Qazaq oqyrmany Áýezovtiń atyn estigende eń aldymen «Abaı joly» romanyn eske alady. Uly aqyn men dańqty jazýshynyń esimderi bir ǵasyrdyń bederinde bite qaınasyp úlgerdi. «Abaı jolyn» eshqashan oqymaǵan, oqymaıtyn oqyrman da Abaı ómiriniń ár kezeńin Áýezovke «súıenip» aıtyp bere alatyn jaǵdaıǵa kelsek, bul qos alyptyń halyq jadynda áli talaı ǵasyrlar boıy birge saqtalatynynyń kepili. Biraq óz basyma qazaqtyń klassık jazýshysynyń «Abaı jolyna» deıin jazǵan shyǵarmalary jaqyn. Jıyrmanyń o jaq, bu jaǵynda ne oı baqqyzǵan otyzynda jazǵan áńgime, povesterin sonshalyqty tushynyp oqımyn. Onyń ishinde «Qaraly sulý» men «Qorǵansyzdyń kúni», «Kókserek» pen «Qarash-Qarash oqıǵasy» qatarly máńgilik ólmeıtin shyǵarmalarynyń jóni bólek. Qaraly sulýdyń qumarlyq bılegen jany men Ǵazızanyń taptalǵan ary, Qurmashtyń jazyqsyz ólimi men Baqtyǵuldyń qaıtpaǵan kegi ádebıet deıtin sıqyrly álemge emes, ómir atty tylsymnyń naq ózine jeteleıdi. Jazýshy ózi ómir súrgen dáýirdiń shyndyǵyn, adamdardyń bolmysyn, minez-qulyqtary men ádetterin, turmysyn has sýretkerge tán realıstik ádispen jasaǵan. Ol bergi dáýirdiń danyshpandary sııaqty «sıtatalardy sapyryp» otyrmaıdy. О́z dáýirine óz kózimen qaraıdy. Býyrqanǵan myń boıaýly tirshiliktiń ishinen ózine kerek boıaýlardy tańdap alyp sózben sýret salady. Sol úshin onyń keıipkerleri tiri sııaqty. Shynynda da «Kinámshil boıjetken» bir qalada jaldap alǵan páterinde áli de ómir súrip jatqandaı. «Sónip-janýdaǵy» áıelin ózine teń kórmeı tastap ketken tákappar Syzdyq qalada jeńiltek bıkelermen oınap-kúlip ómir súrip júr me eken! Solardyń ishinde bizge keıipkerleri dáýirmen birge jasasa beretin sııaqty kórinetin bir áńgime – «Oqyǵan azamat».
«Oqyǵan azamat» bizdiń zamanymyzda da ózekti. Eki myńjyldyqtyń asýynan attap ótken biz de oqý-bilimge qatty mán beremiz. Tehnıka men tehnologııa ǵaryshtyq jyldamdyqpen damyp, áleýmettik psıhologııa kúrdeli ózgeriske túsken, negizgi qundylyqtardyń biri retinde oqý-bilim aldyńǵy qatarǵa shyqqan osy qoǵamnyń da «tiregi» – mansaby bar, shama-sharqynsha aqparatpen qarýlanǵan, birqansha til biletin, jan-jaǵyna juǵymdy oqyǵan azamat. Onyń jeke basynyń azamattyǵy, adamgershiligi, ımany ekinshi kezektegi másele. Sol úshin oqyǵan azamat jaıynan sóılegende biz eń aldymen onyń Garvardta ma, Oksfordta ma, áıteýir bir jerde alǵan bilimin, onyń qoǵamdaǵy «baılanystaryn» aıtýdy jón kóremiz...
Al Áýezovtiń «Oqyǵan azamaty» kim edi? Ol bir elge tirek bolatyn atpal azamat pa nemese tektiligimen, adamgershiligimen kóz tartatyn súıkimdi beıne me? Joǵa. Tyrnaqshanyń ishinde turǵany-aq kóp jaıdan habar beredi emes pe? Bul azamat aýyryp qaıtys bolǵan joldasynyń áıeline úılenip alǵany azdaı, onyń sheshesiniń ajalynan buryn ólýine sebepshi bolǵan Jumaǵul ǵoı. Oqıǵa bylaı bolady: Áńgimeniń basynda Maqsut atty jigit aýyryp jatady. Ol qaladaǵy oqyǵan azamattardyń biri, muǵalim, áıeli – qaladaǵy eń baı kisi Qondybaıdyń qyzy Qadısha. Kempir sheshesi men kishkentaı Jámıla atty qyzy bar. Maqsut qaıtys bolǵan soń onyń jaqyn joldastarynyń biri Jumaǵul jas jesir Qadıshaǵa úılenedi. Sol toıǵa olardyń ortaq dostary men joldastary da keledi. Jalǵyz Meıirhan esimdi jigit «Barmaý kerek. Bul nársizdik. Keshe Maqsuttyń toıyn toılap, búgin onyń qatyny men Jumaǵuldyń toıyn toılamaqshymyz ba?» deıdi. Qalǵandary bul jaıynda oılamaıdy. Ári qaraı oqıǵa jelisi boıynsha erli-zaıypty Jumaǵuldyń aýylyna ketedi. Jigittiń ata-anasy Ámire men Qamarııa bulardy qushaq jaıyp qarsy alady. О́ıtkeni ekeýi de uldarynyń Qondybaıdyń qyzyna úılengenine rıza. Biraq bulardyń ózderi de malsyz adamdar emes. Sonda da bolsa «malǵa mal qosylsa qut». Áýeli ákesi Ámire qyr qazaqtarynyń ishindegi áldileý bireýge Qadıshanyń sońynan kelgen kishkentaı qyz Jámılany atastyra jazdaıdy. Jámıla demekshi, qunyqqandar osy quıtaqandaı ǵana qyzdan keletin paıdany esepteıdi. Olar qalaǵa qaıtyp barǵan soń Maqsuttyń búkil jıǵan-tergenine Jámılany zańdy jolmen murager etýdi oılastyrady.
Sońynda Jumaǵul men Qadısha qaladan izdep júrip jas balanyń qamyn jeıtin keńseni taýyp, soǵan aryzdanady. Aqyry keńse Maqsuttan qalǵan mal-múliktiń bárin «jas balasy – Jámılaǵa aýysady, sodan basqa ıe joq. Ol erjetkenshe «opekýn» Jumaǵul bolady» degen buıryq shyǵarady. Sodan joǵarydan shyqqan buıryqqa sáıkes burynǵy qudasy Qondybaı kempirge kisi salyp, «úı-múlkin Jumaǵul men Jámılanyń atyna jazdyryp, ózi solardyń qolyna kirsin»degendi aıtady. Kempir «kelin óziniń artynan kelgen dúnıe-múlikti túgel áketken, men kúıeýimnen, balamnan qalǵan múlikke ıe bop otyrmyn» dep kelispeıdi. Sońynda kempirdiń esi aýysady. Jumaǵul kempirdiń dúnıe-múlkin tartyp almaqqa mılısııadan úsh soldat alyp barǵanda kempir «dúnıemdi bermeımin» dep júrip jany úzilip ketedi.
Asqan sheberlikpen jazylǵan osy áńgimeniń astary qabat-qabat. «Oqyǵan azamat» oqymaǵan nadan kempirmen «alysyp» júr. «Oqyǵan azamattyń» jan álemi jutań, esebi myqty. Sońynda ol dúnıe-múlikti tartyp alyp «jeńiske» jetedi. Onyń jaqtastary da kóp. Jalpy, negizgi áńgime osy jaqtastarynyń kóptiginde. Olardy beıne bir topan sý dersiń. Jolyndaǵylardy jaıpap ótedi. Aldymen adamgershilikti oılaıtyn «álsiz» adamdardy olar «zańdy jolmen» jeńip shyǵady. Zań da osy «oqyǵan azamattardyń» jaǵynda. Olar jalmaýyz sııaqty. Olar jalǵyz, jetim kempirdi mise tutpaıdy. Olar qolynan kelse jumyr jerdi jalmap qoıýǵa daıar. Bastysy olar eshkimnen qoryqpaıdy, uıalmaıdy, eshkimdi aıamaıdy. Jazýshy bir kezeńge ǵana tán olyqylyqty aıtyp turǵan joq. Minezdegi min, sanadaǵy kemistik, júrektegi yzǵar adamdy túrli aýrýǵa ushyratady. Sol túrli aýrý qoǵamdy iritedi. Dúnıeqońyzdyq ta – dert. Bul dertińdi «oqyǵan» deıtin betperdeń jasyra almaıdy...