Sabaqtastyq pen órleýdiń sara joly

 

Sodan beri nebári bir jyl ǵana ýaqyt ótse de, arada bolǵan oqıǵa­lar­dyń kóptigine jáne atqarylǵan jumystyń aýqymyna qarap, olar­dyń aıtarlyqtaı uzaq merzimge tatıtynyn ańǵaramyz.

Osy kezeńde maǵan Qasym-Jomart Kemelulynyń qasynda júrip, birge jumys isteý buıyrdy. Iаǵnı Memleket basshysynyń strate­gııalyq josparlary men saılaý aldyndaǵy ýádeleri­niń qalaı iske asyrylyp jatqanyn óz kózim­men kórip kelemin. Osyǵan oraı elimizdiń bir jylda baǵyndyrǵan beles­teri men basynan ótkergen syn-qater­leri jaıly keıbir oılarymmen bólisýdi jón kórdim.

 

El damýynyń jańa belesi

Byltyrǵy 19 naýryz egemen elimiz­diń shejiresine eń eleýli datalardyń biri retinde jazylary sózsiz. О́ıtkeni dál sol kúni Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy óziniń prezı­dent­tik ókilettigin toqtatý jóninde tarıhı sheshim qabyldady. Osylaısha, Nursultan Ábishuly árdaıym halyq pen memlekettiń múddesin bárinen bıik qoıatynyn kezekti ret dáleldedi.

Degenmen, mundaı qadam azamat­tar úshin kútpegen oqıǵa bolǵany anyq. Alǵash estigende bárimiz de kádimgideı tosyrqap, túrli kóńil kúıdi bastan ótker­­­genimiz jasy­ryn emes. Bir jaǵy­nan, kókeıde úlken qımastyq boldy. Sony­­men birge halyq Nursultan Ábish­uly­nyń sheshimine qurmetpen qarap, Elba­synyń el damýyna sińirgen eńbegi ushan-teńiz ekenin sózsiz moıyndady.

Nursultan Ábishuly Nazarbaev – Qazaqstanda da, álemdik qoǵamdastyq­ta da zor abyroı-bedelge ıe jahandyq deńgeıdegi saıasatker. Ol bizdiń jas jáne táýelsiz memleketimizdiń negizin qalady.

Elbasynyń basshylyǵymen Qazaq­stan 90-jyldardaǵy toqyraýdy tózim­dilikpen eńsere bildi. Tuńǵysh Pre­zı­dentimizdiń eren eńbegi men erik-ji­geri­niń arqasynda elimiz saıası jáne qar­jylyq qıyndyqtarǵa tótep berip, barlyq synaqtan súrinbeı ótti. Qazaq eli Nursultan Ábishuly Nazarbaev bas­qarǵan 30 jyldyń ishinde burynǵy odaq respýblıkalarynyń birinen táýelsiz, damyǵan, álem moıyndaǵan abyroıly memleketke aınaldy.

Nursultan Ábishuly prezıdenttik ókilet­tigin toqtatýǵa baılanysty halyq­qa joldaǵan úndeýinde bılikke basshy­lardyń jańa býyny kelýi kerektigine basa mán berdi. Sondaı-aq olardyń elimizde júrgizilip kele jatqan jańǵyr­tý­lardy jalǵastyrýǵa tıis ekenin aıtty.

Bul rette erekshe atap óter jaıt, eli­mizde bıliktiń aýysýy tolyǵymen Kons­­tı­týsııaǵa sáıkes júrgizildi. Ata Zańy­myz boıynsha Qasym-Jomart Kemel­uly halyqqa ant berdi. Biz osy táji­rıbe ar­qy­ly búkil álemge quqyqtyq jáne demo­kratııalyq memleket qurý jolyn­­daǵy erik-jigerimizdi aıqyn kórsete bildik.

Desek te, sol sátte kópshilik erteńgi kún­­niń qalaı bolaryn boljaı almaı, mem­lekettiń bolashaǵy úshin alańdaýshylyq bildirgeni sózsiz. Halyq turaqtylyq pen sabaqtastyqty saqtaı otyryp, Elbasy saıasatyn jalǵastyrýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin jaqsy túsindi. Sonymen birge eldiń aldynda memlekettik ınstı­týttardyń ári qaraı tıimdi jumys is­teýin qamtamasyz etý máselesi turdy.

Sondyqtan Qasym-Jomart Kemeluly prezıdenttik qyzmetke kirisken alǵashqy kúnnen bastap Elbasy negizin qalaǵan strate­gııalyq baǵytty saqtaýǵa basym­dyq beretinin aıtty. Sondaı-aq álemdik trend­ter men syn-qaterlerdi eskere oty­ryp, memlekettiń ári qaraı ósip-órken­deýi­ne jaǵdaı jasaý da asa mańyzdy edi. Osy­ǵan oraı Qasym-Jomart Kemeluly kezek­ten tys saılaý ótkizý týraly sheshim qabyl­­dady. Qazirgi tańda bul qadamnyń durys ári ýaqtyly bolǵanyn kórip otyrmyz.

Saılaýdyń ótetini belgili bolǵannan keıin elimizdiń saıası ómiri qyza tústi. Byl­­tyrǵy 23 sáýirde Nur Otan par­tııa­­sy­nyń sezi ótip, onda partııa Tór­aǵasy elimizdiń prezıdenttigine Q.K.Toqaevtyń kandıdatýrasyn usyndy. Elba­synyń bul usynysyna sezd delegattary bir­aýyz­dan qoldaý bildirdi.

Maǵan partııanyń saılaý aldyndaǵy shtabyn basqaryp, onyń jumysyn uıym­dastyrý mindeti júkteldi. Soǵan oraı aldaǵy saılaý naýqanyna qyzý da­ıyn­dyq bastalyp ta ketti.

Bul esten ketpes qyzyqty da jaýap­ty kezeń edi. El aralap, kúnde saı­laý­shylarmen kezdestik. Kandı­daty­myzdyń aldaǵy maqsat-mindetterin ár qazaq­standyqqa jetkizý úshin bar kúsh-jigerimizdi jumsa­dyq. Tipti táýlik boıy damylsyz jumys istegen kez­derimiz de boldy.

Úgit-nasıhat jumystary kezinde qazaq­­stan­dyqtar Qasym-Jomart Kemel­uly­na aıryqsha qoldaý bildirdi. О́ıtkeni bizdiń kandıdatymyz egemendiktiń eleń-alań shaǵynan bastap Elbasynyń janynan tabylyp, táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýyna zor eńbek sińirdi. Uzaq jyldar boıy memlekettik basqarý jú­ıesinde eń jaýapty laýazymdarda qyz­met atqardy. Memleket basshysyn eli­miz­ben qatar shetelde de bilikti bas­shy, táji­rıbeli saıasatker retin­de jaq­sy tanı­dy jáne qurmetteıdi. Q.K.Toqaev­tyń BUU Bas hatshysynyń orynbasary bo­lyp jumys isteýi, BUU-nyń mańy­zy jaǵy­nan ekinshi sanalatyn Eýropa­daǵy bólim­shesin basqarýy onyń halyqara­lyq be­deli­niń qanshalyqty zor ekenin ańǵartady.

Naýqan kezinde Qazaqstan halqy Qasym-Jomart Kemelulynyń jeke qasıet­terine de erekshe nazar aýdardy. Prezıdent halyqqa ant bergennen keıin alǵashqy jumys saparyn qa­sıetti Túrkistan qalasynan bastaǵany bel­gili. Sapar barysynda jergilikti aqsa­qal­darmen kezdesip, emen-jarqyn áńgime-dúken qurǵan bolatyn. Saılaý naý­qanymen atalǵan óńirge barǵanymyzda, túrkistandyq qoǵam qaıratkerleri sol júz­de­sýdi tebirene eske aldy. Olar Mem­leket basshysynyń eń aldymen rýhanı astanaǵa at basyn buryp, ata-baba rýhyna taǵzym etýi úlken mánge ıe ekenin aıtyp, kandıdatymyzǵa aq batalaryn berdi.

Qoǵamdyq shtab músheleri elimizdiń ár aımaǵyna arnaıy bardy. Olar tek iri qalalarda ǵana bolyp qoımaı, alys aýdandar men shalǵaı aýyldardyń tur­ǵyndarymen de kezdesti. Barlyq jerde kandıdatymyz ben onyń baǵdarlamasy azamattar tarapynan qoldaý taýyp otyrdy. Shyn máninde, Qasym-Jomart Kemelulynyń naýqan kezindegi reıtıngi óte joǵary boldy. Oǵan sol kezde júr­gizilgen áleýmettik saýaldamalardyń nátı­jeleri aıqyn dálel.

Sondyqtan biz kandıdatymyzdyń jeńiske jetetinine senimdi boldyq. Alaı­da toqmeıilsýge eshqandaı jol ber­gen joqpyz. Kerisinshe, úgit-nasıhat ju­mys­tary­nyń sońǵy kúnine deıin aıanbaı eńbek etip, saılaý aldyndaǵy baǵdarlama­nyń mańyzyn saılaýshylarǵa túsindirý úshin barymyzdy saldyq. Oǵan qoǵamdyq shtab­tyń ár múshesi úlken úles qosty.

Daýys berý kúni saılaý ýchaskeleri­niń shyǵaberisinde júrgiziletin saýal­da­­manyń qorytyndysy sol túnde jarııa­la­­na­ty­ny belgili. Bul – qalyptasqan dás­­túr. Biz osy sátke erekshe daıyndaldyq. Nur Otan partııasy ornalasqan ǵıma­rat­­tyń birin­shi qabatynda úlken ekran orna­tyl­dy. Exit-pools nátıjesin bilý úshin shtab músheleri men partııa apparatynyń qyzmetkerleri sol jerge jınaldy. Bir aı boıǵy qarbalastan sharshaǵanymyzdyń ózi umytylyp, zalda kóterińki kóńil kúı ornady. Árqaısymyzdyń júzimizden tolqynys pen atqarylǵan jumysqa degen rızashylyq sezimderi aıqyn bilinip turǵan edi. Ol jerge maqsaty ortaq, jeńis úshin kúsh biriktirgen, eldiń bolashaǵyna senimmen qaraıtyn, nıettes, múddeles azamattar jınalǵan bolatyn.

Alǵashynda Qasym-Jomart Kemeluly nátıje jarııalanar sátte, ıaǵnı tún orta­sy­na qaraı keledi dep kútildi. Degen­men kandıdatymyz óziniń úgit-nas­ıhat ju­mys­taryn júrgizgen azamatta­rmen til­desip, alǵysyn bildirý úshin aı­tar­lyq­taı erte keldi. Ol respýblıkalyq qoǵam­dyq shtabtyń ár múshesine kóńil bólip, shynaıy rızashylyǵyn jetkizdi. Tipti jastarmen birge sýretke túsýge de qýana kelisti.

Daýys berý nátıjesi Qazaqstan hal­qy­nyń basym bóligi Q.K.Toqaevty jáne onyń sabaqtastyqty saqtaýǵa, ádilet­ti áleýmettik memleket qurýǵa, ekono­mı­kalyq órleýdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan saıasatyn qoldaıtyndaryn aıqyn kórsetip berdi.

Prezıdentti ulyqtaý rásimi 12 maý­sym­da ótti. Bul shara el damýynyń kele­si kezeńine jol ashty. Saltanatty jıyn­da sóılegen sózinde Qasym-Jomart Kemeluly memlekettik organdar úshin negizgi on baǵytty anyqtap berdi. Olar­dyń qatarynda halyqtyń tabysyn arttyrý, turmys sapasyn jaqsartý, sybaılas jemqorlyqty joıý, sot jáne quqyq qorǵaý júıesin reformalaý, turǵyn úı máselesin sheshý, ádiletti áleýmettik saıa­sat, óńirlerdi damytý, rýhanı jańǵyrý, úılesimdi jáne kópvektorly syrtqy saıa­sat, sondaı-aq jastardy qoldaý sııaqty basymdyqtar bar.

Sonymen qatar Q.K.Toqaev óziniń Prezıdent retindegi eń basty maqsaty halqymyzdyń birligin saqtaý, ár azamat­tyń quqyǵyn qorǵaý jáne árdaıym Qazaqstannyń ulttyq múddesin bárinen bıik qoıý ekenin naqty aıtty.

Osylaısha, Memleket basshysy birden saılaý aldynda bergen ýádelerin oryndaý úshin bilek sybanyp jumysqa kirisip ketti. Sebebi alda aýqymdy jumystar men mańyzdy mindetter turǵan edi.

 

 Qaterler men synaqtar kezeńi

Q.K.Toqaevtyń táýelsiz Qazaqstannyń dıplomatııalyq qarym-qatynasynyń qalyptasýyna arnalǵan kitaptarynyń biri «Belasý: dıplomatııalyq ocherkter» dep atalady.

Belasý... Osy bir aýyz sóz memlekettik deńgeıdegi saıası qaıratkerdiń kúndelikti tynys-tirshiligin naqty sıpattaıdy. Sonymen birge bul sózdiń qaýyzyna qıyndyqtar men kedergilerge qaramastan, strategııalyq maqsattaryna qol jetkizý úshin alǵa qaraı batyl qadam basa biletin tulǵanyń kúsh-qýaty syıyp tur.

Rasymen, ótken jyl ońaı bolǵan joq.

Birinshi kezekte, elimizdiń kemel kele­shegi úshin bılik tranzıtin syndarly júrgizý basty mindet boldy. Sondaı-aq mem­lekettik apparattyń reformalar júrgizýdegi qarqyny men tıimdiligin joǵaltyp almaý da asa mańyzdy edi.

Tuńǵysh Prezıdentimizdiń bastamasymen qolǵa alynǵan memleket­tik baǵdarlamalar men jobalardy júıe­li túrde júzege asyrý Q.K.Toqaevtyń basshylyǵymen óz jalǵasyn tapty. Nursultan Ábishuly Elbasy retinde Memleket basshysyn árdaıym qoldap, demep keledi. Bul – bıliktiń Konstıtýsııaǵa sáıkes aýysýynyń biregeı evolıýsııalyq joly ekeni daýsyz.

Keıbir sarapshylardyń pessımıstik boljamdaryna qaramastan, Qazaqstan tranzıt kezeńin esh daǵdaryssyz jáne toqy­­raýsyz ótkerdi. Sol arqyly memle­ket­tik ınstıtýttar men zańdylyqty ny­ǵaı­typ, demokratııalyq qundylyqtardy berik ustanatyn el ekenimizdi taǵy bir dáleldedik.

Joǵary bıliktiń aýysýyna qatysty «tranzıttik model» dál Qazaqstanda paıda bolyp, sátti júzege asyryldy. Bul elimizge sheteldik sarapshylardyń erekshe nazaryn aýdardy jáne saıası ınnovasııa týraly sóz qozǵaýǵa sebep boldy.

Sonymen qatar elimiz sońǵy bir jyl­da basqa da syn saǵattardy bastan ótker­di. Tipti osy merzim ishinde tóten­she jaǵ­daı degen sózdi burynǵydan jı­irek qol­dan­ǵan shyǵarmyz. Sebebi ult­tyq jáne álem­dik deńgeıde kópshilikti alań­datqan oqıǵa­lardyń arta túskeni belgili. Bul el ba­synda otyrǵan azamattar úshin de, jalpy Qazaq­stan halqy úshin de úlken synaq boldy.

Qazirgi tańda búkil álem elderi sııaq­ty Qazaqstan da COVID-19 indetimen kúresti jalǵastyrýda. Ony eńserý úshin qa­byl­danǵan jahandyq deńgeıdegi shek­teý­ler barlyq memleket úshin aýyr soqqy boldy. Sonyń saldarynan búgin­de álem sońǵy onjyldyqtardaǵy eń kúr­deli daǵdarysty bastan ótkerýde. Halyq­ara­lyq qarjy qory bıyl álemdik ekono­mı­kanyń quldyraýy kem degende 3 paıyzdy quraıdy dep boljam jasaýda. Tipti 2008-2009 jyldardaǵy aýqymdy qarjy daǵ­darysynyń ózi dúnıe júzi ekonomıkasyna munshalyqty zardabyn tıgizbegen edi.

Búginde jahandyq ekonomıkalyq reses­sııa qoǵamdaǵy qarama-qaıshy­lyqty odan ári shıelenistirip, eń damy­ǵan elderdiń ózinde áleýmettik narazylyq­tardyń kúsheıýine sebep bolyp otyr.

Degenmen Qazaqstan koronavırýstyń saldaryn aıtarlyqtaı azaıtyp, indetti aýyzdyqtaı aldy desek, qatelese qoımas­pyz. Oǵan birinshiden, Prezıdentimizdiń sheshimimen qabyldanǵan keshendi sharalar sebep boldy. Sonyń nátıjesinde derttiń jappaı taralýyna jol berilmedi. Odan bólek, Memleket basshysy usynǵan azamattar men bıznesti qoldaýǵa arnal­ǵan daǵdarysqa qarsy júıeli sharalar elimizde ekonomıkalyq jáne áleýmettik toqyraýdyń aldyn aldy.

Qazaqstan bir jylda álem jurtyn alańdatqan kedergilermen birge el ishindegi túrli apattarmen de kúresýge májbúr boldy.

Bul arada Prezıdentti ulyqtaý rási­mi­nen keıin bir jarym apta ótkende Arys qalasynda bolǵan joıqyn jarylysty eske alsaq jetkilikti. О́tken jyldyń so­ńyn­­daǵy Bek Air ushaǵynyń apaty da jany­m­yzǵa aıazdaı batty. Bıylǵy aqpan aıyn­da oryn alǵan Qordaıdaǵy janjal eń ózekti áleýmettik máselelerdiń tutas sho­ǵy­­ryn kórsetip berdi. Osyn­daı jaǵdaı­dyń bárinde Memleket basshysy­nyń dereý áre­ket etýi halyqtyń senimin kúsheıte tústi.

Prezıdentimiz qarsy kelgen daǵdarys­qa jáne ekonomıkalyq syn-qaterlerge laıyqty toıtarys berip, shuǵyl, batyl ári mańyzdy sheshimder qabyldady. Ol jary­lys bolǵan kúni Arys qalasyna ar­naıy baryp, turǵyndarmen kezdesip, oqıǵanyń jaı-kúıin óz kózimen kórdi. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen tóten­she jaǵdaıdyń saldary óte qysqa mer­zimde joıyldy. Zardap shekken ár ot­ba­sy qajetti kómek aldy. Tipti tutas bir qala qaıtadan salyndy dese de artyq emes.

Q.K.Toqaevtyń lıderlik qyry men naqty ustanymy daǵdarys kezinde erekshe kórindi. Ásirese shuǵyl sheshim qabyldaý, azamattardyń muń-muqtajyna qulaq asý, ár isti jeke baqylaýda ustaý sııaqty naqty áreketter halyqtyń qoldaýyna ıe boldy. Sol sebepti qazaqstandyqtardyń Prezıdentke degen senimi kúnnen-kúnge kúsheıip keledi.

Árıne, qandaı da bir tótenshe jaǵdaı eldiń strategııalyq maqsat-mindet­terin ekinshi kezekke ysyra almaıdy. Son­­dyq­tan memlekettik apparat týyn­­daǵan máse­lelerge baılanysty dereý áreket etip qana qoımaı, Prezıdenti­mizdiń jańǵyrý jolyndaǵy uzaqmerzim­di kún tártibin júzege asyrýǵa kúsh jumyl­dyrýda.

Qazirgi tańda Memleket basshysynyń daǵdarys kezindegi is-áreketimen birge strategııalyq bastamalary da halyq tarapynan qyzý qoldaý taýyp otyr. Áleýmettik saýaldamalardyń sońǵy nátıjelerine súıensek, azamattarymyzdyń 80 paıyzdan astamy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev júrgizip otyrǵan saıasatty jaq­taıtyndaryn jetkizgen. Bul bastaǵan istiń baıandy bolýyna úlken septigin tıgize­tin faktorlardyń biri ekeni sózsiz.

 

Prezıdenttiń eldi jańǵyrtý baǵdary

Memleket basshysy bir jyldyń ishinde júzdegen mańyzdy sheshim qabyl­dady. Munyń barlyǵy saıyp kelgende elimizdiń júıeli jańǵyrý jolyndaǵy kún tártibin qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Sondyqtan Prezıdenttiń eldi jańǵyrtý baǵdary – bir otyrysta ǵana aıtylǵan oılar emes, ret-reti­men jarııalanyp otyrǵan bastamalar jıyn­tyǵy. Biz olardy Memleket basshysynyń saılaý al­dyndaǵy baǵdarlamasynan, ulyq­taý rá­siminde sóılegen sózinen, Qazaqstan hal­qy­na arnaǵan Joldaýynan jáne basqa da baǵdarlamalyq tezısterinen ańǵaramyz.

Men bul maqalada Q.K.Toqaevtyń strategııalyq josparlarynyń jáne onyń basym baǵyttarynyń bir bóligine ǵana toqtalǵym keledi.

 

Daǵdarystan – ekonomıkalyq damýdyń jańa kezeńine

Prezıdenttiń ekonomıkalyq strategııasy óte mańyzdy birneshe maqsat-mindetti kózdeıdi. Olardyń negizgi ta­ǵan­dary retinde biz básekege qabiletti ınklıýzıvti ekonomıkaǵa kóshý, kásipker­ler qataryn kóbeıtý, tabıǵı resýrsqa táýel­dilikten arylý jáne otandyq kásip­kerler múddesin shetelderde ilgeriletý bastamalaryn ataı alamyz.

Memleket basshysy qashanda kásip­ker­likti qoldap, bul salaǵa erekshe nazar aýdaryp keledi. Sebebi bıznes-orta­­ny damytý arqyly úsh aýqymdy min­det­ti sheshýge jol ashylady. Bıznes birinshi kezek­te azamattardy eńbekpen qam­typ, olardyń jumysqa ornalasý múm­­kin­digin keńeıtedi. Ekinshi­den, ult­tyq ekono­­mı­ka­ny órkendetý ar­qyly onyń or­nyq­ty­lyǵyn qamtamasyz etemiz. Sony­men birge shaǵyn jáne orta bız­nesti dárip­teý arqyly talapty, jaýapty ári masyl­dyq dertten ada jasampaz azamat qalyp­tastyrýǵa múmkindik týady.

Jalpy, jańa ekonomıkalyq strategııany iske asyrý jolyndaǵy alǵashqy qadamdar daǵdarysqa deıin jasalǵan bolatyn. Prezıdenttiń tapsyrmasyn oryndaý úshin «Bıznestiń jol kartasy-2025» memlekettik baǵdarlamasy bekitildi, mıkro jáne shaǵyn bıznes úsh jylǵa tabys salyǵyn tóleýden bosatyldy. Shaǵyn bıznes sýbektilerine tekserý júrgizýge moratorıı jarııalandy. Kásipkerlerdi qoldaýdyń basqa da aýqymdy sharalary qabyldandy.

Koronavırýs indeti jahan ekonomıkasyn aıtarlyqtaı turalatqany belgili. Osyǵan baılanysty álemniń ózge elderi sekildi Qazaqstan da óziniń eko­nomıkalyq damý josparyna tú­zetý­ler engizýge máj­búr boldy. Bız­nesti qorǵaý úshin shu­ǵyl túrde aýqymdy qadam­dar jasaldy.

Sonyń nátıjesinde shaǵyn jáne orta bıznes úshin nesıe tólemderi keıin­ge shegerilip, aıyppuldar men ósim­der­di esepteý toqtatyldy. Odan bólek, kásip­­kerler eńbekaqy qoryna tóle­netin salyqtan jarty jylǵa bosatyl­dy. Memleket 700 myńnan astam bıznes sýbek­­tisine salyq aýyrtpalyǵyn tómen­detti. Osyndaı jeńildikterdiń arqasynda bıznes ókilderi daǵdarys kezinde 1 trıllıon teńgege jýyq qarjy únemdedi.

Sondaı-aq «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasyn qarjylan­dyrý úshin qosymsha 1 trıllıon teńge­ge deıin qarajat bólingeni málim. Shaǵyn jáne orta bızneske jeńildetilgen mólsherlememen nesıe berilýde. Kásip­kerler memleket menshigindegi nysandardy jaldaý aqysynan bosatylyp, otandyq taýar óndirýshiler úshin memlekettik satyp alý rásimderi ońaılatyldy.

Qazirgi tańda elimizde daǵdarysty eńserý jumystary qarqyndy júrgizilýde. Sonyń aıasynda Prezıdenttiń tapsyr­ma­syna sáıkes ekonomıkany qalpy­na kel­tirýdiń keshendi jospary qabyl­danyp, Memlekettik komıssııa quryl­dy. Parlament daǵdarystan keıin ekono­mı­kalyq ósimdi qamtamasyz etýdiń quqyq­tyq negizin qalyptastyrý úshin kúsh jumyl­dyrýda. Osy baǵytta asa mańyzdy zań jobalary qaralyp jatyr.

Munyń bári el ekonomıkasyn daǵda­rys­tan keıin jedel qalpyna keltirý­ge zor múmkindik beredi. Sol arqyly biz ekonomıkalyq damýdyń jańa kezeńine berik negiz daıyndap jatyrmyz deýge ábden bolady.

 

Áleýmettik saıasattyń ınklıýzıvti úlgisi

Prezıdenttiń jańa áleýmettik saıa­saty – ádiletti qoǵamnyń myzǵymas irgetasy. Onyń mánin bylaı ashyp kór­setýge bolady. Áleýmettik memlekette eńbekke qabiletti árbir adamnyń laıyqty ómir súrýi óziniń kúsh-jigeri men kásibı damýyna tikeleı táýeldi. Bul – Abaı atamyz aıtqandaı, ózine, eńbegi men aqylyna senetin adamdardyń qoǵamy. Desek te, mundaı elde eshkim qoldaýsyz qalmaıdy. Árbir muqtaj jan qashanda memleketke arqa súıeı alady.

Búginde osyndaı saıasat álemdik trendke aınalyp keledi. Sebebi ishki jalpy ónimniń kólemi ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýdy anyqtaıtyn ámbebap qural retindegi fýnksııasyn joǵaltýda. Ol kóp jaǵdaıda tehnıkalyq kórsetkish retinde qabyldanady. Kerisinshe, aldyń­ǵy qatarǵa halyqtyń ál-aýqaty, baqytty turmysy, ınklıýzıvti damý, áleýmettik órleý sekildi jańa ındıkatorlar shyǵýda. Sondyqtan damyǵan elder adam ómiriniń sapasyna basymdyq beriletin jalpyǵa ortaq ıgilikti memleket (welfare state) qalyptastyrýdy kózdep otyr. Mundaı mysaldy biz Fınlıandııa men Kanadanyń tájirıbesinen kóre alamyz.

Prezıdent óziniń saılaý aldyndaǵy baǵdarlamasynyń basty ıdeıasy retinde «Igilik barshaǵa!» ustanymyn belgilegen bolatyn. Biz munyń jalań uran emes ekenin Q.K.Toqaevtyń naqty tapsyrmalary men bastamalarynan anyq kórip otyrmyz.

Sońǵy jylda ataýly áleýmettik kómek­­ti taǵaıyndaý tetikteri aıtarlyqtaı je­tildi. Ol adamdy masyldyqqa emes, eń­bek­ke baýlýǵa negizdelgen. Bıylǵy 1 qań­tar­dan bastap kóp balaly otbasylarǵa taby­sy­na qaramastan járdemaqy berilip keledi. Qazirdiń ózinde mundaı kómekti 400 myń­nan astam otbasy alyp otyr. Az qam­tylǵan otbasylar úshin ataýly áleý­mettik kómekten bólek, olarǵa jumysqa ornalastyrý, óz kásibin ashý, tipti jeke qosalqy sharýashylyǵyn damytý úshin de qoldaý kórsetilýde. Sondaı-aq az qam­tylǵan otbasylardyń balalaryna kepildi áleýmettik toptama belgilengen.

Budan basqa, 500 myńnan astam adam­nyń nesıesi keshirilip, qaryzy jabyl­ǵanyn bilemiz. Qazirgi tańda turǵyn úıdiń qoljetimdiligin qamtamasyz etetin jańa baǵdarlama qolǵa alynýda.

Koronavırýs pandemııasy kezinde elimizde azamattardyń áleýmettik ál-aýqa­tyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan teńdes­siz sharalar qabyldandy. Sonyń nátıje­sinde zeınetaqy men járdemaqyǵa ındeksasııa jasaldy. 4,5 mıllıonnan astam qazaqstandyqqa 42,5 myń teńge kóleminde járdemaqy tólendi. 1 mıllıonnan astam azamat arnaýly azyq-túlik qorjynyn aldy. Budan bólek, kommýnaldyq tarıfter tómendetilip, asa muqtaj jandarǵa ony tóleý úshin kómek berilýde.

Sondaı-aq Elbasynyń bastamasymen qurylǵan «Birgemiz» qory 475 myńnan astam otbasyna 50 myń teńge kóleminde ataýly kómek kórsetti.

Adamı kapıtal – memleket jetistiginiń negizi. Memleket basshysynyń jańa áleýmettik modeli osy qaǵıdaǵa taban tireıdi. Soǵan baılanysty bilim jáne ǵylym men densaýlyq saqtaý salasyna aıryqsha basymdyq berilip otyr. Olardy zaman talabyna saı reformalaý – kezek kúttirmeıtin másele. Prezıdent qabyldaǵan sheshimderge qarap, bul onyń berik ustanymy ekenin kóremiz. Q.K.Toqaev óziniń alǵashqy sheshimderi arqyly pedagogterdiń, dárigerler men mádenıet qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn kótergeni de kópshiliktiń esinde.

Memleket basshysynyń otandyq bilim berý salasyndaǵy máselelerdi sheshý jáne ony damytý ustanymy aıqyn. Prezıdent bul baǵyttaǵy baǵdarlamalyq tezısterin ustazdardyń byltyrǵy Tamyz keńesinde jarııalaǵan bolatyn. Sol joly reformalardyń negizgi taǵan­dary aıtyldy. Olardyń qatarynda muǵalim­derge laıyqty eńbekaqy taǵaıyn­daý, ustaz­dardyń biliktiligin arttyrý, pedagog­­terdi óz qyzmetine qatysy joq min­det­terden bosatý jáne áleýmettik-quqyq­tyq tur­ǵy­da qorǵaý, oqýlyqtardyń sapasyn jaq­­sartý, bilim berý salasyndaǵy ın­fra­­­­qurylymdy damytý ustanymdary bar.

Adamı kapıtaldy damytý máselesi jýyrda ǵana ótken Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń úshinshi otyrysynda da keńinen aıtyldy. Ol jerde Pre­zıdentimiz bilim berý men ǵylymǵa baǵyt­talatyn ınves­tısııa­ny arttyrý, qala men aýyl mek­tep­teriniń arasyndaǵy alshaqtyqty qys­qartý, osy saladaǵy basqarý júıesin jetildirý máselelerine toqtaldy. Son­daı-aq densaýlyq saqtaý júıesindegi túıtkilderge de aıryqsha nazar aýdardy.

Memleket basshysy adamı kapıtal­dy damytýǵa basa mán bere otyryp, ózi­niń aldaǵy saıasatynyń strategııa­lyq ba­sym­dyqtaryn naqty belgilep berdi.

 

Saıası reformalar – úılesimdi damý joly

San alýan pikir, birtutas ult. Mine, bul – Q.K.Toqaevtyń ishki saıasattaǵy negizgi qaǵıdalarynyń biri.

Bárimizge belgili, Memleket basshysy halyqqa Joldaýynda saıası jańǵyrtýdy jalǵastyrmaı, ekonomı­kalyq reformalardy tabysty iske asyrýdyń múmkin emes ekenin aıtty. Árıne, elimiz úshin mundaı ózgeris­ter­diń evolıýsııalyq sıpatta bolýy asa ma­ńyzdy. Asyǵystyqqa salynbaı, ba­ıyp­­ty ári senimdi sheshimder qabyldap qana kózdegen maqsatqa qol jetkizýge bolady. Memleket basshysy qoǵamdy jikke bólip, turaqsyzdyq týdyratyn júıesiz saıası lıberalızasııaǵa jol berýge bolmaıtynyn tegin aıtqan joq.

Búginde elimizde jalpyulttyq dıa­log­tyń jańa modeli qalyptasyp ke­ledi. Bul baǵyttaǵy alǵashqy qadam­dy da Prezıdenttiń ózi jasady. Naqty aıt­qanda, Qasym-Jomart Kemel­uly­nyń ulyqtaý rásiminen keıin qol qoıǵan alǵashqy Jarlyǵy Ulttyq qoǵa­m­dyq senim keńesin qurý týraly boldy.

Qazirdiń ózinde bul Keńes óziniń tıim­­diligin dáleldep úlgerdi. Onyń naq­­ty nátıjelerin bárimiz kórip otyr­­myz. Prezıdent Ulttyq keńestiń tór­­aǵasy retinde óziniń alǵashqy saıa­sı reforma­lar toptamasyn dál osy alańda jarııalaǵan bolatyn. Iаǵnı, Memleket basshysy saıası partııalardy tirkeý talabyn eki esege qysqartý, partııa tiziminde jastar men áıelder úshin 30 pa­ıyzdyq kvota bólý, parlamenttik oppozısııa ınstıtýtyn zańdastyrý, beıbit jıyndardy uıymdastyrýdyń habarlandyrý tártibin bekitý, jala jabý babyn dekrımınalızasııalaý sekildi naqty usynystaryn ortaǵa saldy.

Bul bastamalardyń barlyǵy elimizdegi demokratııalyq úderisti odan ári damytýǵa yqpal etip, aza­mat­tardyń qoǵamdyq-saıası ómirge aralasý múmkindigin arttyra túsedi. Qazirgi tańda jarııalanǵan alǵashqy saıası reformalar toptamasy zań júzinde tolyqtaı rásimdelip boldy.

Osy rette qoǵamdyq dıalogtyń ny­ǵaıyp, jańa sapalyq deńgeıge kóterilgenin aıta ketken jón. Munyń barlyǵy Qazaqstandaǵy saıası jańǵyrý bastamasy bos sóz emes, Memle­ket basshysynyń nyq ári aınymas us­tany­my ekenin aıqyndaı túsedi. Bul elimizde ózindik saıası reformalar modeli qalyptasqanyn jáne onyń baıyp­ty, júıeli túrde júzege asyrylyp kele jatqanyn naqty dáleldeıdi.

 

«Halyq únine qulaq asatyn memleket» – zaman talaby

Prezıdent usynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrym­damasy óte mańyzdy qaǵıdany qalyp­tastyrady. Bul – bılikke azamattardy alańdatqan máselelerdi anyqtap qana qoımaı, qoǵamnyń talap-tilegine der kezinde jaýap qatý mindetin júk­teı­di. Mundaı jaǵdaı memlekettik qyz­­metshige de jańa talap qoıady. Mem­lekettik júıede elin damytýdy jáne hal­qynyń ál-aýqatyn arttyrýdy maq­sat tutqan adamdar qyzmet etýge tıis.

«Halyq únine qulaq asatyn memleket» úshin qoǵamdyq pikir asa mańyzdy ári qundy. Sondyqtan el tur­mysyna tikeleı áser etetin she­shim­­der halyqpen aqyldasa otyryp qabyl­danýy qajet. Bılik óziniń árbir qada­myn elge túsindirip otyrýy shart. Mem­lekettik apparat qanshalyqty ashyq ári dıalogqa daıyn bolsa, óziniń qyz­metin de tıimdi júrgize alady. Bul jer­de jalań naýqanshyldyqqa, bıýrokratızmge jáne azamattardyń ótinish-tilegine atústi qaraýǵa jol berilmeýi kerek.

Osy oraıda Memleket basshysy­nyń ózi qoǵammen senimdi qarym-qaty­nas ornatýdyń ozyq úlgisin kórse­tip júrgenin atap ótkim keledi. Prezı­denttiń ashyq, dıalogqa daıyn tul­ǵa ekeni bárimizge belgili. Áleýmet­tik jelide de belsendi. Qabyldaǵan sheshim­derin halyqqa muqııat túsindi­rip, qoǵamda talqylanyp jatqan máse­le­lerge jedel pikir bildirip otyrady.

Qasym-Jomart Kemelulynyń memlekettik apparatty jańǵyrtý bas­tamasy da ýaqtyly qolǵa alyndy. Osy maqsatpen Prezıdentimiz jastar kadrlyq rezervin qalyptastyrýdy usyndy. Talantty, talapty, kreatıvti jas­tardy memlekettik qyzmetke sha­qyr­dy. Nátıjesinde, arnaıy rezerv jasaqtalyp, onyń qataryna túrli salada qyzmet etip júrgen jiger­li ári patrıot jas mamandar qabyl­dandy. Qazirdiń ózinde olardyń kóbi mem­lekettik basqarý júıesindegi jaýapty laýazymdarǵa taǵaıyndalyp, el ıgiligi úshin qyzmet etip júr.

Memlekettiń damýyn tejeıtin ke­der­gi­lerdiń biri sybaılas jemqor­lyq ekeni málim. Sondyqtan Prezıdenti­mizdiń tapsyrmasymen memlekettik organdardaǵy sybaılas jemqorlyq­qa qarsy kúres júıeli túrde júrgizilý­de. Budan bylaı qaramaǵyndaǵy qyz­met­kerdiń jemqorlyq áreketi úshin birin­shi basshy jaýapty bolady. Bul másele zańmen rettelgen. Osy oraıda normatıvtik-quqyqtyq aktilerge sybaılas jemqorlyqqa qarsy saraptama júrgizý engizilgenin de atap ótkim keledi. Sonymen birge quqyq qorǵaý organdaryn jańǵyrtý jumysy da júıeli jalǵasýda.

Memleket basshysy elimizdiń sot júıesin reformalaý máselesin de nazardan tys qaldyrǵan joq. Sonyń nátı­jesinde sottar jumysynyń jańa for­ma­tyn engizý, sot isin júrgizý pro­se­s­in ońtaılandyrý jáne sıfrlandyrý sharalary qolǵa alynýda. Bul sot júıesi men onyń rásimderiniń kez kelgen tarapqa túsinikti, qoljetimdi, ashyq bolýyn qamtamasyz etedi. Parlament bul normalardy qamtıtyn tıisti zańdy qabyldady.

Prezıdenttiń osy bastamalary mem­lekettik ınstıtýttardyń jumy­syn jańasha qurýǵa múmkindik berip otyr. Sol arqyly azamattardyń múd­de­sin bárinen joǵary qoıatyn jáne óz qyzmetin tıimdi ári ashyq júrgize­tin zamanaýı memlekettik apparat qalyp­ta­sady dep senemiz.

 

Patrıotızm –  ult birliginiń negizi

Prezıdent ultymyzdyń rýhanı jańǵyrýyna, ár azamattyń bo­ıynda Otanǵa degen súıispenshilikti arttyrýǵa aıryqsha mán berip otyr.

О́tken jyldyń qazan aıynda Aqtaý qalasynda Q.K.Toqaev kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jazýshy Ábish Kekilbaıulyna arnalǵan eskertkishtiń ashylý rásimine qatysty. Memleket basshysy saltanatty jıyn­da sóılegen sózinde «patrıotızm­niń úsh tuǵyry» dep atalatyn jańa tujy­rymdamasyn jarııalaǵan bolatyn.

Qasym-Jomart Kemeluly odan keıin de óziniń bul ustanymdaryn birneshe márte tarqata túsindirip, bekite túskenin bilemiz. Buǵan Prezı­denttiń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasy jáne Vo­lon­ter jylynyń ashylý saltanatynda sóılegen sózi dálel.

Patrıotızm adamnyń Otanǵa degen mahabbaty jáne ulttyń bereke-birlikke degen umtylysy ekeni belgili. Árıne, bul uǵymnyń aýqymy keń, maǵynasy tereń. Prezıdentimizdiń paıym­daýynsha, patrıotızm – jalpy­ult­tyq órleýdiń mańyzdy sharty.

Sol sebepti atalǵan úsh tuǵyr abstraktili uǵymdardan emes, naqty, anyq ólshemderden turady. Muny elimizdiń kez kelgen azamaty, ásirese jastarymyz baǵdar etip ustanýǵa tıis. Osy tusta úsh tuǵyr qandaı qasıet­terge arqa súıeıtinin aıta ketkenimiz jón bolar. Árbir patrıot azamat, birin­shiden, tól tarıhymyz ben shyqqan tegi­mizdi tereń bilýge, ekinshiden, mem­le­­­ketimizdi jáne memlekettik ınstı­týt­­tarymyzdy qurmetteýge tıis. Úshin­shi­­den, jeke tulǵa retinde damýy jáne eline paıdasyn tıgizýi úshin ózin únemi adamı, kásibı turǵydan shyńdap otyrýy qajet.

Prezıdent hakim Abaıdyń mereıtoıyna arnaǵan maqalasynda ult bolashaǵyna qatysty keleli oılaryn ortaǵa saldy. Maqalada Memleket basshysy «Tolyq adam» formýlasyna aıryqsha toqtalǵany esimizde. Bul uǵymnyń aǵylshyn tilindegi «A man of integrity» termınimen sabaqtas ekenine de nazar aýdarǵan.

Zamanynda uly oıshyl «Úsh-aq nárse adamnyń qasıeti: ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» dep «Tolyq adamnyń» tulǵasyn naq­ty somdaǵany belgili. Mine, osylar – bizdiń búginimizge de, keleshegimizge de temirqazyq bolatyn qasterli qasıet­ter. Sol sebepti, Prezıdent aıtqan bolashaq qazaqstandyqtyń úlgili beınesi danyshpan Abaıdyń «Tolyq adam» ıdeıasymen úndesip jatyr.

Bul jyl Abaı mereıtoıynan bó­lek ózge de mańyzdy datalarǵa toly. Olardyń qatarynda Memleket bas­shy­synyń bastamasymen qolǵa alyn­ǵan ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy men Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn atap aıtsaq bolady. Sonymen qatar bıyl Prezıdentimizdiń usynysymen Abaı­dyń týǵan jeri – Semeı qalasyna tarıhı ortalyq mártebesi berildi. Munyń barlyǵy halqymyzdy ózine ǵana tán ulttyq qundylyqtardyń aıasyna toptastyrady jáne birlikke úndeıdi.

El rýhanııatynyń negizgi tirekteri­niń biri – parasatty patrıotızm búgingi eriktiler qozǵalysynan da kórinis tabýda. Bul qozǵalys Memleket basshysy kótergen bastamalardyń taǵy biri – Volonter jylynyń arqasynda múlde jańa bıikke kóterilip otyr. Ásirese elimizde jáne álemde oryn alǵan tótenshe jaǵdaılar eriktiler qozǵa­lysynyń asa qajet jáne qazaqstan­dyqtardyń el ıgiligi jolynda adal qyzmet etýge qashan da daıyn ekenin aıqyn kórsetti. Myńdaǵan erikti azamat koronavırýs pandemııasynyń jáne karantınniń saldarynan qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan jandarǵa kómek qolyn sozýda. Qasym-Jomart Kemeluly bastap bergen «Birgemiz» aksııasynyń jalpyhalyqtyq sıpatqa ıe bol­ǵany mereıimizdi ósirip, janymyzdy jadyratqanyn aıtýymyz kerek. Biz muny taryqqanǵa demeý, álsizge qorǵan bola biletin halqy­myz­dyń izgi qasıetteriniń arqasy dep qabyldaımyz.

Memlekettik tildi damytý máselesi – el Prezıdentiniń aıryqsha nazarynda. Q.K.Toqaev alǵash ret «Qazaq tili – ultaralyq qatynas tili» degen tujyrymdy alǵa shyǵaryp otyr. Bul – tyń, pragmatıkalyq ıdeıa, bolashaq­tyń beınesin baǵdarlaǵan baısaldy oı. Prezıdentimizdiń paıym­daýy­n­sha, memlekettik til etnostyq top­tardyń áralýandyǵyna qaramas­tan, ortaq qarym-qatynas quraly­na aınalýy shart. Qazaq tili biregeı maz­mun qalyptastyrýǵa, ozyq ǵyly­mı bilimder men zamanaýı paıymdardy týdyrýǵa áleýetti bolýy kerek. Ana tilimizdiń latyn grafıkasy­na birtindep ári baıyppen kóshýi­niń arqa­synda bul baǵytta jańa múmkindikter ashylary sózsiz.

Rýhanı baılyq, patrıotızm qundy­lyǵy, memlekettik tildi damytý – eldiń jetistikke jetýiniń kepili. Eger azamattarymyzdy Otanǵa degen mahabbat, tarıh pen ata-baba murasyna qurmet, tu­l­ǵa­lyq damýǵa umtylys jáne aınala­syn­daǵy jandarǵa janashyrlyq qa­sıet­­teri ju­myl­dyratyn bolsa, elimiz kez kel­gen qıynd­yqty eńserip, alda turǵan maq­sat­tarǵa erkin qol jet­ki­zedi. Son­dyq­tan Pre­zıdentimiz bul ba­ǵyt­ty da ár­daıym basty nazarda ustap keledi.

*  *  *

Byltyr elimizde kóptegen mańyzdy sheshimder qabyldanyp, strategııalyq bastamalar kóterildi. Qolǵa alynǵan isterdiń barlyǵynyń túpnegizinde aza­mat­tarǵa degen zor qamqorlyq pen olardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa degen talpynys jatyr.

Prezıdent saılaý aldyndaǵy baǵ­dar­lamasynda Elbasy saıasatynyń sabaqtastyǵyn saqtaýǵa, eldi órleýge bastaıtyn eńbeksúıgish ári jaýapty azamattardyń ádiletti qoǵamyn qurýǵa, sonymen birge árbir qazaqstandyqtyń turmys sapasyn arttyrýǵa ýáde bergen bolatyn. Mine, osy ıdeıalardyń búginde aqıqatqa aınalyp kele jat­qanyn kórip otyrmyz.

Qazirgi tańda Qasym-Jomart Kemel­­uly Toqaevtyń memleket pen qoǵam ómiriniń barlyq salasyna eleýli ózgeris engizý jáne jańǵyrtý basta­­masy aıasynda naqty jumystar júrgi­zilýde. Eger belgilengen jospar­lardyń bar­lyǵyn iske asyratyn bolsaq, damy­ǵan elderdiń standarttaryna bir ­taban jaqyndaı túsetinimiz anyq. Sol arqyly ortaq Otanymyz – Qazaq­stan­dy XXI ǵasyrdaǵy ashyq, quqyq­tyq, áleýmettik, órkendegen elge aınal­dyrýǵa eleýli úles qosamyz.

Sondyqtan Memleket basshysynyń elimizdi jańǵyrtý baǵdarlamasyn tıimdi iske asyrý úshin tutas memleket­tik apparat, qoǵamdyq ınstıtýttar men el bolashaǵyna beıjaı qaramaıtyn azamattar kúsh biriktirýi kerek.

Halqymyz tarıhtyń talaı tar keze­ńin bekem birliktiń, qaısar erliktiń ar­qa­synda eńsergenin jaqsy bilemiz. Qa­zaqta «Yntymaq túbi – ıgilik» degen ata­ly sóz bar. Ultymyzdyń ǵasyrlar bo­ıy saqtalyp kelgen yrys-yntymaǵy al­daǵy ýaqytta da táýelsizdigimizdiń tuǵy­ryn bıiktetip, Máńgilik eldiń aı­by­nyn asqaqtatady dep senemiz. Prez­ı­dentimizdiń sabaqtastyq, ádildik, ór­leý qaǵıdalaryna taban tiregen salı­qaly saıasatynyń basty maqsaty da osy.

 

Máýlen ÁShIMBAEV,

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy