórindegi úlken jazý ústelinde sońǵy eki kitaby jazylǵan ataqty «Abaı joly» roman-epopeıasy úshin 1959 jyly Lenındik syılyq aldy. Jumys ústeliniń ústinde jazýshynyń ózi belgi soǵyp, óńdeý júrgizgen kóptegen paraqtar, Odaqtaǵy soltústik halyqtarynyń eposy týraly bastapqy jazbalary, bir stýdenttiń dıplom jumysyna qatysty sońǵy pikiri, Valentına Nıkolaevna Áýezova syılaǵan aǵashtan jasalǵan vetnamdyq jazý quraldary, oqyrman hattary. Jazýshy shyǵarmashylyǵynyń únsiz kýágerindeı «Muhtardyń búrkiti» atty yqsham músinshe de jarty ǵasyrdan astam ýaqyt osy jumys ústelinde tur.
Kelesi – jazýshynyń qaryndasy Úmııanyń bólmesi. Ondaǵy jádigerdiń biri qalamgerdiń 60 jyldyq mereıtoıyna baılanysty syıǵa tartylǵan syrly jazýy bar úlken sandyq. Ony jazýshy qaryndasyna syılaǵan.
Baspaldaqpen ekinshi qabatqa kóterilgende Baqı Ýrmanche salǵan Muhtar Áý