Tarıh tarazysyndaǵy tórt jaıt

Troskıı ol kezde V.Lenınnen keıingi ekinshi basshy – Revolıýsııalyq áskerı keńestiń tóraǵasy. Ol qazirde aıtyla bas­taǵandaı, Sverdlov ekeýi astyrtyn uıymdastyrǵan qastandyq – Lenınnen qutylý josparlary sátti bolmaǵan soń, ony kerisinshe paıdalanyp, Lenınge qarsylardy jazalaýǵa kirisken. Troskıı Kýrsk partııa ókilderiniń birlesken jınalysynda 1918 jyly jeltoqsanda bylaı depti:

«...Tájirıbesizdigimizdiń ornyn nemen toltyrýǵa bolady? Tek qana qyrǵynmen, joldastar, bul esterińde bolsyn! To­lassyz jáne eshbir aıaýsyz qyrǵynmen! Bo­sań, kóńilshek bolsaq, onymyzdy tarıh eshqashan keshirmeıdi. Eger biz buǵan deıin júzdep, myńdap qyrǵan bolsaq, endi qajet bolǵanda, on myńdap qyra alatyn uıym, apparat quratyn mezgil keldi...» (Iý.Emelıanov, «Troskıı. Mıfy ı lıchnostı»).

Mine, «qyzyl qyrǵyn» osylaısha zańdastyrylyp, troskııshilder áýe­li jeke Reseıdi, odan soń Reseı Fede­rasııasyn, KSRO-nyń quzyryndaǵy odaq­tas respýblıkalardy sharpyp, 1918-1938 jyldary oı men qyrdy aıaý­syz tazalap tyndy deýge bolar. NKVD (Ishki ister halyq komıssarıaty) quzyrynda GÝLAG-tyń (Memlekettik lagerler basqarmasynyń) júzdegen lageri ashylyp, 10-25 jylǵa sottalǵan «halyq jaýlary» lyq toltyrylǵan. Bul surqııalyqqa áý basta jol ashqan – Leıba Davıdovıch Bronshteın (Lev Davydovıch Troskıı). Petrograd Keńesiniń tóraǵasy bolyp turǵanynda eń jaqyn dos-jol­dastarynyń ortasynda bylaısha le­piripti (úzindi): «...My doljny prevratıt Rossııý v pýstynıý, naselennýıý belymı negramı, kotorym my dadım takýıý tıranııý, kakaıa ne snılas nıkogda samym strashnym despotam Vostoka...» (V.Hatıýshın: «Rabochıı skot dlıa evropeıskogo podvorıa». Jýrnal «Molodaıa gvardııa». Moskva. 1991. №8).

«Halyq jaýlaryn áshkereleýdi» kim­der bastaǵany, jer-jerde qalaı júr­gizilgeni jaıynda tolyq derekti eń­bekter jarııalanyp jatyr. Mysaly: E.Prýdnıkovanyń «Hrýshev. Tvorsy terrora», A.Elıseevtiń «Pravda o 1937 gode. Kto razvıazal «bolshoı terror?» degen, mu­raǵattyq qujattar negizinde jazylǵan kitaptarynda da jetkilikti.

Sóz yńǵaıyna oraı, kónekóz qarttar­dan estigen jaıttardy da baıan­daıyn:

1.Ákemniń nemereles aǵasy, kolhoz ustasy Qurmanbaı Aıtyqov egin naýqanyn baqylaýǵa aýpartkomnan kelgen ókil ji­gitti bir ińirde ózderimen irgeles úıdegi je­sir kelinshekti zorlamaq sátinde ustap alyp, sabap, qýyp jiberedi (kelinshektiń alty jastaǵy qyzy Qurekeńniń úıine eńirep jylap kirip, bóten bir kisiniń kelip, tátesin ura bastaǵanyn aıtqan eken). Eki kúnnen keıin aýdannan eki mı­lısıoner kelip, Qurekeńdi alyp ke­tedi. Bertinde izdestirip bilgenimdeı: «kommýnısti soqqyǵa jyǵyp, partııany mazaq etken halyq jaýy» on jylǵa sottalyp, Magadanǵa aıdalypty. Súıegi sonda qaldy. Qurekeńniń balalary ákeleri tutqyndalysymen jumystan, mektepten qýylǵan. Tuńǵyshy Izǵutty Semeı qalasyn panalap, sol jaqtan I.Stalınge: «Meniń kolhozshy ákemdi «halyq jaýy» dep on jylǵa sottap jiberdi. Maǵan so­ǵysqa barýǵa ruqsat berińiz. Munda «halyq jaýynyń balasysyń» dep áskerge almaı qoıdy. Men qarapaıym kolhozshy ákem­niń abyroıyn aqtaý úshin soǵysamyn, ákemniń halyq jaýy bolmaǵanyn, ózimniń halyq jaýynyń balasy emes ekenimdi dáleldeımin!» dep jazǵan hatynan keıin 1942 jyly maýsymda maıdanǵa alynyp (20 jasynda), qolurysta (rýkopashnyı boı) fashısterdiń 51 soldat-ofıserin jaıratqan, túngi barlaýda jaýdan 22 «til» ákelgen. 1944 jyly shildeniń 8-i kúni Batys Dvına ózeninen ótkendegi qııan-keski urysta erekshe erlik kórsetkeni úshin Sovet Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen (oǵan deıin: «Qyzyl Juldyz» ordenimen, «Dańq» medaliniń 3-shi, 2-shi dárejelilerimen marapattalypty). Sol joly aýyr jaralanyp, gos­pıtalǵa túsken Izǵutty aǵekem sonda bir aptadan keıin kóz jumypty. Gospıtalǵa túsken kúniniń erteńinde «Komsomolskaıa pravda» gazetiniń til­shisi baryp jolyǵyp, Ba­tyr ataǵymen quttyqtap, áline qaraı áńgi­melesipti. Bir apta óte bere, gazette «Zdes srajalsıa komsorg» dep atalǵan maqa­lasy shyqqan. Izǵutty batalon komsomol uıymynyń hatshysy eken.

Izǵutty aǵanyń I.Stalınge hat jazyp, ony «poshtashy orys dıadıanyń» kómegimen Máskeýge jóneltkenin Iz aǵa­nyń súıgen qyzy, biraq «jazmyshtan oz­mysh joq», ańyrap qala bergen Jibek apaı­dan ber­tinde, Qurmanbaı áýletiniń qasireti týraly jazbaq bolyp júrgenimde, estip bildim.

2.1937 jyldyń kúzinde bizdiń Toq­sanbaı aýylymyzda (Shyǵys Qazaqstan oblysy, Ulan aýda­ny) bir shildehanaǵa keshigip kelgen Qaıyrly degen jigit: «Meniń aýdan or­ta­lyǵynan kelgenim jańa ǵana, káne, sú­ıinshi berińder! Aýdandyq «Sosıaldy maıdan» degen gazetimiz shyq­ty!» dep qoıynqaltasynan búkteýli gazetti alyp kórsetedi. Sonda Raqysh degen jigit: «Aý, alaqandaı «Maıdan», shyǵa keldiń qaıdan? Bastyq­tarǵa jaǵarsyń,      bizge bolmas paıdań!», dep jurtty kúlkige qaryq qylady. Sodan úsh kúnnen keıin: «Kommýnıstik partııanyń gazetin ja­man­daǵan halyq jaýlary» Qaıyrly, Ra­qysh ustalyp ketedi. Árıne, «dos-joldastary» ustatqan soń. Ol neniń kórinisi? Satqyndyqtyń! Qazekemniń osy bir «kásibi» baǵzy zamannan bar. Kóne das­tandardan, Buqar jyraý men Abaıdyń, Mahambettiń... óleńderinen oqyp bildim. Iá, «Qazaq deseń, ózińe tıedi», biraq ne shara, qazekemniń birazynda bolǵan, bar, bolatyn da bir «kásip» – satqyndyq.

Oblystyq, ólkelik partııa basshy­lyǵyndaǵylar ózderi kózge súıel bola bastaǵan kezde Kremlge hat jazyp, bá­lenbaı «halyq jaýyna» jaza qoldanýǵa mur­sat (lımıt) suraıtyn aıla tapqan jáne bekitilip kelgen sandy toltyrýdy, ıaǵnı kimderdi «jaýlardyń» tizimine engizýdi ózderi bilgen.

«Lımıtterdi» BK(b)P Ortalyq komı­te­tiniń Saıası bıýrosy bekitip otyr­ǵan. Alaı­da muraǵattardan tabylyp jat­qan qujattar aıǵaqtaǵandaı, Ishki ister ha­lyq komıssary jáne Memlekettik qa­ýip­­sizdik Bas basqarmasynyń bastyǵy Genrıh Grıgorevıch Iаgoda (Iegýda Enoh Gershevıch. Sverdlovtyń nemereles jıeni), odan keıin Ishki ister halyq komıssary bolǵan N.Ejov «lımıtti» ózderi-aq «rettep» júripti.

I.Stalınniń eńbekterinen oqyǵan­darymnyń ishinen, onyń 1937 jyly 5 naý­­­­ryzda BK(b)P Ortalyq komıtetiniń ple­nýmyndaǵy sózinen bir úzindi:

«...Vzıat, naprımer, tovarısheı Mır­zoıana ı Voınova. Pervyı ız nıh ıavlıaetsıa sekretarem kraevoı partıınoı organıza­sıı Kazahstana... peretashıl s soboı v Ka­zahstan ız Azerbaıdjana ı Ýrala, gde on ranshe rabotal, 30-40 chelovek «svoıh» lıý­deı ı rasstavıl ıh na otvetstvennye posty v Kazahstane».

Mırzoıannyń «quıryǵy» 30-40-tan kóp bolǵan. Oblystardaǵy partııa, sovet at­qarý komıtetteriniń, prokýratýra men sot, mılısııa, qaýipsizdik organdarynyń birinshi ne ekinshi basshysy, bólim bas­tyqtary, t.b. oryndarǵa onyń ertip kel­gen sybaılastary otyrǵyzylypty. «Halyq jaýlaryn» jergilikti jandaıshap túısiksizderdiń kómegimen tizimdegen – solar!

Qazaqqa jaıly bolǵan «Myrza-jan» I.Stalınniń synyn elemeı, jergilikti kadrlarǵa suqtanýǵa kirisken.

Almatydaǵy Mırzoıan: «s orýjıem v rýkah; kontrrevolıýsıonnaıa organızasııa; nasıonal-fashıstskaıa organızasııa» dep yshqynyp jatsa, oǵan Saıası bıýro, Stalın nege senbesin?!

G.Malenkovtyń uly A. Malenkov «O moem otse Georgıe Malenkove» degen es­teliginde bylaı depti: «...G.Malenkov 1937 jyly tamyz aıynda Stalınge «Bur­malaýshylyqtar týraly» taǵy da hat joldady. Bul jaıtty ákemniń aıtqany bo­ıynsha jazdym, ol jazǵanymdy pysyqtap otyrdy: «Men hatymdy Stalınge hatshysy Poskrebyshev arqyly tirketip jetkizdim. Ishki ister halyq komıssarıa­tynda (NKVD) burmalaýshylyq bar, partııaǵa berilgen myńdaǵan kommýnıstiń qazasyna Ejov pen onyń ujymy kináli dedim. 40 mınýttan keıin Stalın sha­qyrtty. Bardym. Stalın kabınetinde ári-beri júr eken, úndemeıdi. Bir kezde: «О́zińiz jazdyńyz ba?» dedi. «Iá, ózim jazdym». Birazdan soń: «О́zińizdiń tujy­rymyńyz ba?» dedi. «Iá, ózimniń tu­jyrymym» dedim. Stalın ústeline baryp, hatyma: «Saıası bıýro múshelerine. Men kelistim», dep buryshtama jazdy.

Sóıtip deıdi A.Malenkov, Stalın Ejovqa endi senbeýdi uıǵarǵan. G.Ma­len­kovtyń kómekshisi Sýhanovtyń aıtýynsha, Stalın komıssardyń 1-orynbasary bo­lýǵa kandıdat irikteýdi tapsyryp, ol úsh shartqa: organda istegen tájirıbeli, partııalyq jumysta ysylǵan jáne ózi – Stalın sene alatyn ádil kadr bolý talabyna saı tańdalsyn degen. Malenkov kómekshisi Donskoıǵa tapsyrma berip, jıyny jeti kandıdat iriktelgen. Stalın Berııany tańdapty. Berııa Máskeýge 1938 jyly qyrkúıek aıynda Ejovtyń 1-orynbasary bolyp keldi. Ejov ony mańyna jo­latpaý úshin ólip-tirilip qarsylyq jasapty.

A.Malenkovty taǵy da tyńdalyq: «Ejov 1939 jyly qańtar aıynyń so­ńynda Poskrebyshev arqyly Stalınniń qabyldaýyna suranǵan. Stalın ony qa­byldaǵan. Jalǵyz emes, janynda Ma­len­kov otyrǵan. Ejov Malenkovqa shúıi­lip: – Halyq jaýlaryn jaqtaıdy, aqgvardııashyldyǵy ustap júr! – deıdi, Malen­kovtyń aqsúıekter áýletinen eke­nin meńzep. О́zine bildirmeı jer-jer­­den málimet aldyrǵanyna ashýy jáne bar. Al Malenkov qarsy turyp, Ejov­­­t­yń ózi de, ujymy da partııaǵa adal kommýnısterdi qýǵyndatqanyn, sot­tat­qanyn, attyrǵanyn aıtady. Ejov Saıası bıýro májilisin ótkizýdi talap etedi. Sta­lın: «Ekeýiń Malenkovtyń kabı­netine baryp sóılesip, túsinisip, jónge kelińder, men sheshimimdi sodan soń aıtamyn», deıdi. Ekeýi Ma­lenkovtyń kabınetine ketedi. Birazdan soń olarǵa Berııa baryp qosylady. Úsheýi kabınetten shyǵa bergende Ejov tutqyndalady. Ejov Malenkovtyń seıfin ashýdy talap etken. Odan partııa Ortalyq komıtetiniń kóptegen músheniń, Malenkov pen Stalınniń de «Jeke is» papkalary tabylǵan.

Iý.Jýkovtyń kitabynan jáne bir úzindi: «...ejovshyldardyń kúni batty.

Saıası bıýro jer-jerge jedelhat joldap, repressııany toqtatýdy, «Úshtik sot­ty» taratýdy talap etti. Jeńgen Sta­lın toby Ishki ister halyq komıssa­rıatyn nysanaǵa alyp, qatań tergeý júr­gizip, qyr­ǵyn jasaýǵa qatysy bolǵan qyz­met­ker­lerin jaýapqa tartty. Sóıtip «Úlken qyrǵyn» toqtatyldy».

...О́li Stalınmen «shaıqasqa shyǵar» aldynda Hrýshev KSRO Bas prokýrory R.Rýdenkoǵa, Ishki ister mınıstri S.Krýglovqa, Ádilet mınıstri K.Gor­shenınge «qyzyl qyrǵyndy uıymdas­tyrǵan Stalınniń qylmysyn» tekserýdi tapsyrǵan (08.12.1953 j.). Qurylǵan komıssııa tekserýdi Lenın men Troskıı tusynan bastaǵan. Muraǵattyq qujattar negizinde jasalǵan qorytyndy: «1921-1953 jyldar aralyǵynda: saıası qyl­mys­tyq jazaǵa tartylǵandar – 3 777 380 adam, onyń ishinde halyq jaýy – 1 344923. Atylǵandar – 642 980, qalǵandary – 10-25 jylǵa lager men túrmege kesilgen. Ja­zalanǵandardyń arasynda: túrli sebeppen kisi óltirgender, qaskúnemdik, urlyq-zorlyq, alaıaqtyq jasaǵandar bolǵan. Ol jyldary jeke Ishki ister mınıstrligi (mılısııa) bolmaǵandyqtan qylmystylar topqa jiktelmegen. 2,9 mln adamdy OGPÝ (Operatıvnaıa grýppa polıtýpravlenııa), «Úshtik soty» jáne Tótenshe keńes, al 900-ge jýyǵyn Áskerı trıbýnal sottaǵan».

Bul maǵlumat aldyna barǵanda Hrý­shev: «Munyń eshkimge keregi joq!» dep doldanyp, ústeliniń sýyrmasyna tas­taı salypty da, partııanyń HH sezin­degi «qupııa» delingen baıandamasynda: «Stalındik qýǵyn-súrgin jyldary 10 mln adam qurban boldy!» dep tepsindi. Sol-aq eken, bastapqy resmı sıfrdy (3,7 mln) túzetýshiler kóbeıdi. Mysaly:

D.Volkogonov – 5 mln;

A.Antonov-Ovseenko – 16 mln;

Iý.Feofanov – 20 mln;

R.Medvedev – 40 mln, dese, bet­paq A.Soljenısyn (Soljenısker) frankızmdi qoldaý úshin 1976 jyly Ispanııaǵa «tarıhı» sapar shekkeninde: «stalındik sosıalızm 110 mln adamdy qurtty» dep, 1938 jyly halqy 168 mln KSRO-ny jaǵrapııalyq kartadan óshirip tastaı jazdady.

«Erikti aýyzǵa bórikti bas» qana emes, bóshkeli arba sıyp ketip jatqan zaman!..

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetimizdiń bir dosent «ǵa­lymynyń» (aty-jóni esimde qal­map­ty) maqalasynyń taqyrybyn: «Gıt­ler soǵys ashpasa, Stalın qazaqty qy­ryp bitirer edi», dep qoıǵany bar. Ǵalym­symaqtardyń tobyndaǵy eń túısiksizi sol shyǵar!

«Qyzyl qyrǵynnyń» Qazaqstanda qalaı júrgizilgeni, qansha adamnyń qurban bolǵany jóninde tııanaqty resmı tujyrym joq. Al Hrýshevtyń zálimdigin bilgisi, tarıhı shyndyqqa júgingisi kelgender, máselen, halyqaralyq deńgeıde tanymal tarıhshy ǵalym Grover Ferrdiń «Antıstalınskaıa podlost» atty naqty derekti kitabyn oqysa, ókinbes edi.

4.«Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qazaq­­tar óz erkimen qatysqan joq»; «9 mamyr – qazaq úshin qaraly kún» týraly byltyr 9-shy mamyrda О́skemende bolǵanymda jasy toqsandy artqa tastaǵan maıdanger aqsaqal Ýájip Jeksenuly: – Qaraǵym, Jeńis kúnin «qazaq úshin qaraly kún» dep aıtyp, jazyp júrgen anaý úlken-kishi «shirkinderge» aıta barshy, áke-sheshelerin, ıá, ózderin de gıtlershil jaýyzdardan qorǵap qalǵan bizdiń tam-tum júıkemizdi julmalamasyn, 5-6 jyl shydaı tursyn, biz ólip taýsylamyz, sodan keıin súıegimizdi kórden alyp, ıtine tastasa da erikteri! – dep nalyǵanda be­tim­men jer basqandaı hal keshtim.

Iá, bizdiń «zerttegish-jazǵyshtardyń» arasynda: «Soǵysty Gıtler bastaǵan joq, Stalın bastady...», «Gıtler men Sta­lın ymyralasyp, jer júzin bólip alý­ǵa kelisti...» degender boldy.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysyn, ondaǵy jeńisti man­suqtap, gıtlershilderdi joqtap, lań salýshylar biraz elde áli de bar. Re­seıdegi «taqyrbastar» ma, Baltyq jaqtaǵy «ójet­ter» me, árqıly atalatyn jastar toptary tipti jeńderine, týlaryna fashızmniń «búıisin» (svastıkasyn) japsyryp alyp, Gıtlerdiń týǵan kúnin atap ótip, násilshildik qurtyn qozdyryp, basqa ulttardy kemsitip, kisi óltirip te júr. Sankt-Peterbýrgtegi ol sumyraılardyń kó­shede kele jatqan beıtanys, jazyqsyz qazaq qyzyn qazaǵa ushyratqandary keshe ǵana emes pe?!

Elin, jerin fashızmnen azat etken sovet jaýyngerlerine ornatylǵan eskert­kishterdi lastaý, qıratý sııaq­ty óreskeldik te kezdesip jatyr. Gıt­lershilderdiń qas­kóıligin kórgen, tú­singen nemis halqy óz­derin de, jer júzin de fashızmniń oba­synan arashalap qalǵan sovet soldatyna Berlınde ornatylǵan es­kert­kishke tıis­pedi, al Reseıde, Baltyq el­derinde, Ýkraınada, basqa da jerlerde qıratylýda. Sonda olar, eger fashızm jeńgen kúnde, óz­deriniń ushpaqqa shyǵatynyna kózderi jetkender me?!.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysynda KSRO jeńil­se, ol onyń quramyndaǵy barlyq respýb­lıkanyń, barlyq ult pen ulystyń jeńi­lisi bolmas pa edi? Fashıster slavıandar­dy ǵana qyryp, ózgelerge, mysaly, qa­zaqqa tıispeýge, dostasyp, quda bolyp, quı­ryq-baýyr jesip júrýge ýáde berip pe edi? Sóıtken kúnniń ózinde qazaq bas­qyn­shylarǵa qarsy umtylǵan ári taǵ­dyrlastary, ári kórshileri – orys, qyrǵyz, ózbek, t.b. halyqtardan jyrylyp qalar ma edi? Joq, qalmas edi! KSRO jeńilse, Qazaqstan da qurdymǵa keter edi.

Endeshe keıbir «sáýegóıler» aıtyp júrgendeı, 1945-jylǵy mamyrdyń 9-shy kúni qazaq úshin qaraly kún emes! Ol – Jeńis merekesi kúni!  Qazaqtyń qamyn je­gensıtin syńarezýlerdiń qazaqqa bul kúndi umyttyrǵylary kelip júrgenderi – elin, jerin, keıingi urpaǵyn qorǵap qur­ban bolǵan: Tólegen Toqtarov, Sultan Baı­maǵambetov, Mánshúk Mámetova, Álııa Moldaǵulova, Izǵutty Aıtyqov, Nur­ken Ábdirov, Baýbek Bulqyshev jáne basqa myńdaǵan bozdaǵymyzdyń, qanmaıdannan jeńispen oralyp, kúni keshe ortamyzda júrgen: «Otan úshin otqa tús, – kúımeısiń!» degen Baýyrjan Momyshuly, Reıhstagqa tý tikken Ra­hymjan Qoshqarbaev, Keńes Odaǵynyń eki márte Batyry Talǵat Bıgeldınov, Qasym Qaısenov, Hıýaz Dospanova, Málik Ǵabdýllın, basqa da júzdegen aǵa-apalarymyzdyń arýaǵynan attap ketý! Búginde aldymyzda aman-esen júrgen jeńimpaz qart maıdangerlerimizge kúl  shashý!

«О́tkenge oq atpa, ol ózińdi tabady» deımiz. Al «atqyshtar» qyrda da, oıda da qoqılanyp júr. KSRO-nyń, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń tarıhtaryn burmalatyp, óńin aınaldyryp, óziniń sol kezeńderdegi surqııa is­te­rin búrkemeleýge jantalasqan alaıaq N.Hrýshevty joqtap júrgen, ish­te­rinde qaıran qazekemder de bar, saıası shalasaýatty toptar ótiriktiń kórigin kúr­pil­detýde. Ol kóriktiń kómiri – Hrý­shevtyń SOKP HH sezinde jasaǵan «qupııa» baıandamasy. Ol baıandamany halyqaralyq deńgeıde tanymal tarıhshy ǵalym G.Ferr: «О́sek-ótiriktiń álemdik úlgisi» dedi.

Bizdiń keıbir «úlgililer» Ekinshi dúnıe­­júzilik soǵysqa 2,5-3 mln qazaq erik­siz qatystyrylyp, onyń jartysy qyrylǵany týraly shimirikpeı jaz­dy (áli de jaza berer). Al sońǵy resmı derekter ol soǵysqa Qazaqstannan 1.196.164 adam qatysqanyn, úshten biri (398.721 adam, onyń ishinde 125.000 qazaq) qaza bolǵanyn málim etti.

...Sovet Odaǵynyń nyǵaıýyn tilemegen F.Rýzvelt pe, ashyq dushpany bolǵan Ý.Cherchıll me... kópke máshhúr basqa da ondaǵan tulǵa dúnıe júzin ıemdenýdi kóksegen Gıtlerdi jeńý – KSRO-ny, Reseıdi, búkil álemdi fashızmnen aman saqtap qalý boldy degen.

Jazýshy, emıgrant I.A.Býnınniń kúndeliginen: «Orystar Kýrskini azat etip, Belgorodqa bet aldy!!! Stalın búgin Persııaǵa bara jatyr dep estigen mende záre joq: Qudaı-aý, ol jol-jónekeı áldebir qıynshylyqqa ushyrap qalmasa eken!».

Bolshevıkterden jeńilip, shet elge qashyp ketken A.Kerenskıı: «Stalın kúlge kómilgen Reseıdi tik turǵyzdy. Uly derjava etti. Gıtlerdi joıdy. Reseıdi, adamzatty aman alyp qaldy».

Belgili qalamger ǵalym R.Garodı (Fransııa): «Fashızm jeńse, biz Osvensım dáýiriniń jemtigi bolyp júrer edik», depti. Árıne!..

...О́ńeze ósekke úıir bolǵansha, osyndaı aqıqatqa júginsekshi!

Ǵabbas QABYShULY