Aına (úshtaǵan)

Jańa zamandaǵy zertteýshiler Leonardo da Vınchıdiń «Mona Lızasynda» otyz qabat boıaýdyń bar ekenin aıtýda. Otyz qabat boıaý – otyz qatpar maǵyna. Ol bir tústi, bir maǵynaly dúnıe emes. Keıde tipti Djokonda basqa sýrettiń ústine salynǵan degen de pikir bar. Sımvol-obrazdy birjaqty túsine almaıtynymyzdyń da, túsinýge bolmaıtynynyń dáleli osynda sııaqty.

Máselen, baıǵus Narsısti alaıyq. Janynan bezip ińkár bolǵan Jańǵyryq qyzdyń sezimin tárk etip, kek alýshy Nemızıdanyń qaharyna ushyrap, sýdan kórgen óz beınesine yntyq bop, yryqtan aıyrylady. Osyny klassıkalyq túsinik ózimshildiktiń, ózin ǵana súıýdiń sımvoly retinde kórsetedi. Shyn máninde solaı ma?

Bul ańyzdyń san nusqasy, alýan tápsiri bar. Ovıdııden (bir nusqa) osy ańyzdy oqyǵanda, oıǵa birden keletini – tańdaý erki, Nar­sıste tańdaý erkiniń bol­maǵan­dyǵy. Oı-sanasy tolyq qalyp­tas­pa­ǵan, sezimi áli jetil­megen on bes­ke shyq­qan bozbalany qalaı jaz­ǵy­rý­ǵa, jazalaýǵa bolady? Ol nege ózge­niń sezimi úshin jazala­nýy kerek? Ári-beriden soń ol nege Jań­­ǵy­ryqty súıýi kerek? Máj­­­nún­­­niń sezimi úshin Láıli aıypty ma?

Ovıdıı aınasyna – Narsıss qara­ǵan sýǵa biz de qarasaq ne kóre­miz? Men úshin Narsıss – tákap­­parlyq pen ózin ǵana súıýdiń sım­voly emes, erkinen tys  (meıli dýa men sıqyr, meıli ıdeologııa arqy­ly) ózin súıýge májbúrlengen beı­baq. Bireýdi ózińe nemese belgili bir ıdeıaǵa, qundylyqqa kúshpen ǵashyq etýge bola ma degen suraq bolsa, joq der edik. Ony tipti mahabbat ıdeıasyn mansuqtaýshy ıdeıa keıpinde tanyr edik. Onda nege Narsısti ózin súıýge májbúr etip, keıin ony «ol ózin súıdi» dep aıyptaımyz?

Shekspır aınasy

Narsıss beınesinde eriksiz ózin súıýge májbúr bolǵan obrazdy tanysaq, ózin ózi eriksiz jek kórýge májbúr bolǵan muńlyqty Kalıban beınesinen kórer edik.

«Daýyl» («Býrıa») – Shekspır­diń sońǵy shyǵarmasy. Kalıban beı­ne­sinen árkim qıly sımvol, qı­ǵash oılardy, túrli qısyndy kóre­di. Al men ózin eriksiz jek kórýge májúr bolǵan beısharany kóremin.

Mılannan qýylyp, Kalıban­nyń aralyna tap bolǵan dýagóı Prospera men onyń baldyrǵan qyzy, keıin kelip olarǵa qosylǵan patsha áýletiniń bar qaımaǵy Kalıbandy birden qubyjyq dep sheshedi. Adamnan azǵan ba, balyq pa, áıteýir qubyjyq. Ony qulǵa aınaldyrady.

Al olar kelgenshe, Kalıban aralyna – onyń ǵajaıyp álemine engenshe Kalıban sulýlyq pen usqynsyzdyq, azattyq pen quldyq, baılyq pen kedeılik, jaqsylyq pen jamandyq jaıly bilgen de joq edi. Sol araldaǵy bujyr-bujyr qara tas ta, qısyq ósken qaraǵash ta, jybyrlaǵan qurt pen qońyz da, tipti teńizdegi dúleı da­ýyl da osy kelimsekter alyp kelgen kategorııalardan beıhabar edi. Olar óz áleminde sulý edi. Olar da, Kalıban da tipti ózin sulýmyn ba, us­qynsyzbyn ba, adammyn ba, qu­by­jyqpyn ba dep te oılaǵan joq.

Kelimsekter Kalıbandy quby­jyq dep ataý arqyly ony qubyjyq eke­nine sendirdi. Kalıban áýeli ózi ta­ńylǵan quldyqty, keıin ózi­niń bolmysyn, tabıǵatyn, qundy­lyq­taryn jek kóre bastady. Ol óz qundylyqtaryn jıystyryp, ózgelerdiń qundylyqtaryn súıdi.

Shekspır aınasy – jan dú­nıe­sin satqyndyq pen zulymdyq bılegenderdiń Kalıban beınesi­nen ózin kórýi. Olardyń jan dúnıe­si – Ka­lıban. Biraq olar ony óz­deri­niń jan dúnıesi dep emes, Kalıbannyń ıaǵnı basqanyń jan dúnıesi dep tanýǵa beıil. Sebebi bul jeńil. Sonyń bárin ózine alǵan, ózine kóshirgen Kalıbannyń ózin qubyjyq dep tanýdan basqa sharasy da joq edi.

Biz keıde ózgelerge eki mysal­da­ǵy­daı óz kózqarasymyzdy, piki­ri­­mizdi, bolmysymyzdy tańý, artý ar­­qyly olardy ózin ne sheksiz súıý­ge, ne shekten shyǵa jekkórýine alyp kelemiz de, keıin tań bolamyz.

Muqanov aınasy

Botagózdiń aına aldynda óz kórkin ózi qyzyqtap otyrǵan sáti, bir qaraǵanda, romanǵa lırıkalyq kóńil kúı beretin jaı ǵana kirispe retin­de kórinýi múmkin, biraq, bu­nyń basqasha bir máni bar sekildi.

Aına aldynda otyrǵan Botagóz birese teńizdeı tolqyǵan kólge, birese naızadaı shanshylǵan Oqjetpeske qaraıdy. Jáne aǵasy syılaǵan jibek lentalardy shashyna bir-birlep taǵady. Taǵa otyryp bylaı deıdi: «Mynaý, – dedi, ol jasyl lentany sýyryp ap, – qaraǵaı! Mynaý, – dedi, ol aq lentany sýyryp ap, – qaıyń! Mynaý, – dedi, ol sary lentany sýyryp ap, – qaıyńnyń japyraǵy! Mynaý, – dedi, ol qyzyl lentany sýyryp ap, – terektiń japyraǵy! Mynaý, – dedi, ol kók lentany sýyryp ap, – terektiń ózi! Mynaý, – dedi, ol sur lentany sýyryp ap, – taýdyń tasy!».

Tús palıtrasy – oı palıtrasy sekildi qubylyp, oqyrmanǵa ózgeshe áser syılaıdy, Botagózdiń janynda turǵandaı, sol sátti birge keshkendeı sulý sezimge bóleıdi. Osy kórinisti jazýshy Muqanovtyń aqyndyq kózqarasy, lırıkalyq sheginisi retinde qaraýǵa da bolar edi, eger romannyń basyndaǵy myna bir sóz bolmasa: «Kúzdi kúni qaıyńnyń japyraǵy sarǵaıady, terektiki qyzarady, jasyl túsin ózgertpeıtin qaraǵaı ǵana». Osy bir baıqala bermes detal­dar romandy oqý barysyn­da boıaýy qanyǵyp, anyq bir maǵyna ala bastaıtyndaı. Munyń bári bir Botagózdiń shashyna taǵylatyn len­talar ǵana emes, basynan ótke­retin ıdeıalar, kezeńder, oqıǵa­lar, tap kúresi, tap kúresine tańylǵan túster. Olaı bolmaýy da múmkin, bul bizdiń ǵana pikirimiz.

Biz osy rette Muqanov aınasyna qaraǵanda ne kóremiz? Muqanov «kúzi» – revolıýsııa (aqpan, qazan) bolsa, máńgi ózgermes qaraǵaı, qara­ǵaıdyń jasyl túsi – halyq, halyqtyń ólmes rýhy, kók terek – kók óskin, ár zamanda ómirge keler jas tolqyn – Amantaı, Botagóz, As­qar, Kýznesov, qyzyl tús – olar­­dyń ıdeıalyq muragerleri, aq qa­ıyń – Itbaı men Kýlakovtar, sary tús – olardyń ıdeıalyq mura­ger­leri, sur tús – jat sanalǵandar.

Endi osy romannyń ıdeologııa­lyq boıaýyn shaıyp tastasaq, óz ómiri, óz maqsat-armany, óz ba­qyt­tary úshin kúresken obrazdar ǵana qalady. Al Muqanov aınasynan jumbaq jalaý ǵana kórinedi.