Typ-tynyq Don. Saǵattyń tilimen ilesken kúmis sý kúnniń nury men aıdyń sáýlesine shaǵylysyp, aǵady da jatady. Bir myzǵymaıdy: teńizge asyǵady. Jaǵasyndaǵy jurttyń bulaǵan jasyn jutyp, muńyn shaıyp terbele jóneledi. Aıdyny janǵa medet, kóńilge qýat. Sher tolǵan keýdeńdi tossań, jubatady. Sybdyraı aqqan aǵysymen ómirdiń ótkinshi ekenin ańǵartady. Keıde kúlli adamzattan eń jaqyny hám eń adaly Don ózeni me deısiń. Jany aına sekildi: aınalasyndaǵy halyqtyń qaıǵysy men qasiretin ózen tabıǵatynan baıqamaý múmkin emes. Birde tynyq, birde asaý: gúrildep aqqan aǵysy – Donnyń atqaqtap soqqan jan aıqaıy. Ol bárimizden kóp jasady, ol nebir sumdyqty kórdi: beıbit kún men zarly túnniń talaıyna kýá boldy (árıne, muny bizge Sholohov aıtty). Bálkı, ol Aksınıanyń («Tynyq Don») sarsańǵa túsken jaýapsyz mahabbatyn alyp ketýin jalyna suraǵan kezde de bulqynǵan shyǵar.
Sartr men Sholohov hám Nobel syılyǵy
Áńgimemizdiń álqıssasyn keshegi Keńes dáýiriniń kemeńgeri Mıhaıl Sholohovty ósirgen hám kúresker adam, talantty qalamger retinde qalyptastyrǵan Don ózeninen bastadyq. Donnyń sýyn keshpesek te, samalyn sezinbesek te – Sholohov qalamymen elestetkendeı boldyq. О́z ýaqytynda Sholohovtyń jazýshylyq talantyn dáleldep, tipti Nobel syılyǵyn alyp bergen de osy qasıetti Don.
Qazaq baspasóz betterinde Sartrdyń: «Nobel syılyǵy Sholohovqa berilmeı turǵanda men mundaı qurmetti qabyldaı almaımyn», degen sózi jazylyp júr. Aqıqatynda, kontekste ol tek Sholohovty ǵana emes, Nerýda men Aragondy da atap aıtady. Oıymyzdy tarqatsaq, 1964 jyly Ádebıet salasyndaǵy Nobel syılyǵyn fransýz ekzıstensıalısi Jan Pol Sartrǵa berý jóninde sheshim qabyldandy. Biraq oı erkindigin bárinen bıik qoıǵan Sartr syılyqty alýdan sanaly túrde bas tartty. Ol tabıǵatynan ataq-dańq jazýshyny qurdymǵa ketiredi dep sanaǵan adam. Osy úshin Sartr Nobelge deıin de birtalaı marapattardan boıyn aýlaq ustady, tipti Kollej de Fransta oqýǵa shaqyrsa da barǵan joq. Sartrlyq kózqarasyna ómiriniń sońyna deıin adal boldy. Ol áıgili syılyqtan bas tartqan soń Parıjde shvedtik jýrnalısterge jasaǵan baıandamasynda Ońtústik Amerıkanyń biregeı jazýshysy Nerýdanyń Nobeldi almaǵanyn jáne bul syılyqqa ábden laıyq Aragonnyń kandıdatýrasy tipti talqylanbaǵanyn aıtady. Sondaı-aq Pasternakqa buıyrǵan syılyq Sholohovqa berilmegenine ashynady. Fılosof-qalamgerdiń bul sóziniń kelesi, ıaǵnı 1965 jyly Sholohovtyń juldyzy janyp, Nobel syılyǵyn alýyna áseri boldy dep sanamaımyz (óz pikirimiz, árıne). Dál sol ýaqytta «Tynyq Don» búkil álem boıynsha jappaı oqylyp, aýdarylyp, taralymy uzyn sany 130 mıllıonǵa jetken bolatyn. Osylaısha Sartrdyń Nobel mańaıyndaǵy ádiletsizdikke qarsy oıy aqtalyp, Donnyń tól perzentine ataqty Nobel syılyǵy buıyrdy.
Afrıkaǵa Sholohov kerek pe?
Sol Sholohovtyń týǵanyna bıyl 115 jyl tolypty. Reseılik ádebı gazet-jýrnaldardan ańdaǵanymyzdaı, avtordyń 1956 jyly jazǵan «Adam taǵdyry» («Sýdba cheloveka») áńgimesi mereıtoı aıasynda sýahılı tiline aýdarylyp, qara qurlyqtaǵy Tanzanııada jaryq kóripti. Soǵys taqyrybyn qaýzaǵan bul áńgime alǵash jarııalanǵanda oqyrman sanasyn dúr silkindirip, qubylys dep baǵalanǵan edi. Araǵa shırek ǵasyrdan astam ýaqyt salyp afrıkalyqtardyń tiline tárjimalanǵan kitaptyń kórkem aýdarmasyn Dar-es-Salamdaǵy reseılik ǵylym jáne mádenıet ortalyǵynyń qyzmetkerleri jasaǵan. Endi tanzanııalyq «Ndanda Mission press» baspasynan 1000 danamen basylyp shyqqan Sholohov shyǵarmasyn afrıkalyqtar mektepter men kitaphanalardan oqı alady. Aıta keteıik, búginge deıingi alpys jyldan kóp ýaqyt ishinde «Adam taǵdyry» fransýz, nemis, polıak, qytaı, vetnam, ázerbaıjan jáne t.b. tilderde jarııalanǵan. Reseı Kitap palatasynyń aıtýynsha, Sholohov tvorchestvosy jalpy sany toqsannan asa tilge aýdarylyp, 105 mıllıon tırajben jaryq kórgen.
Árıne bul talantty qalamgerdiń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaý jolyndaǵy ıgi bastamaǵa biz de qýanyshtymyz. Tek, keńestik ımperııanyń nómiri birinshi jazýshysy Sholohov – 56 mıllıon halqy bar, dápteri men kitabyn áreń taýyp otyrǵan (jáne kóbi oqı almaıtyn) Tanzanııaǵa kerek pe dep oıladyq. Eger afrıkalyqtar rasymen de Sholohovty súısine oqıtyn bolsa, Qudaıdyń bergeni. Biraq bizdiń sanaly oıymyz hám sýyq aqylymyz buǵan senińkiremeıdi. Ishki túısik muny áıdik úrdiske jorıdy (óıtkeni bul úrdis qazaq qoǵamyna etene jaqyn). Jáne Sholohovtyń afrıkalyqtar tiline maqsatty túrde aýdarylýynyń astarynan ıdeologııalyq túsiniktiń ushqynyn baıqap qalǵandaımyz. Kim, Sholohov pa? Sholohov! 115 jyldyq pa? 115 jyldyq! Onda sýahılı tiline aýdaramyz! Qup.
Bizdiń aıtpaǵymyz, ózimizdiki bolmaǵan soń, ózgenikin kóre almaǵannyń kebi emes. Bir jaǵy, ótkeni túgel orys ádebıeti Sholohovty qurmettep, buryn tárjimalanbaǵan tilge aýdaryp jatsa (buǵan deıin sýahılı tiline aýdarylǵan-aýdarylmaǵany belgisiz), ádebıetke kóńil bóletinin kórsetedi. Jalpy, orys klassıkteri basqa tilge aýdarylýǵa muqtaj ba? Árıne, muqtaj emes. Biraq ádebı aýdarma isi qarqyndy damyǵan orys qoǵamy muqtajdyqqa qaramaıdy. Áıteý, aýdarylsyn! Sholohovtyń rýhy rıza bolsyn! Úırenerlik óte-móte jaqsy saıasat.
Qazir orys oqyrmany Sholohovty oqı ma? Oqyp-oqyp, taýyssa kerek. Ári búgin de oqyrlyq zamanaýı orys prozasynyń ókilderi de jetip artylady (árıne, Tolstoı men Dostoevskıı áli dúnıege kelgen joq). Don qalamgerinen beri talaı dáýir ótti. Moıyndaý kerek, Sholohov bizdiń Abaı emes: óz bıiginde baǵalandy hám álemge de tanyldy. Sholohovtyń qanyn tamyza sýrettegen eline aıtar aryzy joq, sirá.
Aqsaǵan aýdarma
Jalpy, osy kitap shyǵarýdaǵy birinshi sebep ne? Sol avtordyń mereıtoılyq datasy ma, álde ádebıetke shyn janashyrlyq pa? Aqıqatynda, alǵashqy boljamymyz búginde jıi kezdesedi, tipti úrdiske aınaldy. Qazaq qoǵamynda da osy ahýal beleń alyp otyr. Ekiniń biri kitap shyǵaratyn aınalamyzǵa kózimiz úırendi (damyǵan elderdiń bárinde jazýshysymaqtar óte kóp. Biraq olarda táýir avtorlar da jeterlik. Bizde biri bar, biri joq). Al aýdarma máselesiniń aqsap turǵanyna birshama ýaqyt boldy: ózgeris joq, báz-baıaǵy qalpynda (bálkı, aldymen qazirgi ádebıetimizdi aýdaratyn deńgeıge jetkizip alǵanymyz da durys shyǵar). Sholohovtyń sýahılı tiline aýdarylǵanyn jazyp otyryp, aıaqasty óz «aýrýymyz» eske túsip, qulazyp qalǵanymyz ras.
Bizdiń Abaıdan basqa kimimiz bar? Abaıdy ǵalamnyń ozyq tilderine tolyq aýdaryp almaı, nege biz álemdik arenaǵa asyǵamyz? Al Mahambet pen Qasym she?..
Eshkimniń eńbegin esh qylǵymyz kelmeıdi. Sońǵy ýaqyttaǵy aýdarma salasyndaǵy irili-ýaqty qozǵalystardy baıqap, kórip júrmiz. Birine kóńil tolsa, endi birine qarnyń ashady. Tipti keı jobalar naýqanǵa aınalyp, kórkem aýdarmadan alystap ketti. Áıteý, bar qýanyshymyz: óli tynyshtyq emes, az da bolsa, áreket bar. Degenmen, biz Tanzanııa sekildi kedeı memleket bolsaq, birsári. Taǵdyrdyń jazýy dermiz. Baqytymyzǵa oraı, salystyrmaly túrde baımyz. Júzden asyp jyǵylyp jatqan klassık joq: aýdaramyz desek, qaýqar jetedi.
Sonymen túý shalǵaıdaǵy sýahılı tiline aýdarylǵan Sholohovtyń armany joq. Al Abaı bizge ókpeli.