27-28 qyrkúıekte Qazaqstan fılosoftarynyń 1-shi kongresi ótedi. Otandyq fılosofııalyq oı nege qol jetkizdi? Onyń qazirgi basymdyqtary qandaı? Fılosofııalyq bilim qaı baǵytta jáne qalaı damyp jatyr, onyń praktıkalyq mán-mańyzy men maqsaty qandaı? Kongreste osyndaı máseleler áńgime ózegine aınalady.
27-28 qyrkúıekte Qazaqstan fılosoftarynyń 1-shi kongresi ótedi. Otandyq fılosofııalyq oı nege qol jetkizdi? Onyń qazirgi basymdyqtary qandaı? Fılosofııalyq bilim qaı baǵytta jáne qalaı damyp jatyr, onyń praktıkalyq mán-mańyzy men maqsaty qandaı? Kongreste osyndaı máseleler áńgime ózegine aınalady.
Qazaqstan fılosoftarynyń alǵash ashylǵaly turǵan kongresine tabys tileımin. Bul kópten kútken jıyn bolmaq. О́ıtkeni, fılosofııa jańa joǵary deńgeıge kóterilip keledi. Oǵan dálel joǵary oqý oryndarynda jańa pán «Ǵylym tarıhy men fılosofııasy» endirilip, oqyla bastaǵany.
Bul pán jaratylystanym, tehnıkalyq ǵylym ókilderiniń fılosofııadan kútken metodologııalyq, dúnıetanymdyq naqty járdemine qoıylǵan joǵary talabyna saı jasalǵan bolatyn. О́kinishke qaraı, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda burynǵy keńes elinde fılosofııa óziniń bedelin tómendete bastady. Keıbir iri jaratylystyq ǵylymdar ókilderi bizge fılosofııa kerek pe dep kúńkil shyǵaryp, pikir aıta bastady. Sodan, 1989 jyly máseleni talqylaý úshin shilde aıynyń 7-si kúni Búkilodaqtyq attestasııalyq komıssııa (VAK) Moskva qalasynda óziniń plenýmyn shaqyrdy. Biraq demalys kezeńi bastalǵandyqtan onyń 51 múshesiniń tek 27-si ǵana jıynǵa qatysty. Problemany daýysqa salǵanda 18 adam fılosofııaǵa qarsy ekenderin, 6-ýy fılosofııany jaqtaıtyndaryn málimdedi, 3 adam qalys qaldy. Kópshilik daýysty eshkim almaǵandyqtan másele sheshilmeı, keıinge qaldy. Erteńine 8 shildede «Izvestııa» gazeti «Fılosofııa jalǵan ǵylym» dep suraý belgisin qoıyp, maqala shyǵardy. Biraq, artynsha qulaǵan keńes júıesine saı talas aıaqsyz qaldy. Osynyń bárine sebep bolǵan sol kezdegi fılosoftardyń udaıy qozǵalystaǵy, damýdaǵy ǵylym tabystarynan qol úzip, túsinbestik kórsetkeni edi. Máselen, keńes fılosoftary matematıka, tehnıkadaǵy jańalyq «kıbernetıkany», hımııada «rezonans» teorııasyn, fızıkada «qatystyq» teorııasyn, «kvanttyq mehanıka» jáne bıologııada tuqym qýalaıtyn «genetıka» teorııasyn túsinbeı, bular ǵylymǵa jat dep baıbalam salǵan bolatyn. Árıne, bul óreskel qatelikter keıin kóp kúshpen jóndeldi. Desek te, fılosofııa bedeline úlken nuqsan jasaldy.
Basty sebep, fılosofııamen jaratylystyq, tehnıkalyq ǵylymdar arasyndaǵy tvorchestvolyq baılanystyń úzile bastaǵany edi. Qazirgi zamandaǵy qaýlap ósip jatqan ǵylymdarǵa jalpylyq jaǵynan emes, naqty metodologııalyq kómek kerek boldy. Biraq dogmaǵa aınalǵan fılosofııa sol járdemin bere almady. Ol úshin ne kerek edi? Fılosoftar jalpylyq bilimge qosa, bir naqty ǵylymnyń joǵary deńgeıdegi mamany bolýǵa tıis-ti. Sonda ǵana onyń naqty ǵylymmen baılanysy tyǵyz, kómegi myqty bolmaq.
Qazirgi oqýlyqtar osy turǵyda jazylýda. Biraq áli qalyptasyp bitken joq. «Ǵylym tarıhy men fılosofııasy» eki saladan turady. Biri ǵylym tarıhy. Bul ertedegi Qytaı, Úndi, Vavılon, Egıpet, Grekııadan bastap, búginge deıingi ǵylym jolyn qamtý. Bul turǵyda másele túsinikti, negizinde jazylyp ta jatyr. Ekinshisi, ǵylym fılosofııasy. Bul salada atqarylatyn, izdenis jasaıtyn, taldaıtyn máseleler áli barshylyq, tipti mol. Sońǵy máseleni sheshý, ol fılosofııanyń metodologııalyq, dúnıetanymdyq rólin joǵary kóterýge jatady. Bul, árıne, álemdik problema. Olaı bolsa kongress máseleniń osy jaǵyna arnaıy mán beredi dep oılaımyn. Jaryqqa shyǵyp, qoldanysqa enip jatqan oqýlyqtar bul turǵyda tııanaqty ári tereń oılastyrýdy qajet etedi. Sonymen, fılosoftardyń naqty ǵylymǵa metodologııalyq, dúnıetanymdyq járdem kórsetýi úshin aldymen olardyń ózderi sol ǵylym qaıratkerleri deńgeıinen joǵary bolmasa, kem qalmaýy abzal. Onsyz ǵylym fılosofııasy aıqyndalyp, sheshilmeıdi.
Dosmuhamed KIShIBEKOV,
Qazaqstan Respýblıkasy
UǴA akademıgi.