JURT MERKEL BLOGYN NEGE QOLDADY?
Germanııadaǵy parlamenttik saılaý eýropalyq qana emes, álemdik mańyzdy oqıǵa boldy. Ol Eýropanyń aldaǵy ekonomıkalyq, tipti, saıası da baǵyt-baǵdaryn aıqyndady. О́ıtkeni, sol qurlyqtyń ekonomıkalyq lokomotıvin kim basqaratynyn belgilep berdi.
JURT MERKEL BLOGYN NEGE QOLDADY?
Germanııadaǵy parlamenttik saılaý eýropalyq qana emes, álemdik mańyzdy oqıǵa boldy. Ol Eýropanyń aldaǵy ekonomıkalyq, tipti, saıası da baǵyt-baǵdaryn aıqyndady. О́ıtkeni, sol qurlyqtyń ekonomıkalyq lokomotıvin kim basqaratynyn belgilep berdi.
Saılaýda qazirgi kansler Angela Merkel basqaratyn Hrıstıan-demokratııalyq odaq/Hrıstıan-áleýmettik odaq blogy aıqyn basymdyqpen jeńiske jetti. Aıqyn deýimiz, bul konservatıvtik blok ótken saılaýdaǵydan 9 paıyz daýysty kóp jınady. Sóıtip, olar saılaýshylardyń 41,5 paıyzy qoldaýynyń arqasynda Býndestagtaǵy 630 orynnyń 311-ine ıe boldy. Ekinshi oryndaǵy Germanııa Sosıal-demokratııalyq partııasy 25,7 daýyspen 191 mandatty ıelense, solshyldarǵa – 64, al jasyldarǵa 63-inshi oryn tıdi.
Bul málimetterge qarasań, jeńiske jetken konservatorlarǵa qarsy basqa partııalar koalısııaǵa birigip, odaq qurasa, olar úkimetti qurý quqyna ıe bolyp, óz arasynan kanslerdi taǵaıyndaı alady. Osylaısha berekesi ketip jatatyndar az emes. Al nemister ondaı josyqsyz áreketke bara qoımas. Olar kimniń halyq arasynda bedeli kóp ekenin baǵamdaı biledi. Tipti, sondaı áreketke barǵan kúnniń ózinde, Merkeldiń blogyndaı saıası kúsh oppozısııaǵa aınalsa, ondaı úkimettiń berekesi bolmaıtyny da anyq.
Sodan da dál qazir konservatorlar ǵana emes, jalpy nemis qaýymy Angela Merkeldiń úshinshi merzimde bılik tizginin ustaıtynyna kúmán keltirmeıdi. Buryndary HDO – HÁO blogy Erikti demokratııalyq partııamen odaqqa birigip úkimet quryp júrse, bıyl erikti demokrattar alǵash ret sońǵy jarty ǵasyrda 5 paıyzdyq belesten asa almaı, parlamentke kirmeı qaldy. Endi konservatorlar ózderine odaqtas izdeıdi. Izdegende, sosıal-demokrattarmen úlken koalısııa qurýy ábden múmkin. 2005-2009 jyldarda solaı bolǵan. Bul sosıalısterge de tıimdi. Qazirgideı búkilálemdik daǵdarys, ásirese, Eýropada órship turǵan kezde qaı elge de qoǵamnyń yntymaqtastyǵy qajet-aq. Al ony nemis saıasatkerleri jaqsy sezinedi.
Jurt qazirgi kansler Angela Merkel basqarǵan saıası kúshti nege qoldady? Eń aldymen, sol kúshtiń jetekshisi Merkel bolǵany úshin desek, jón bolar. Saılaýshylar aldymen mynaý almaǵaıyp zamanda búkil Eýropadaı kári qurlyqtyń kóshbasshysy bolǵan eldi qysyltaıań kezde týra baǵytpen alyp kele jatqan parasatty qaıratkerdi qoldady. Tipti, sońǵy kezde elde qarqyndy órleý bolmaǵanmen, kóp jerdegideı kúızeliske jol bermegeni úshin de esepqoı nemister óz basshysynyń qatqyldaý talaptaryn da qoldady, belgili bir dárejede artyqtaý únemshildigin de keshirdi.
Germanııada basqa eldermen salystyrǵanda, jumyssyzdyq tómengi dárejede. Basqa jerdegi jaǵdaıdy bilip otyrǵan halyq óz úkimetiniń adamdardy jumyssyz qaldyrmaý úshin jan-jaqty sharalar jasap jatqanyn kórip otyr. Bul elde kompanııalar jumys ornyn qysqartýǵa jol bermeıdi. Qarjy tapshylyǵyn basqa shyǵyn kózderin qysqartýmen sheshedi: issaparlar azaıtylǵan, jańa qyzmetker alynbaıdy, túrli syılyqtar berý, bonýstarǵa qarjy bólý toqtatylǵan. Osynyń barlyǵy úkimettiń baqylaýynda. Sonyń arqasynda halyqtyń jaǵdaıy qalypty, elde turaqtylyq. Sol úshin el bıligi tizginin Merkeldiń ustaı bergenin jón sanaıdy.
BASQALARDY BAÝYR KО́RMEGEN SOŃ...
Kópten beri jurt nazaryna ilinip júrgen Egıpettegi «Musylman baýyrlar» qozǵalysynyń bılikke kelýi de, odan ketýi de tez boldy. Endi sot bul saıası qozǵalystyń jumysyna tyıym salýmen qatar, onyń qarjylyq aktıvin, múlikterin tárkileý jóninde de úkim shyǵardy.
Birazdan beri bul qozǵalys terrorlyq uıymdardyń halyqaralyq tizimine kiretin. Onyń qyzmetine Egıpettiń ózinde ǵana emes, basqa elderde de tyıym salynǵan edi. Soǵan qaramaı, ıslam, arab áleminde onyń yqpaly aıqyn ańǵarylatyn. Egıpet parlamentinde ókilderi de bar edi. Halyqtyń qoldaýyna ıe bolǵan sondaı qozǵalystyń qyzmetine Egıpetteı musylman qundylyǵyn qurmetteıtin elde tyıym salynýy túsiniksizdeý kórinetin. Eldiń sıpaty zaıyrly bolǵan kúnde de, el qaýymynyń aıtarlyqtaı bóligin biriktirgen kúshpen sanasý qajet emes pe degen suraq kóńilge oralar edi.
Barlyq suraqtarǵa, kúdikterge keshegi arab revolıýsııasy jan-jaqty jaýap berdi. Eldi 30 jyl bılegen Hosnı Múbárakke qarsy halyq kóter ilgende, onyń aldyńǵy shebinde buryn qyzmetine tyıym salynǵan «Musylman baýyrlar» qozǵalysynyń músheleri boldy. Olar halyqtyń bılikke qarsylyǵyn tıimdi paıdalandy. Radıkaldy ıslamıster kópten beri astyrtyn kúreske qatysyp, uıymdyq jaǵynan birshama joǵary turǵandyqtan, bılikke burynyraq jetti. Olar óz adamdaryn parlamentke kóbirek kirgizip, tipti, Muhamed Mýrsıdi prezıdent taǵyna otyrǵyzýǵa da qol jetkizdi.
Osy jerde olardy saıası jaǵdaıdy tıimdi paıdalanǵan Reseıdegi bolshevıktermen salystyrýǵa bolǵandaı edi. Biraq ıslamısterdiń bolshevıkterden bir ereksheligi – bılikke jetkenimen, ony ustap tura almady. Halyq dýshar bolǵan ekonomıkalyq qıynshylyqtan shyǵýdyń jolyn bilmedi. Tipti, bıliktiń osyndaı sátte basty tiregi bolatyn kúsh qurylymdarynan kóz jazyp qaldy. Munyń aqyry áskerı tóńkeriske aparyp soqty da, olar barlyq bılikten aıyryldy.
Áste de, biz radıkaldy ıslamısterdiń bılikten aıyrylyp qalǵanyna ókinish bildirip otyrǵanymyz joq. Bılikke kelgen kezde «Musylman baýyrlar» qozǵalysy ózderiniń baǵyttarynyń shekteýliligin, kópshilik múddesimen úılespeıtinin, kóp rette azamattyq ólshemderge syımaıtynyn kórsetti. Onyń bir mysaly – eldiń barlyq halqynyń bir bólshegi sanalatyn zaty arab hrıstıan-koptylardyń shirkeýlerin qıratyp, ózderin qyryp-joıýǵa ushyratqany. Dini bólek bolǵanmen, qandastaryna bulaısha zorlyq kórsetkenin mysyrlyqtardyń kópshiligi aıyptady. Halyq pikirin eskermeı, búkil elde ıslamdyq talaptardy ornyqtyrýǵa baǵyt ustaýdyń da júzege asa qoımaıtyny kúni buryn-aq belgili bolatyn.
Halyqpen sanaspaı, basqalardy baýyr sanamaǵan «Musylman baýyrlar» qozǵalysy osylaısha bılikten aıyryldy. Onyń qyzmetine tyıym salynyp otyr. Onyń basyna keshegi jaǵdaı qaıta ornady. Bálkim, endi burynǵydan da qıyndaı túsetin shyǵar. Olar ózderiniń bet-perdesin ashyp kórsetti. Olardyń endi bılikke qaıta kelýi kúmándi. Árıne, olar bul jaǵdaımen kelispeıdi. Atysady, shabysady.
Ýaqytsha bılik te muny kórip, bilip otyr. Tyıym salýmen shektelmeı, olar «Musylman baýyrlar» ornyqtyryp úlgergen nárselerdi joıýǵa kúsh salatyny anyq. Arnaýly qurylǵan konstıtýsııalyq komıtet aldymen olardyń negizine aınalǵan jańa konstıtýsııany ózgertip, qoǵamdy qaıta qurýdy qolǵa alar. Bul ońaıǵa túspeıdi. Áıteýir sońǵy ýaqytta mysyr halqynyń bir qıyndyqtan ekinshi qıyndyqqa ushyrap otyrǵany da daýsyz.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».