О́tken ǵasyrlarda qazaq dalasyn otarlaýshylar «orys-qazaq shkoly» deıtin mıssıonerlik baǵytta mektepter ashyp, buratanalar arasynan «túzemdik elıta» shyǵarýdy maqsat tutty. Túzemdik elıtanyń bilimin bastaýyshtyq deńgeıde shektep, otarlyq basqarý júıesiniń eń tómengi dárejesi pısar-tilmash sııaqty bolmashy qyzmetke ornalastyrý arqyly, olardy óz maqsattaryna paıdalandy. Túzemdik elıtany halyq arasynda «teris oqyǵandar» dep atady.
Otarlaýshylardyń qazaqty oqytýǵa bylaısha mán berýine basty sebep, uzaq jyl turaqty júrgizilgen shoqyndyrý isi nátıje bermeýine baılanysty edi. О́ıtkeni, olar qazaqty birden dinnen bas tartqyzý qıyn ekenin bildi. Sondyqtan, júıeli túrde qazaq arasyndaǵy musylmanshylyqty ishten iritýdiń josparyn qurdy.
Ol úshin áýeli, halyqqa bilim berýdi tek otarlaýshylar túzgen baǵdarlama boıynsha oqytyp, oqý baǵdarlamasyna hrıstıan dininiń ádep-zańdaryn bildirmeı sińirip oqytýdy jolǵa qoıdy.
Ekinshi taraptan, musylmanshylyq ádep-ǵuryptaryn tárk etetin uǵym-túsinikterdi oqý júıesine engizdi. Osy arqyly tárbıelengen adamdardy túzemdik elıtaǵa: «qazaqqa musylman dini jat, bul arabtyń salt-dástúri, qazaqtyń óziniń baıyrǵy táńirshildik dinı-ǵurpy bolǵan» deıtin nápsige qolaıly túsinikterdi tyqpalady.
Osylaı halyqtyń sanasyn musylmanshylyqtan alastatý úshin oıdan jasandy din taýyp, oǵan ǵylymı túsinikteme berip, negizdeme jasap, zertteýshiler tobyn qalyptastyrdy. Osyndaǵy táńirlik din deıtin dúnıeni Shyǵys-Sibir general-gýbernatory N.N.Mýravevtiń tapsyrmasymen ǵylymı aınalymǵa engizgen adam mońǵol-burıat tuqymnan shyqqan etnograf-ǵalym Dorjı Banzarov.
Banzarovtyń tujyrymy boıynsha: «mońǵol-burıattar býddızmniń elementteri men táńirlik qaldyqtary qosylǵan «qoıyrtpaq» din ustanyp júr» dese, dál osy ıdeıany qazaq ǵalymy Shoqan Ýálıhanov ta qaıtalaıdy. Ol: «Qazaqtarda táńirlik salt-sana musylmandyq nanymmen mıdaı aralasyp, ortaq musylman atty din quraıdy… Osy eki dinniń, qazaq nanymyna mıdaı aralasýyna erteden kele jatqan shamandyq din negiz boldy demekpiz», deıdi.
Joǵaryda otarlaýshylar tańǵan qısynsyz ustanym – táńir dini deıtinge kelsek, bul ary ketkende baıyrǵy kóshpendilerge tán turmystyq salt. Eger táńirshildik jaqsy din bolsa, otarlaýshylar ózderi qabyldar edi ǵoı. Dintanýshy ǵalym Áshirbek Momynov: «Táńirlik din bolýy úshin onyń kitaby, paıǵambary, ǵıbadathanasy, sharıǵı úkimi bolý kerek. Táńirlikte ondaı sıpat joq jáne bul burynǵy ótken turmystyq salttarǵa negizdeı otyryp, bertinde otarlaýshylar oılap tapqan dúnıe», deıdi.
Otarlaýshylar ártúrli ǵıbadat jasap qınalmaıtyn, kúnáli isterden adam balasyn tyımaıtyn, oqyp-jattaıtyn jalbaryný sózderi joq, jep-jeńil jalǵan dúnıeni din dep tyqpalaýdaǵy maqsaty: halyqty sharıǵaty aýyr ıslamnan taıdyrý edi.
Mysaly, aǵartýshy-mıssıoner Nıkolaı Ilmınskıı: «Qazaqtarǵa «sender musylman emessińder, senderdiń dinderiń basqa, ata-babań táńir dinin ustaǵan» dep túsindirý qajet, bul uǵym tolyq ornyqqan jaǵdaıda olardy hrıstıan dinine kirgizý ońaı bolady», degen qupııa ustanymyn 1860 jyly patsha úkimetine jazǵan baıanhatynda aıtady.
Osylaı otarlaýshy ıdeologııa aldymen qazaq sııaqty kóshpendi halyqtardyń dúnıetanymyn ıslamnan burynǵy jáne ıslamnan keıingi dep ekige bólshektep alady da, jalańash qalǵan «sanany» hrıstıan ba, kommýnıstik ıdeıa ma, bir zatpen kıindiredi. Sóıtip, basqanyń shekpenin kıgen halyqtyń dúnıetanymy «qutqarýshysyna» udaıy quldyq urýmen ótedi. Qazirgi tańda qazaq zııalylarynyń kóbi táýelsizdikten keıin qoǵamda paıda bolǵan musylmanshylyqty sińire almaýyna sebep osy.
Qyzyq bolǵanda sońǵy kezderi táńirshildik ıdeıasyn jaqtaýshylar áleýmettik jelide qaptap ketti. Bul da sol joǵaryda aıtqanymyzdaı qazaqtyń dinin álsiretý úshin kúsh salyp jatqan dushpandardyń áreketi. Mundaı búlikke bastar dúnıeden abaı bolǵanymyz durys.