Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine oraı úndeý jarııalap, tarıhı ádildikti qalpyna keltirý úshin arnaıy memlekettik komıssııa qurýdy tapsyrdy. Endi bul komıssııa zulmat jyldarynda jazyqsyz zardap shekkenderdi barynsha aqtaýǵa kúsh salady.
Kezinde 90-jyldardyń basynda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaýmen aınalysqan arnaıy komıssııa boldy. Onyń qazirgi komıssııadan bir aıyrmashylyǵy, Parlamentke qaraǵan edi. Al qazirgi komıssııa tikeleı atqarýshy bılikke qaraıdy. Burynǵy komıssııa biraz jumys atqardy, árıne. Biraq sol tusta prokýratýra men sot kimniń atyna qaǵaz bolsa, solar aqtalady degen. Iаǵnı qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń otbasy nemese olardan taraǵan urpaǵy aqtaý týraly arnaıy ótinish jazýy kerek. Alaıda «Halyq jaýy» atanǵandardyń kóbi atylyp, otbasylary da qasiret kórip, birazynan urpaq ta qalmaǵan. Qýǵyn-súrgin kórgen qazaq zııalylary sottalyp, jaýapqa tartylsa, olardyń áıel, bala-shaǵasy lagerlerge aıdaldy. Biz «NKVD» dep atap ketken ishki ister halyq komıssarıaty jazyqsyz opat bolǵandardyń otbasylaryn da opa taptyrmaǵan. Aıtalyq, Turar Rysqulovtyń basyna kún týǵanda onyń úsh qyzyn balalar úıine ótkizip jibergen. Olardyń keıingi taǵdyry úlken tragedııaǵa aınaldy.
Sonymen qatar kezinde qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń kóbi bas saýǵalap shekara asty. Olardyń sanyn naqty aıtý qıyn, 500 myńǵa jýyq dep aıtylady. Solaı elden ketýge májbúr bolǵandardy urpaqtary búginde elge oralyp jatyr. Al olardan quqyq qorǵaý organdary sııaqty qyzmetke turarda ata-babalarynyń qaıda týyp, qaıda jasaǵany týraly suralady. Iаǵnı jazyqsyz jazalanǵandardyń urpaǵy áli kúnge deıin belgili bir qolaısyzdyqtarǵa tap bolady.
Meniń «Qazaq tutqyny» degen kitabym bar. Sonda basqa da málimetter qamtyldy. Mysaly, soǵys kezinde tutqynǵa túskender, Túrkistan legıonynda bolǵandar 1946-1947 jyldary 10-15 jylǵa sottaldy. Sodan olardy 1955 jyly túrmeden bosatty, biraq aqtalǵan joq. Tek elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵana aqtaldy. Osy aralyqtaǵy qanshama jyldar boıy aqtalmaǵan olardyń kóptegen quqy shekteldi: jumysqa tura almady, shetelge shyǵa almady, daýys bere almady, páter almady. Táýelsizdikti kóre almaǵandary aqtalmastan baqılyq bolyp ketti. Egemen el bolyp, esimizdi jıyp, tarıhı ádildikti qalpyna keltirý boıynsha jumystar qolǵa alyndy. Degenmen bul baǵytta atqarylmaǵan áli talaı sharýa bar.
Endi qazirgi memlekettik komıssııa prokýratýra men sotqa baılanbaı, arhıvterdi keńinen aqtaryp, sondaǵy derekterdiń negizinde aqtaý jumystaryna ekpin berýi kerek dep oılaımyn. Osy rette oblystyq, qalalyq arhıvterge qosa ishki ister men shekaralyq arhıvterdi de qaraǵan mańyzdy. Zulmat jyldardyń zardabyn tapqandardyń naqty sanyn anyqtaý qıyn bolar, biraq 3-5 jyldyń ishinde jalpy kólemin shamalaýǵa bolady. Bul degen úlken kúsh-jiger, ýaqyt, eńbekti qajet etedi. Sondyqtan memlekettik komıssııa múshelerine arnaıy grant bólinse, durys bolar edi.
Búrkitbaı AIаǴAN,
Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor