Jańarý men senim jyly

Qazaqstannyń táýelsiz memleket retinde qalyptasyp, qaryshtap damýyna ólsheýsiz úles qosqan Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózi aıtqandaı, «memlekettik basshylyq qyzmetterde ábden ysylǵan, tájirıbesi mol, sońǵy kezeńdegi Qazaqstannyń ishki-syrtqy damý strategııasyna qa­tysty ulttyq baǵdarlamalardy ázir­leýdiń basy-qasynda birge bolǵan senim­di áriptesin jańa Prezıdent laýazymyna eń laıyqty izbasar retinde» tańdaýdy jan-jaqty, uzaq qarastyryp, durys sheshimge kelgenin osy bir jyl tolyq dáleldep berdi. Jeti ólshep, bir kesetin Nursultan Ábishulynyń tańdaýy Toqaevqa túskenin sondyqtan da kezdeısoq toqtam deı almaımyz. Bul rette Qasym-Jomart Toqaevtyń saılaýdan soń bergen alǵashqy suhbattarynyń birinde «Prezıdent joǵary laýazymy siz úshin kútpegen tosyn oqıǵa boldy ma?» degen saýalǵa «bul mańyzdy másele boıynsha sońǵy úsh-tórt jyl kóleminde ishteı shıryǵyp, tolǵanysta júrgenin» jasyrmaı aıtqanyn eskersek, tańdaýdyń ekijaqty sıpatyn baǵamdaýǵa negiz bar.

Birinshiden, bul jaıttar joǵary bıliktiń aýysýy ábden saralanyp, tereń daıyndyqpen jasalǵanyn kórsetedi. Eki saıası tulǵanyń el úshin asa mańyzdy osy sheshimdi egjeı-tegjeıli pysyqtaǵanyn, memleket damýynyń bolashaǵy men aldaǵy maqsat-murattary tóńireginde talaı kúrdeli taqyryptardy aqyl tezine salǵanyn, túptep kelgende joǵary bılik aýysýy aýqymynda konsensýske kelgenin joqqa shyǵarýǵa bolmas.

Ekinshiden, bıliktiń aýysýy mem­leketimiz damýynyń jańa kezeńine ótýine baılanysty oryn alǵanyna kózimiz anyq jetip otyr. Dál qazirgi tańda álemde úlken tektonıkalyq ózgerister júrýde. Ǵylym jáne ozyq tehnologııa aldyńǵy orynǵa shyqty. Ǵalamdyq geosaıasat, geoekonomıkalyq maqsat-múddeler sońǵy jyldary múlde kúrdeli, qaıshylyqty sıpat alýda. Jahandyq senimsizdik, saýda-ekonomıkalyq sanksııalar, proteksıonızm sııaqty álemdik qubylystardyń teris áseri anyq sezile bastady. Osyndaı syndarly qaterlerge Qazaqstannyń daıyn bolýy, jańa maqsat-múddelerge qol jetkizýi memlekettik basqarýdyń da zamanaýı talaptarǵa saı kelýin qajet etedi. Sondyqtan da ýaqyt, qoǵam, halyq jańa Prezıdentke úlken tarıhı mıssııa jáne zor jaýapkershilik júktep otyr.

Úshinshiden, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń bolashaq memlekettik damý úrdisterin aıqyndaý barysynda osyǵan deıin qol jetken jetistikter men ishki-syrtqy saıasattaǵy strategııalyq basymdyqtardyń sabaq­tastyǵyn saqtaı otyryp, jańa tolyq­tyrýlar, bastamalar men kún tártibine tolyq sáıkes keletin tujyrymdamalardy anyqtap alýǵa eń aldymen kúsh saldy.

Osy oraıda atap ótetin jaıt – Mem­le­ket basshysynyń saılaýaldy baǵdar­lamasynda belgilenip, halyqqa alǵashqy Joldaýyndaǵy naqty is-qımyl josparyna negiz bolǵan tyń ustanymdary men reformalyq qadamdary bir kúnde aıa­q­asty paıda bolmaǵanyn, talaıdan beri oıynda júrgen ıdeıalar men murattardyń memlekettiń strategııalyq saıasatyna ulasqanyn kórsetedi.

 * * *

Qasym-Jomart Toqaev memleket basqarý isiniń qoǵam suranysyna sáıkes keletin tıimdi jáne ádiletti modelin qurý qajettigine birinshi kezekte mańyz berdi. Ol elimizdiń tarıhı damýynyń jańa kezeńinde sabaqtastyq qaǵıdalaryn saqtaı otyryp, memlekettiń saıası qu­ry­lymyn jańǵyrtýǵa batyl qadam jasady. Sonyń naqty nátıjesinde bılik organdary qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýdy kózdeıtin «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasy dúnıege keldi.

Osy turaqtylyq qaǵıdasynyń ne­gi­­zinde iske asyryla bastaǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tu­jy­rym­damasy qoǵamdyq dıalog, ashyq­tyq, jarııalylyq, nátıjeli is sııaq­ty qundylyqtardy memlekettik organ­dardyń jumysyndaǵy basymdyqtar qa­taryna qosty. Búkil memlekettik bas­qarý júıesin modernızasııalaý ar­qyly bolashaq ózgeristerdiń irgetasy qalandy. Barlyq deńgeıdegi at­qarý­shy bıliktiń jumysy endi ha­lyq­tyń pikirine negizdele otyryp naq­ty baǵa­la­natyn boldy. Munyń ózi mem­le­kettik organdardyń elde júzege asyrylyp jatqan ózgeristerdi aıqyn sezinip, ha­lyq aldynda turaqty esep berýi úshin ja­salǵan jandy mehanızmine aınaldy.

Al strategııalyq maqsattyń túp-tamyry azamattyq qoǵamdy jańa sapalyq deńgeıge kóterý edi. Qazaqstannyń tu­raq­tylyǵy men órkendeýin qamtamasyz etýdiń taǵy bir mańyzdy salasy – azamat­tardyń quqyqtary men qaýipsizdigin shyn máninde qamtamasyz etý arqyly ınklıýzıvti ekonomıkasy bar qýatty memleket qurý. Saıası qondyrǵynyń eko­nomıkalyq qaıta qurýlarǵa sáıkes bolýy – mindetti qajettilik. Bul tujy­rym óz kezeginde azamattyq qoǵam qurý máse­lesine erekshe mán berýdi talap etedi. О́ıtkeni azamattyq qoǵam – Úkimet­tiń is-sharýasynyń tıimdiligin kúndelikti baqylap otyratyn barometr ispettes.

Memlekettik bıliktiń jańasha jumys istep, bedelin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan utym­dy saıası bastamalardyń biri – Ult­tyq qoǵamdyq kelisim keńesiniń qurylýy. Qoǵamdyq dıalog pen senim alańyna aınalyp úlgergen Ulttyq keńes bir jylǵa tolar-tolmas ýaqyttyń ishinde Qazaqstan azamattaryn tolǵandyryp otyrǵan kópte­gen áleýmettik-ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası, quqyqtyq máselelerge jaýap iz­dep, naqty usynystar deńgeıine shyǵa bildi. Prezıdent qoǵamdy alańdatyp júr­gen kókeıkesti suraqtarǵa basa nazar aý­daryp, ony jan-jaqty tal­qylaýǵa azamat­tyq qoǵam ınstıtýt­tary men el turǵyn­daryn tartyp, olar­dy ortaq iske jumyl­dyra bildi. Sóı­tip Ulttyq keńes halyq pen bılik arasyn­daǵy kópirge aınaldy.

Belgili qoǵam belsendileri men sarapshylardan jasaqtalǵan keńes azamattyq qoǵamǵa bastar mańyzdy sharanyń biregeıine aınaldy. Olaı deıtinimiz, keńestiń usynystary jańa zańdardyń negizin qalaýmen qatar, olardyń tezirek qabyldanýyna jol ashty. О́tken jylǵy ekinshi otyrysta Prezıdent usynǵan saıası-áleýmettik reformalardyń alǵash­qy paketi naqty júzege asty. Saıası júıe­ni reformalaý boıynsha birneshe zańdarǵa tolyqtyrýlar men ózgertýler engizildi.

Memleket basshysy «Saıası partııalar», «Parlament týraly» jáne «Saı­laý týraly» zańdarǵa tolyqtyrýlar men ózgertýlerge qol qoıdy. Qazir saıa­sı partııalardy tirkeý úshin músheler sany 40 myńnan 20 myńǵa azaıtyldy. Ekinshiden, partııalyq tizimderde áıel­der men jastarǵa mindetti 30% kvota qarastyrylatyn boldy. Úshinshiden, parla­menttik oppozısııa ınstıtýty ashyldy. «Parlament týraly» zań saıası azshylyqqa kepildik beretin normalarmen tolyqtyryldy. Parlamenttegi azshylyq Májilistiń bir komıtetiniń tór­aǵasy jáne eki komıtettiń hatshysy laýazymdaryn ıelene alatyny zań­das­tyryldy. Bul onyń ústine Parla­mentte balamaly qyzmettiń júıeli jumy­syn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Osynyń bári Prezıdenttiń saıa­sı qondyrǵynyń ekonomıkalyq qaı­ta qurýlarǵa sáıkes bolýyna qol jetkizýiniń jáne elimizdegi saıası partııalar­men jáne qozǵalystarmen seriktestik ornatýǵa múddelilik tanytqanynyń nátıjesi dep bilemiz.

Al Qazaqstan Respýblıkasy azamat­tarynyń beıbit jınalystar, mıtın­giler men demonstrasııalar, sherýler men pıketter ótkizý quqyǵyn iske asy­rýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq qatynas­tardy retteıtin jańa zańnyń qabyl­danýyn osy baǵyttaǵy eń mańyzdy qujat dep qabyldaǵan abzal. Bul – Prezıdent bastamasymen júzege asyp jatqan jańa qoǵamdyq-saıası ahýaldyń qalyptasýynyń bastamasy ǵana, qoǵamdyq ómirdiń túbegeıli ózgerýiniń alǵysharty. Endi halyqtyń zańdy talap-tilekteri, usynystary anyq estilip, onyń úni tolyqqandy mánge ıe bolmaq.

Atalmysh úderis tek qana pikir alýandylyǵy ǵana emes, eń aldymen azamattar men bılik arasynda qoǵamdyq qatynastardyń ózgergendigin kórsetedi. Azamattyq qoǵamdy nyǵaıtý memleket basqarý isine halyqty tarta otyryp qoǵamdyq-saıası qarym-qatynastardy qalpyna keltirý tetigi ekeni anyq. Olaı bolsa, bılik jaýapkershiligin arttyrý úshin damyǵan azamattyq qoǵam basty faktor bolyp sanalady. Osy prosesterdi odan ári damytý maqsatynda Prezıdent úkimettik emes uıymdardyń mártebesin de ósirýdi umytqan joq.

Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda el azamattarynyń quqyqtary men qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi óz qyzmetiniń basty basymdyǵynyń biri retinde aıqyndady. Ásirese áleý­mettik ádilettilik máselesine aıryqsha mán berildi. Elimizde ádil sot sheshiminiń sapasyn jaqsartý baǵytynda bıliktiń osy tarmaǵy tájirıbesiniń birkelkiligin qamtamasyz etýde birqatar mańyzdy sharalar iske asyrylýda. Prezıdent daýlardy sheshýdiń aıryqsha tetigi retinde ákimshilik ıýstısııasyn engizýdi qoldady. Sottaǵy is qaraý kezinde týyndaıtyn qarama-qaıshylyqtar men dúdámal tustar azamattardyń paıdasyna, múddelerin eskere otyryp qarastyrylýy tıis degen usynysy da kóptiń kóńilinen shyqty.

Memleket basshysy zańnyń ústemdigi jáne barlyq azamattardyń zań aldynda teń bolý kerektigin qadap aıtty. Sybaılas jemqorlyqqa qatysty qylmys jasaǵan memlekettik mekeme birinshi basshynyń jaýapkershiligi zańnamalyq turǵyda naqty belgilendi. Parlamentte zańsyz jáne arandatýshylyq áreketterge barǵany úshin quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń qylmystyq jaýap­kershiligi týraly baptar qaras­tyrylyp jatyr. Jynystyq zorlyq-zombylyq, pedofılııa, esirtki taratý, adam saýdasy, áıelderge qatysty tur­mystyq zorlyq-zombylyq, brakonerlik sııaqty basqa da aýyr, ásirese balalarǵa qatysty, qyl­mys­tarǵa qoldanylatyn jazalar kúsheı­tildi.

Prezıdent ekonomıkalyq damýdyń jalpy sandyq kórsetkishterinen góri azamattardyń laıyqty ómir súrý deń­geıiniń mańyzdylyǵyna basymdyq beretin ádiletti áleýmettik ustanymdy naqty júzege asyra bastady. Bul úderis tolyqqandy ómir talabyna saı keletin ózgeristerdi jasaýdy talap etip otyr. Jańa kózqaras atqarýshy bılik organdarynyń jumysy endigi jerde jalpy qurǵaq kórsetkishterden arylyp, azamattardyń naqty turmys deńgeıin kóterýge baǵyttalýyn talap etip otyr.

BUU-nyń resmı statıstıkasy bo­ıynsha Qazaqstan turǵyndarynyń 19%-y kedeıler qataryna jatady. Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaev elimizdegi kedeıshiliktiń shynaıy deńgeıin Mem­leket basshysy retinde ashyq málimdedi. Ol halyqtyń taǵdyryna, memlekettiń múddesine qatysty ózekti máseleler boıynsha óz pikirin buǵan deıin de birne­she márte erkin bildirgen. Máselen, kópbalaly analardyń janaıqaıy men áleýmettik turǵydan az qorǵalǵan adam­dardy qarsylyq qozǵalysyna qaty­sýǵa ıtermelegen sebeptiń túp-tamyry osy kedeıshilikte jatqanyn jasyr­maı aıtty. Sonymen qatar jerdiń Qy­taıǵa satylmaıtyndyǵy, mol qarjy­ny kerek etetin Kókjaılaý jobasy­nyń toqtatylatyndyǵy sııaqty kesek máse­le­lerdegi Prezıdenttiń berik ustanymdary qoǵamnyń kóńilinen shyqqany ras.

Sondyqtan da bolar, áleýmettik salaǵa erekshe mán berildi. 2019 jyly 2,7 mıllıon qazaqstandyqtyń jalaqysy kóterildi. Bıyldan bastap 770 myń muǵalim, dáriger, áleýmetik sala, máde­nıet, óner, sport jáne muraǵat qyzmet­ker­leriniń jalaqylary 30%-ǵa ulǵaıtyldy. Zeınetaqy jáne járdemaqy kólemi orta eseppen 7-20%-ǵa kóterildi. 315 myń otbasy ataýly áleýmettik kómek aldy. Nátıjesinde, 136 myń otbasy muqtajdyq jaǵdaıynan shyǵaryldy, 150 myń otbasy ózderiniń jeke qosalqy sharýashylyǵyn damytty, 94 myń adam jumyspen qamtý sharalarymen qamtyldy. 8,5 myń adam óz bıznesin ashty. 2,2 mıllıon adam ákimdikter men demeýshiler esebinen 80 mıllıard teńge kóleminde qosymsha qoldaýǵa ıe boldy.

Qasym-Jomart Toqaev kún tártibine qoıyp otyrǵan taǵy bir baǵyt – jahandyq eńbek naryǵyndaǵy úlken ózgeristerge oraı adam kapıtalyn damytý. Ásirese genderlik teńdik, jumysshylardy qoldaý jáne jasyl ınfraqurylymdy damytý salalaryna erekshe mańyz berý kerektigin qadap aıtty. Qazir álem ǵylym, tehnologııa, ınjınırıng jáne matematıka salalaryna basymdyq berip otyr. Adamı kapıtal róli ásirese bilim salasynda kúrt artty. Sondyqtan osy maqsatqa ınvestısııa salý eldiń ekonomıkalyq damýy men jalpy qoǵam ál-aýqatynyń ósýine yqpal etedi. Dúnıe­júzilik ekonomıkalyq forým máli­metterine sáıkes adam kapıtalynyń álemdik ındeksinde Qazaqstan 2017 jyly 45-orynda bolsa, bıyl 35-orynǵa kóterildi. Prezıdent aldaǵy 3 jylda 180 kolledj jáne 20 aldyńǵy qatarly joǵary oqý ornyn ashýǵa tapsyrma berdi.

Álemdik pandemııa bizdiń qoǵamy­myzdyń da birqatar salasyndaǵy kóp­tegen problemalarynyń betin ashyp berdi. Bul álemdik indet oıymyzdy, boıymyzdy, júris-turysymyzdy qaıta qarap, eń aldymen ózimizdiń ózgerýimizdiń qajet­tiligin alǵa qoıdy. Adamı turǵydan alǵanda izgilik, syılastyq, eńbekqorlyq, rýhanı tazalyq, mádenı órleý, bol­mys­tyq eseıý sııaqty uly uǵymdar ár otba­synyń, qoǵamnyń rýhanı tiregine aınalýy kerektigin kórsetti. Qorshaǵan ortaǵa degen kózqarasymyzdy ózgertip, Tabıǵat-Ýrbanızasııa-Adam sımbıozyna umtylatyn kez kelgenin bildirdi.

Pandemııadan soń densaýlyq saqtaý máselesine erekshe mán berildi. Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke bul salada daǵdarysty jaǵdaılarǵa qashanda da­ıyn bolýdy qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Azamattardyń densaýlyǵyn saqtaý úshin aldyn alý sharalaryna basymdyq berý – óte mańyzdy strategııalyq mindet. Osy jaǵdaıdyń bárin eskergen Memleket basshysy Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń jýyrda ótken úshinshi otyrysynda elimizdiń bıologııalyq qaýipsizdigin kúsheıtýge baǵyttalatyn jańa zań da­ıyndaý kerektigine nazar aýdardy.

Prezıdent kadrlyq saıasatqa da basa kóńil bólip, memlekettik qyzmetke jańa bilikti jas mamandardy tarta bastady, kadrlyq rezervin qurdy. Onyń quramynan jetekshi deńgeıdegi taǵaıyndaýlar bastaldy.

Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaq­stan­­nyń syrtqy saıasatyn qalyptas­tyrýdyń bastaýynda turǵanyn jáne onyń nyǵaıýyna ólsheýsiz úles qos­qanyn jaqsy bilemiz. Ol qashanda eldik múddeni qorǵap, Qazaqstannyń halyq­aralyq bedelin arttyrýǵa kúsh salyp keledi. Taıaýda ótken EAEO elderi bas­shylarynyń onlaın-otyrysynda Pre­zıdent 2025 jylǵa deıingi EAEO-nyń ekonomıkalyq ıntegrasııasynyń damý baǵyttary týraly máselede ulttyq qu­qyqtyq júıeniń erekshelikteri eske­rilýi tıis ekendigin málimdedi. Ult­tyq zańnamany úılestirý jáne birizden­dirý máselelerin qarastyrý kezinde «jetkilikti qajettilik» qaǵıdatyn usta­nýǵa erekshe nazar aýdaryp, taban­dy­lyq tanytqany onyń táýelsizdik prın­sıp­terin tý etken saıası harızmasyn, memle­ketshil tulǵasyn asha tústi.

 * * *

Qoryta aıtqanda, Q.K.Toqaevtyń Memleket basshysy qyzmetindegi al­ǵashqy jylynda elimizde bastalǵan reformalar men jańǵyrý prosesteri ǵalam­dyq deńgeıdegi kúrdeli ózgeris­termen, onyń ishinde munaı baǵasynyń kúrt tómendeýi jáne koronavırýs pandemııasynan soń týyndap otyrǵan álemdik aýyr qarjylyq-ekonomıkalyq jaǵdaıynda júzege asyrylýda.

Birinen soń biri qatar kelip, eldi ábigerge túsirgen tabıǵı apattar men taǵy basqa tosyn jaǵdaılar memleketimizdiń ishki turaqtylyǵyna, Prezıdenttiń basshylyq qarym-qabiletine qosymsha syn bolǵany da ras. Memlekettik bas­qarý isindegi, ekonomıkadaǵy, áleýmet­tik saladaǵy, ásirese bilim berý jáne den­saý­lyq saqtaý isindegi júıeli kemshilik­terdiń beti ashyldy. Ozyq, zamanaýı tehnologııa men naqty sıfrlandyrý salalarynyń mańyzy kúrt ósti.

 Demek, Qazaqstannyń táýelsiz mem­leket retinde damýynyń jańa bir kúr­deli, syndarly kezeńi bastaldy. Aldy­myzda burynǵydan da aýyr synaqtar men qaýip-qaterler tur. Olardy erik-jige­rimizdi janyp, ult bolyp uıysyp, eldigi­mizdi tanytyp qana eńsere alamyz. El­diktiń ıgi kórinisteri, azamattyq qo­ǵam­nyń progressıvti nyshandary ortaq maqsat-múdde tóńireginde jańasha us­tanymdardyń osy sońǵy jyl barysynda-aq kórine bastaǵany qýantady.

Qoǵam jańa deńgeıge kóterildi. Mem­leket ashyq saıasat júrgize bastady. Bılik pen halyqtyń túsinistigi qalyptasýda. Úkimet halyq únine qulaq asty. El-jurt­tyń áleýmettik turmys jaǵdaıy, jumys­pen qamtylýy, densaýlyq máseleleri basty nazarǵa alyndy. Ekonomıkada ysy­rap­shyldyqtan, qaǵaz júzindegi sany kóp «jetistikterden» arylyp, naqty túpki nátıjeler talap etilýde. Eń bastysy, el erteńine degen senim oıandy. Osynyń bári – Qasym-Jomart Toqaevtyń bir jyldyq Prezıdenttik qyzmeti nátıjesiniń tolyq emes tizimi. Sondyqtan zaman kóshinen qalmaı, demokratııalyq jańarýlarǵa bet alǵan ashyq, baqýatty jańa Qazaqstannyń eńsesi bıik, ekonomıkasy turaqty elder qataryna qosylýy – barshamyzdyń ortaq maqsatymyz.

Japsarbaı QÝANYShEV