Abaıtaný – HHI ǵasyr kóginde

Endi elordadan ashylatyn Abaı­ta­ný ǵylymı-zertteý ınstıtýty osy kem­shilikti bir yńǵaıǵa keltirer. О́zi­niń ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýge arnalǵan ortaq baǵyt-baǵ­da­ry arqyly isti júzege asyrar degen úkili úmittemiz. Bul úkili úmit júze­ge asýy úshin respýblıkadaǵy abaı­ta­ný­shy ǵalymdardyń basyn qosyp, ǵy­lymı teorııalyq semınar uıym­das­ty­ryp, pikirler aǵysyn aıqyndap jańa ǵylymı tanymǵa negizdelgen ortaq ba­ǵyt-baǵdarymyzdy naqtyly túrde aı­qyn­­dap alýymyz asa qajet. Osy tur­ǵy­dan kelip abaıtanýdyń bolashaqta alǵa qoıylar mindetteri týraly óz pikirimizdi ortaǵa salýdyń jáne basqalar tarapynan qosymsha tolyqtyrýlar bolar degen úmit­temiz.

1

Abaıtanýdy keńestik bılik kezin­de kommýnıstik totalıtarlyq ıdeo­lo­gııa­nyń sheńberinde qysyp ustaǵany bel­gi­li. Ásirese aqynnyń ádebı murasyn tanyp bilýde ádebıettiń taptyq, par­tııa­lyq talaby sheshýshi orynda turdy. Osy talap tur­ǵy­synan oıshyl aqyn murasynyń orys áde­bıe­timen baılanysty ǵylymı-zertteý ju­mystarynyń basym túsip, zertteý eńbek­teri osy taqyryptyń aınalasynan shyǵa almaı júrgeni kóp máseleniń syryn ańǵartady. Iаǵnı Abaı murasynyń rýhanı nár alǵan qazyna kózderiniń birinshi salasy Abaıdyń qazaq ádebıetine qarym-qatynasy desek, bul baǵyt bo­ıynsha birli-jarym zertteý eńbekteri jazylǵany bolmasa, iri, salaly, júıeli zertteý jumystary júrgizilmeı keledi. Al Abaıdyń shyǵysy múlde zerttelmeı ataýsyz qaldy. Esesine bul qubylystyń bári de keńestik dúnıetanym turǵysynan na­sı­hattalyp jatty. Oqyrman ataý­ly­nyń oı sanasy men túsinigine osy tanym uıalap, jaýlap aldy. Ábden oıǵa uıalap, sa­na­ǵa sińip qalǵan keńestik tanymnan ońaılyqpen qutyla almaımyz. Endigi maq­sat – zerttelip jazylǵan kóptegen ǵylymı eńbektiń ıdeıalyq yqpalynan oqyr­man sanasyn aryltý úshin jańa dúnıe­tanym turǵysynan aqyn murasyna degen jańasha baǵyttaǵy nasıhatty kú­sheı­­tý ýaqyt talabyna aınalǵanyn bilý qajet­tiligi týyndap otyr.

2

Abaı dúnıetanymy endigi týyndaıtyn ǵylymı-zertteý jumystarynda obektıvti shyndyq turǵysynan ashylýy – basty shartqa aınalmaq. Oıshyl aqynnyń dúnıeniń kórinbegen syryn tanyp-bilýge umtylý arqyly jol salǵan jantaný ilimi men tolyq adam iliminiń qupııasyn ashyp, ne sebepti adamzattyń rýhanı álemindegi tylsym syrdy tanyp-bilýge umtylý sebebin bile almaımyz. Abaıdyń pálsapalyq lırıkasynda oryn alǵan basty másele – túp ıeni tanyp-bilý. Abaı oı-tanymyndaǵy sóz bolatyn pálsapalyq oı-pikirlerdiń bári de osy másele tóńiregine jınaqtalǵan. Sonyń bir tarmaǵy jan men tán týraly:

Aqyl men jan – men ózim,

tán – meniki,

«Meni» men «menikiniń»

maǵynasy – eki.

Men ólmekke taǵdyr joq áýel

bastan,

«Meniki» ólse ólsin, oǵan beki, – dep óleń sózdiń órnegimen syrtqa shyǵar­­ǵan oı qazynasyn bir shýmaqqa syı­dyr­ǵan aqynnyń pálsapalyq oı tolǵanystarynyń syry men mán-maǵynasy búginge deıin tolyq jan-jaqty sheshimin tappaı keledi. Bul bir shýmaq óleńniń mán-maǵynasyn qarapaıym tyńdaýshy men oqyrmannyń ózi de birden túsinip ketýi óte qıyn. Osy qıyndyqty jete uǵynǵan qytaı qazaǵynan shyqqan iri aqyn Aqyt Úlimjiuly 1930 jyly Abaı kitabymen tuńǵysh ret tanysqan soń, oıshyl aqynnyń maǵynasy tereń oı-pikirin tyńdaýshysyna jeńildetip berýge kiriskende «Abaı óleńderiniń úzindisin basyna alyp, kúrdeli lebizderin sheshtim. Bul nusqaǵa sonan «Ǵaqlııalyq úndeýler» dep at qoıdym» dep eskertetini bar. Mysal retinde alar bolsaq, Abaıdyń «Aqyl men jan men ózim» degen óleń shýmaǵyn tyńdaýshy uǵymyna laıyqtap, jeńildetip:

Oılasańdar jigitter,

Tán óledi, jan ólmes.

Deneden shyǵyp ketken soń,

Qaıta aınalyp, ol kelmes.

Meni menen meniki

Aırylǵanyn el bilmes.

Men degeniń jan bolar,

Meniki degen tán bolar.

Jan ketken soń baıqańyz

Tánde qandaı sán qalar.

(Aqat Úlimjiuly. Shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵy. Konııa) dep sol kezdegi qytaı qazaqtarynyń uǵymyna túsinikti etip jetkizýge umtylǵan. Bul áreket qazirdiń ózinde qalyń oqyrman oı-tanymyna jeńil ári jetimdi túrde qabyldanatynyn kórip otyrmyz.

Keńestik tanymdaǵy fılosoftar Abaıdyń osy oı-pikirin negizinen ıdealıstik tanymǵa jatqyzyp, teris maǵynada nasıhattap keldi. Abaı osy óleńinde «men», ıaǵnı jan ólmeıdi deı otyryp, jannyń ólmeý syrynyń ekinshi bir kóleńkeli jumbaq syryn ashyp ketetini bar. Ol «jan» degen adam balasy jan qýaty arqyly óziniń ómirden izdenip tanyp bilgenin oı sarabynan ótkize otyryp:

О́ldi deýge syıa ma, oılańdarshy,

О́lmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan, – dep jannyń ekinshi bir búrkeýli tylsym syryn ashatyny bar. Adam ómirden kórgen-bilgenin, sol arqyly tanyp uǵynǵan oı-pikiriniń túıinin óleń sóz ónerimen syrtqa shyǵarǵan oı qazynasy da máńgi ólmeıdi degen baılamǵa keledi. Bizder munyń tereńde jatqan jumbaǵyn áli de sezine almaı kelemiz. Buǵan Abaıdyń óz ómirinen túıgen syryn nemese ekshep tereńnen alǵan oı qazynasyn óleń sózben syrtqa shyǵaryp, keler urpaq sanasynan oryn alyp otyr. Abaı sózi kúnde aýyzǵa alynyp, mektep, joǵary oqý oryndarynda kúndelikti aıtylyp, ózderinshe oı qorytyp sóılenip jatýy – «О́lmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan» aqyn sóziniń jan sııaqty ólmeıtin máńgilik qubylysqa aınalýynda jatady eken. Nemese Abaı­dyń «Alla degen sóz jeńil» óleńin fılosoftardyń bireýi de shyndap bilýge umtylǵan emes. Sebebi olar bul óleńniń ıdeıalyq mazmuny dinge baılanysty dep qarady. О́ıtkeni dinı oı-pikirdi ateıster teristep joqqa shyǵaratyn. Osy óleńdegi «Aqyl men haýas barlyǵyn, bilmeıdúr, júrek sezedúr» degen óleń jolyn akademık S.Muqanov alǵash ret ózinshe taldap kórdi. Biraq «aqyl» sózi men «haýas» sózin eki bólek uǵym dep qarady. Sebebi Abaı óleńder jınaǵynda osy turǵan qalpynda basylyp keledi. Sondyqtan S.Muqanov eki sózdi eki bólek uǵym dep tekske senip qalyp, maǵynasynan adasty.

Aspırantýrada oqyp júrgen kezimde men de Sákeńe ilesip biraz jyl jete túsine almaı adasqanym bar. Kele-kele óleń mátinine kúdiktene bastadym. Eki sózge qarap (aqyl, haýas) maǵynalyq jaǵynan taldaǵanda logıkalyq uǵym talabyna úılese bermeıdi eken. Osydan keıin burynǵy óleń teksin ózgertip:

Aqylmen haýas barlyǵyn

Bilmeıdúr, júrek sezedúr,

degen qalypqa salyp qaradym, ıaǵnı eki sóz arasyndaǵy «men» degen jalǵaý­lyq­ty «aqyl» sózine qosyp, «aqylmen» dep jazyp edim, túp maǵynasy kenetten ashyla ketip, qýanyshqa bólengenim bar. Sonymen bul óleń jolynyń maǵynasy túp ıeni (haýasty) aqylmen tanı almaı­syń, ony júrekpen sezesiń bolyp shyǵady eken.

Abaı qoldanysyndaǵy haýas sóziniń úsh túrli maǵynasy bar: Birinshisi, haýas – arapsha túısik, sezim. Ekinshisi, syrtqy bes sezim maǵynasynda. Úshinshisi, haýas – sálım, ıaǵnı ishki, syrtqy on sezim maǵynasynda. Túp ıeni aqylmen tanı almaısyń, júrekpen sezesiń degeni sopylyq tanymnyń ózekti pálsapasyna soǵady eken. О́tken jyldary Nur-Sultandaǵy aqyn, jazýshy, ǵalymdar Abaıdyń óleń jolyndaǵy «Mahabbatsyz dúnıe dos» degendi «Mahabatsyz dúnıe bos» bolýy kerek dep pikir talasyna túsipti. Shynynda, Abaıdyń «dúnıe dos» dep jazǵany durys. О́ıtkeni «dúnıege dos» adamnan mahabbatqa degen qasterli asqaq sezim shyqpaıdy. Odan Maǵjan aıtatyndaı «Qaryn degen sózdi ǵana jattaǵan» dúnıe­qońyz, nápsi quldary shyǵady.

3

Eń kúrdeli ári keleshekte jan-jaqty tereń zertteletin zor máseleniń eleýlisi qazaq ádebıetiniń sopylyq tanymǵa qarym-qatynasy týraly tanym bolmaq. Bul máseleni túbirinen qazyp sheshpeı ádebıet tarıhyndaǵy pálsapalyq lırıkanyń paıda bolý, ózindik damý jolyn tolyq tanyp-bile almaımyz. Bul asa kúrdeli ári shetin máselege tuńǵysh ret qalam tartqan akademık Muhtar Áýezov. M.Áýezovtiń abaıtaný týraly izdenis jyldarynda qaǵazǵa túsken, biraq baspasóz betine jarııalanbaǵan úzik pikirleri men tereń oı-tolǵanystarynyń 97 derek-maǵlumattaryn izdep taýyp, «Abaıtanýdan jarııalanbaǵan materıaldar» degen kitapty jarııalap ta úlgerdik. Osy kitapta Abaıdyń Iаsaýıdiń «Dıýanı hıkmetine» qarym-qatynasy kórinis bergen. Munyń ústine «Abaı joly» epopeıasynda Qunanbaıdyń «Dıýanı hıkmetti» balasyna oqytyp, oıǵa batqan tolǵanysyn sheber sýrettep jetkizýi de jaı kórinis bolmasa kerek-ti. Biraq 1949 jyly KPSS OK kosmopolıtızm týraly zárin boıyna jınaǵan sur jylandaı sýyq tústi qaýlysy shyǵyp, M.Áýezovti shyǵysshyl dep, jerden jeti qoıan tapqandaı ádebıet polısaılary jabyla synap, qýǵynǵa túsirse, Abaıdyń shyǵysy jaıly maqalalar jazǵan dosent, bilgir zerdeli ǵalym Á.Qońyratbaevty Qyzylorda oblysyna qýdalap, jer aýda­ryp qańǵyrtyp jibergenin kórdik. Osy jaǵdaıǵa saıası jaǵynan saqtanyp, «ádebı manevr» jasap qýǵyndalǵan M.Áýezov «aýzy kúıgen úrip ishedi» degendeı tartyna sóılep, qamyqqan kúnderiniń birinde Iаsaýı murasy týraly qaldyrǵan jazba pikirinde «...Abaıdyń Naýaı, Nızamı, Fızýlılerge kózqarasyn Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Hıkmeti» tárizdi mıstıkalyq sýfıstik ádebıetine degen qatynasynan qapysyz, dálme-dál ajyratyp alý qajet. Aldyńǵy atalǵandar Abaıdyń zerdesiniń joǵary dárejeli sheberligimen, ómirge degen gýmanıstik kózqarasymen jáne ózderiniń estetıkalyq pikirimen baýrasa, Abaıdyń óz tustastary – Shortanbaı, Murat, Áýbákirden aıyrmashylyǵy sýfızmge tán jer betindegi tirshilikti mıs­tı­kalyqpen joqqa shyǵarýdy, onyń ishin­de qoǵamdyq ómirdi mise tutpaı jáne ony qaıta qurý úshin kúresti mansuq etýin qa­byldamaıdy» (Abaıtaný dáristeri, Al­maty, 1994, 31) dep saıası Ortalyq týdyr­ǵan ıdeologııalyq qysymǵa beıim­de­le sóıleýge eriksiz barǵan zamandar bol­ǵan. Bolmasa Naýaı, Nızamı, Fı­zý­lıler­diń sýfızmmen qoıan-qoltyq baılanysyn bile otyryp, onyń tereńine boılaı otyryp, olardaǵy sopylyq oı-tanymdyq Iаsaýıdiń «Hıkmetinde» baıandalǵan basty sopylyq tanymdardan bólekteı ajyrata qaraýdy alǵa tartady. Bul qubylystardy tereńdeı zerttep tanyp-bilý mindetin alǵa qoıady. Al sońǵy jyldardaǵy zertteýler Iаsaýıdiń pendeliktiń kámalattyǵy baǵytyn us­tan­ǵanyn, al Abaıdyń ınsanııattyń ká­ma­lattyǵy jolyn ustanǵanyn anyqtap berýi arqyly M. Áýezov talabynyń júze­ge asqanyn ańǵartady.

4

Abaıdaǵy Tolyq adam iliminiń bastaý kózderin taýyp, onyń tarıhı joldaryn anyqtaý asa qajet bolyp tur. Kópke deıin zertteýshiler Abaıdaǵy tolyq adam iliminiń tórkinin musylmandyq shyǵystan izdep, «Kabýsnamadaǵy» jáýanmártlik týraly pikirmen ushtastyryp keldik. Sóıtsek jáýanmártlik iliminiń tórt negizi, ıaǵnı onyń irgetasy HI ǵasyrda qazaq jerinde, ıaǵnı qazirgi Jambyl oblysyndaǵy Shý ózeni boıyndaǵy Balasaǵun qalasynan shyqqan ǵulama aqyn jazǵany anyqtalyp otyr. Al «Kabýsnama» kitaby «Qutadǵý bilikten» keıin HII ǵasyrda jazylǵan. Osydan keıingi ǵasyrlarda jáýanmártlik ilimi týraly jazylǵan eńbekter qarasy moly­ǵyp otyrady. Musylman áleminde HII ǵasyrǵa deıin kemel adam uǵymy bolǵan emes dep Irannyń ataqty ǵalymy Murtaza Muttakarı Máskeýde basylym kór­gen «Ýsovershennyı chelovek v ıslame» (Moskva 2008) degen ǵylymı monografııasynda pikirin ǵylymı turǵydan dáleldep aıtatyny bar.

Jáýanmártlik sózin bizder Býda­go­vtyń sózdigine súıenip «ıýnnyı shedryı» degen parsy sózi dep keldik. Jáýan­márt­lik sózi parsy tilindegi sóz emes, kóne tú­rik tilindegi «zomart» ıaǵnı jomart degen sóz dep óziniń etımologııalyq zert­teýin­de ázerbaıjan ǵalymy profes­sor, fı­lo­logııa ǵylym­darynyń doktory M.Sheralıev ǵylymı turǵydan dálel­dep otyr. Tipti mámlúkter bılegen (1501-1510) Mysyr jerinde qypshaq aqyny Shárip Ámedı Fırdoýsıdiń «Shah­na­ma» das­tanyn qypshaq tiline tuń­ǵysh ret to­lyq aýdarǵan bolatyn. Túp nus­qa­syn­da bir júz on myń óleń joly bolsa, Shárip Ámedı aýdarmasy júz jıyrma eki myń jol bolyp shyqqan. Bul týyndy «Qazynaly Ońtústik» kitaphanasynda 37 tom kóleminde basylym kórip jatyr. Osy basylymda:

«Jomarttyq eliniń kenishi ǵoı ol,

Barsha adamzat ulynyń jany

ǵoı ol»,

degen óleń jolyndaǵy «jomart» sózi kóne túrik tilinde aıtylatyn «zomart» sózi bolyp tur.

Turannyń uly qaǵany Alyp Er Tońa (shyn aty Madaı b.z.d. VII ǵasyrda) týra­ly halyq aýzynda jyrlanǵan tarıhı jyrda jáýanmártlik sózi «aqı» (jomart) degen sózben beriletinin

«Qoıǵyn maǵan aqılyq

Bolsyn meniń laqabym»,

degen sóz jaý qolynan ýlanyp óler aldyndaǵy ósıeti retinde Alyp Er Tońa aýzymen aıtylady. «Aqı» sózi «Qutadǵý bilik» dastanynda da osy maǵynada qoldanylady. Budan shyǵatyn qorytyndy, jáýanmártlik iliminiń bas­taý kózi Shý ózeni boıyndaǵy qazaq jerinde jatyr degen baılamǵa kelemiz.

Abaı tolyq adam ilimine aıryqsha mán berip, nege oı tolǵanysyna túsken degen suraq aldymyzǵa kóldeneń qoıy­la­dy? Qazaq qaýymynyń saıası-áleý­met­tik jaǵdaıy 1867-1917 jyldar ara­lyǵynda Reseı ımperııasynyń qazaq eline arnaıy saıası maqsatpen júrgizgen meılinshe kertartpalyq el bıleý júıesiniń nátıjesinde týyndaǵan terrıtorııalyq prınsıpke negizdelgen bolystyq saılaýǵa oraı týyndaǵan qasiretti qubylys. О́ıtkeni «Qazaq zamany qalyp, orysqa qaraǵan soń, bir taǵylymdy el, bilimdi jurtqa erip, ilgeri baspaq túgil, burynǵydan jaman keıin kettik...

Endi bizdiń kókserlik isimiz – tastalǵan súıekke talasqan moınaqsha orystyń znagyna talasyp, ata-babamyzdyń eldik, jurttyq saqtap kelgen birlik-berekesin jyrtyp alǵanymyz» dep jazǵan edi «Saryarqa» gazeti. Qazaqtyń osy bereke birligin otarshyldar sanaly túrde saıası maqsat qoıa otyryp búldirgenin Sibirdiń general-gýbernatory bolǵan M.Speranskııdiń patshaǵa jazǵan hatynda «Qazaq jerinde sekseýil degen aǵash ósedi. Sony bir-birine uryp jarady eken. Sol sııaqty qazaqtar úsh júzge, rýǵa bólinedi. Biz solardy bir-birine uryp jarýymyz kerek» dep bar shyndyqtyń betin ashyp berip otyr. Qazaqtardy op-ońaı tobyqtan bir-aq uryp jyǵatyn bul saıası tásildi keńestik bılik te paıdalanǵanyn sana­ly qazaqtar bilgen. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń birinshi hat­shysy Lıvensovtyń M.Speranskııdiń ádi­sin qoldanǵanynan jurtshylyq habardar. Otarshyl Reseı patshalyǵy endirgen el bıleý júıesindegi osy qasiretti tereń sezingen aqyn S.Toraıǵyrovtyń:

Abaı tusy qazaqtyń buzylǵany,

Qaralyqqa aınalyp qyzyl qany...

Aq peıil, baýyrmaldyq qalyp ketip,

Jelbýaz, «surqııa» bop qyzynǵany.

Mas bolyp partııaǵa qyzyp alǵan,

Dalanyń tabıǵatyn buzyp alǵan.

Eldigine, jerine hám dinine,

Quryldy talaı tuzaq, talaı qaqpan,

dep jyrlaǵan oı tolǵanysynda hal­qy­­myzdyń otarshyldyq jutqa ushy­rat­qan orny tolmas qasireti jatyr. Qazaq eliniń minez-qulqynyń buzylýy – tike­leı otarshyldyq saıasattyń nátıjesi ekenin Abaı bildi. Bildi de osy qasirettiń otyna kúıer eliniń aldyn alý úshin tolyq adam ilimimen emdep, minez-qul­qyn buzylýdan aman alyp qalatyn jolyn izdendi. Bul jol Abaıdy tolyq adam ilimine alyp keldi.

Qalyń elim, qazaǵym,

qaıran jurtym,

Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń.

Jaqsy menen jamandy aıyrmadyń

Biri qan, biri maı bop endi eki urtyń.

Bet bergende shyraıyń

sondaı jaqsy,

Nege ǵana buzyldy sartsha syrtyń...

О́zderińdi túzeler deı almaımyn,

О́z qolyńnan ketken soń

endi óz yrqyń.

Basta mı, qolda malǵa talas qylǵan

Kúsh synasqan kúndestik

buzdy-aý shyrqyn,

dep halyqtyń minez-qulqyn buzýdyń túp tórkini qaıda jatqanyn dál meńzep otyr emes pe?

 

Mekemtas MYRZAHMETULY,

professor

 

(Jalǵasy bar)