Zańsyz qýǵyn-súrgin qurbandary qaýymdastyǵy basqarmasynyń tóraǵasy Vladımır Grınevtyń jeke muraǵatynan alynǵan (504 qor) materıaldar negizinde Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıvi Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine arnap vırtýaldy kórme ótkizdi.
Kórme kópshilikke GÝLAG pen Karlagtyń 1937 jylǵy kartalaryn, «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zańynyń jobasyna Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2000 jylǵy túsindirme jazbasyn, Reseı Federasııasy Qaýipsizdik mınıstrliginiń haty men oǵan qosa 1938 jylǵy atylǵan azamattardyń tizimin, Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnin belgileý týraly 1997 jylǵy Prezıdent Jarlyǵyn, saıası qurbandardy aqtaý týraly Zańyn, Karlagtyń Aqmola bólimshesinde bolǵan saıası baptar boıynsha sottalǵan áıelder men olardyń ishinara tolyqtyrylǵan tizimin, sondaı-aq 30-shy jyldary zardap shekken otandastarymyz týraly basqa da tyń derekterdi usyndy.
Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev 2012 jyldyń 27 sáýirindegi «Turaqtylyq. Birlik. Jańǵyrý» taqyrybynda ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XIX sessııasynda sóılegen sózinde: «Bıylǵy jyldyń úlesine biz umytpaýǵa tıisti birden eki data dóp kelip otyr. Bul – 30-shy jyldardyń basyndaǵy jappaı ashtyqtyń 80 jyldyǵy men stalınızmniń jappaı saıası repressııasynyń shegine jetýiniń 75 jyldyǵy.
Bul qasiretterdiń orny tolmaıdy. Eń jalpylama esep boıynsha ashtyq pen aýrýdan Qazaqstanda, Belarýste, Reseıde jáne Ýkraınada 7 mıllıonnan astam adam kóz jumǵan.
Sol kezde ashtyqtan qaza tapqandardyń bir jarym mıllıonnan astamy Qazaqstanǵa tıesili. 600 myń qazaq ashtyq pen aýrýdan qutqarylamyn dep týǵan jerin tastap ketýge májbúr boldy. Biz muny umytpaýǵa tıispiz!» – dep zobalań jyldar qasireti eshqashan jadymyzdan óshpeıtinin eske salǵan bolatyn.
Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń Ǵylymı-zertteý bóliminiń basshysy Ǵazıza Isahan muraǵat qorynda Qazaqstandaǵy ujymdastyrý men asharshylyqqa qatysty tarıhı qujattar arnaıy jınaqqa toptastyrylǵanyn alǵa tartty.
«KSRO-daǵy asharshylyq: 1929-1934 jj.» qujattar jınaǵynyń serııasy Reseı Federaldy agenttiginiń bastamasymen, Qazaqstan Respýblıkasy men Belarýs Respýblıkasynyń arhıv mekemeleriniń tartylýymen 2006 jyly bastalyp, 2011-2013 jyldary 3 tomdyq qujattar jınaǵy basylyp shyqty, 2000-nan asa qujattar ǵylymı aınalymǵa endi.
2012 jyly elimizdegi arhıv salasynyń ýákiletti organynyń bastamasymen qazaq aýylynyń dástúrli júıesiniń kúıreýi, 1932-1933 jyldardaǵy alapat ashtyqtyń shyndyǵyn naqty derekter men dáıekter negizinde kórsetý maqsatynda «Qazaq aýylynyń qasireti. 1928-1934» («Tragedııa kazahskogo aýla. 1928-1934») atty 3-tomdyq qujattar jınaǵyn shyǵarý josparlandy, 1-tomy 2013 jyly, 2-tomy 2018 jyly jaryq kórdi.
Bul jınaqtardyń jaryqqa shyǵýy tarıhı shyndyqty ashýǵa jáne qoǵamda bolǵan ótken oqıǵalardy túsinýge múmkindik beredi. Arhıv qujattary sol kezeńniń oqıǵalarymen qatar, asharshylyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne demografııalyq zardaptary týraly bilimimizdi keńeıtedi, KSRO-daǵy asharshylyqqa halyqaralyq reaksııa týraly aqparat «KSRO-daǵy asharshylyq: 1929-1934 jj.» jınaǵynyń 3-tomynda toptastyrylǵan» deıdi maman.
Tarıhı derekterge súıensek, QazOAK men QazOAK HKK qaýlylaryn qaıta zerdeleý úshin qurylǵan Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń Tóralqasy komıssııasy 1991 jylǵy 12 qarashadan 1992 jyldyń qarashasyna deıin jumys istegen. Komıssııa jumysynyń qorytyndylary boıynsha aýqatty sharýanyń múlkin tárkileý, ony jappaı jer aýdarý jónindegi ozbyrlyq aksııalary, kóshpendi jáne jartylaı kóshpendi sharýashylyqtardy ujymdastyrý men otyryqshylandyrý, halyqtan aýylsharýashylyq ónimin alyp qoıý jónindegi zorlyq-zombylyq naýqandary zańsyz, adam quqyqtaryna qaıshy keledi dep eseptelip jáne olardy memlekettiń óz halqyna qarsy qylmysy dep baǵalandy.
Eýropa Keńesiniń Parlamenttik Assambleıasynyń (EKPA) delegasııasy 2009 jyly HH ǵasyrdyń 30-jyldary alapat asharshylyq bolǵan burynǵy KSRO respýblıkalaryn aralady. Olar sol kezeńniń tarıhı qujattarymen tanysty, zerttedi. 2010 jyly EKPA óziniń № 1723 qararynda adam quqyqtaryn taptaǵan, mıllıondaǵan adamdardy ómir súrý quqyǵynan aıyrǵan totalıtarlyq stalındik tártipti áshkereledi. Osy qararda alapat asharshylyq kezeńinde eń kóp shyǵynǵa ushyraǵan Qazaqstan, Reseı jáne Ýkraına týraly jeke bólimder bar.
Altynshy bólimde: «Qazaqstanda da mıllıondaǵan adam jappaı asharshylyq qurbanyna aınaldy, olar jalpy halyqtyń sanyna shaqqanda, burynǵy KSRO-nyń barlyq halyqtarynyń ishinde neǵurlym joǵary bolǵan. Dástúrli kóshpendiler, iri qara ósirgen qazaqtar otyryqshylyqqa májbúrlendi jáne úı-malynan aıyryldy. Alapat asharshylyq qazaq halqynyń jadynda eń aýyr qasiret bolyp qalady» – delingen.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine oraı joldaǵan Úndeýinde saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin arnaıy memlekettik komıssııa qurylatyny aıtylǵan bolatyn. Osyǵan oraı jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly zańnamaǵa usynystar ázirlenetini, qýǵyn-súrgin qurbandaryna teńestiriletin jáne saıası aqtaýǵa jatatyn tulǵalar sanaty bekitiletini, aqtalǵandardy máńgi este qaldyrý, olardyń jerlengen jerlerin izdeý jáne kútip-ustaýdy retke keltirý boıynsha usynystar ázirlenetini, aqtalǵandardyń quqyǵyn qalpyna keltirý máseleleri boıynsha ótinishter men shaǵymdardy qaraýmen aınalysatyny málimdeldi. Endeshe muraǵat qoryna enetin tarıhı qujattar munymen shektelmeı, aldaǵy ýaqytta taǵy da biraz tyń derekpen molyǵa túskeli tur.