Ertede mońǵoldar meken etken Tarbaǵataı taýynyń Sýyrly taý atalýynyń birneshe maǵynasy bar. Sýyrlar kóp mekendegen ólkeni sol kezde jońǵarlardyń mekeni bolǵandyǵyna baılanysty, sýyrlardyń shyńǵyrǵan daýysy jońǵarlarǵa maza bermegendikten, sondaı-aq sýyr terisinen tigilgen bórik kıgenine baılanysty «Sýyrly taý» ataǵan desedi. Negizinen Tarbaǵataıdyń ejelgi ataýy Barqytbel bolǵan eken.
Sýyrly taýdyń búginge deıin siz ben biz bilmeıtin qyr-syry kóp. Tamyljyǵan tabıǵat sulýlyǵy óz aldyna bir tóbe. Ejelgi qypshaqtar ony «Kógildir taý» ataǵan degen derek bar. Alystan qaraǵanda jotalary jolbarys jonyndaı bolyp jatatyn taý batysynda Alakól, shyǵysynda Saýyr-Saıqanǵa deıin sozylyp jatyr. Jalpy uzyndyǵy 300-350 shaqyrym bolsa, eni 30-50 shaqyrym.
Tarbaǵataı jotasy soltústiginde Zaısan kóliniń basseınine, ońtústiginde Alakól, Sasyqkól jáne Balqash kólderine tıesili ózenderdiń sý aıryǵy bolyp tabylady. Budan bólek jotalardyń saı-salasyn, qoınaýlaryn qýalaı aǵatyn Boǵas pen Bazar, Shorǵa men Espe, Taıjúzgen men ataqty Qandysý, Qusty, taǵy basqa úlkendi-kishili ózenderdiń birazy jamyraı kep jaısań kól Zaısanǵa quıady. Maral men Tastaý quzdarynyń eki qaınarynan ońtústik-batysqa qaraı aǵatyn Úrjar – ońtústik baýraıdaǵy eń úlken ózen. Úrjar ózeni jotanyń qalǵan bóligindegi sýdy jınaıdy jáne tolyq aǵyndy ózen bolyp Alakólge quıady. Onyń iri salasy – Qusaq, Eginsý, Aqtas ózenderi. Al ońtústiginde Terekti, Úrjar, Jalańash, Kóldeneń, Sholaqterek, Qýsaq syndy ózender taýdyń etegindegi kúzet aımaǵynyń egistikterin sýarý úshin ketedi.
Eger onyń soltústik jaǵyn Tarbaǵataı jotasynyń batys silemderi Qaraýyltóbe, Aqtas (1316 m) jáne Aqsháýli (1618 m) taýlary alyp jatsa, ońtústik jaǵyn Tarbaǵataı jotasynyń ońtústik usaq shoqyly betkeıi men Alakól oıysynyń soltústik bóligi, al ońtústik-shyǵys bóligin Barmaq qumy men Qosaı shaǵyly, Kórpebaı (568 m), Baqty (1273 m), Arqaly jáne Arasan taýlary alyp jatyr. Osyǵan baılanysty aýdannyń jer bederi soltústik-shyǵystan ońtústik-batysqa qaraı edáýir eńis keledi.
Tarbaǵataı jotasynyń eń bıik jerleri Tastaý (2992 m) men Atbas (2263 m) taýlary jáne Tikjoldana, Qyzasý, Aqshoqy, Kishi Syrǵanaq asýlary ornalasqan. Tarbaǵataı jotasy dalaly jáne shóldi aımaqta ornalasqandyqtan, mundaǵy ósimdikter jamylǵysy basqa taýly aımaqtarǵa: Soltústik Tıan-Shan, Jońǵar Alataýy, Altaı taýlaryna qaraǵanda aıtarlyqtaı erekshelenedi.
Tarbaǵataı taýynyń ormandary, sarqyrap aqqan ózenderi, jaıqalǵan qunarly jaıylymdary, jortqan ańy men ushqan qustary, jer qoınaýyndaǵy altyn, kúmis, mys, qalaıy, myrysh, taǵy basqa da qazba baılyqtary adam balasyn ejelden-aq ózine tartqan. Muny alǵashqy adamdardyń mekenjaılary, qola dáýirindegi ken shyǵarý oryndary, tastarǵa salynǵan órnek-bederleri, tas sýretter men tańba belgileri dáleldep otyr. Tarbaǵataı jotalaryndaǵy tasqa qashalǵan tamasha keskindi beıneler bizdiń zamanymyzǵa deıingi birinshi myńjyldyqta osy óńirdi mekendegen kóshpeli taıpalardyń tirshiligi, uǵymy, alǵashqy jazý túrleri jóninde jan-jaqty habardar etedi.
Aımaqtaǵy ósimdikter túrleriniń quramy men taralý erekshelikteri bıiktik beldeýler boıynsha aıtarlyqtaı ózgerip otyrady. Jotanyń ońtústik betkeıinde butaly ósimdikter: ıtmuryn, tobylǵy jáne yrǵaıdyń birneshe túri ósedi. Jotanyń soltústik betkeıinde oral mııasy men arsha sekildi ósimdik túrleri kezdesedi. Bulardan basqa shaıqýraı, kıikoty, qaztaban, búldirgen, teńgejapyraq, súıelshóp jáne t.b. ósimdik túrleri keń taralǵan. Jotadaǵy jıi kezdesetin shóptesin ósimdikter: ýqorǵasyn, mııa, tarǵaqshóp, kúreńot. Jalpy, munda floranyń 1640 túri ósedi.
Tabıǵatynyń ereksheligi, sarqyrap aqqan bulaqtary, taýynyń basynan teriskeı betine qaraı qaraǵaı, qaıyń, tal, terek, kúngeıine qaraı arsha, altyn tamyr, eńlikgúl, raýǵash syndy shópter kezdesedi. Jalpy, endi tabıǵaty sondaı kórkem. Tarbaǵataıdyń eń bıik shyńynda alty aı jazda qar jatady. Ań-qusqa keletin bolsaq, munda sileýsin, sýyr, maral, qońyr aıý, arqar, elik kezdesedi. Tarbaǵataı – tabıǵaty ańǵa da, qusqa da, paıdaly ósimdik-shópke de baı taý.
Jońǵar Alataýy men Altaı sekildi Tarbaǵataı jotasy da muhıt keńistiginen alshaq jatyr, osyǵan oraı oǵan «qurlyqtyq» klımat tán. Aýdannyń klımaty óte qubylmaly. Aýanyń ortasha aılyq temperatýrasy shildede maksımýmǵa jetedi (ońtústik betkeıinde +22.2ºS, +23.2ºS teń, al soltústik jáne batys betkeıde +21.2ºS). Eń ystyq aı shilde, keıde tamyz aılaryna sáıkes keledi. Ertede mońǵoldar sýyrly taý dep atap ketken Tarbaǵataı búginde ushqan qus pen jortqan ańnyń mekenine aınalǵan, tasy tarǵyl, tarıhy tereń, tabıǵaty tamasha Tarbaǵataıdyń aspanmen talasqan bıik-bıik shyńdary, taý bıiginen qulap aqqan sarqyramasy men móldir bulaǵy, ný ormany kóńilge qýanysh uıalatyp, erekshe sezimge bóleıtin tabıǵatty bolashaq urpaqqa qaz qalpynda jetkizý – «Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq tabıǵı parki qyzmetkerleriniń basty mindeti.
Aıgerim ShÁRIPQANOVA,
«Tarbaǵataı» MUTP Ǵylym, aqparat jáne monıtorıng bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri