Arhıvte aǵattyq bolmaýy kerek

Osyǵan baılanysty arhıv mamandary, tarıhshylar men arhıv isiniń janashyrlary óz pikir-usynystaryn bil­dirýde. Belgili jýrnalıst Jaqsybaı Sam­rat pen ǵalym Sábıt Shildebaı bul máseleniń ar jaǵynda bir shıkiliktiń jat­qanyna nazar aýdartsa, Májilis depýtaty Nurlan Dýlatbekov arhıv qujattaryn jekemenshik áriptesterge berý Ulttyq arhıv qoryn talan-tarajǵa salý dedi. Al tarıhshy Almas Júnisbaı bul sheshim – tarıhqa, halyq jady men memleketke qastandyq dep málimdedi.

Bul maqalalarda memleket qazyna­syn jekemenshiktiń qolyna berýge bol­­maıtyny, arhıvtegi búkil qujatty sıfr­­laýdyń maǵynasyzdyǵy, arhıv isin­­de kásibı basshynyń joqtyǵy, arhıv qu­jat­taryn jarııalaýdy óz deńgeıine kóterý máseleleri týraly tujyrymdy pi­kirler aıtylǵan.

«Sıfrly fabrıka» jobasyn usy­nyp otyrǵan arhıv isi salasyndaǵy ýáki­letti organ «memlekettik organ­dar­­dyń ishki qyzmetin sıfrlandyrý» má­se­lesin (sıfrovızasııa) qujattardy sıfr­laý (osıfrovka) degen tar uǵymmen ǵana shekteıtindeı. «Sıfrly fabrı­ka» jobasynyń maqsaty – Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik arhıvteriniń qujattaryn daıyndaýdy, skanerleýdi, sandyq formatqa kóshirýdi uıymdastyrý, 12 óńirde (13) muraǵattaý ortalyǵyn ashý. Olardyń bıýdjetten surap otyrǵan tólemi – 96 mlrd 120 mıllıon teńge desek, bul tólemder sıfrlaý qyzmetine jumsalynyp, joba aıasynda 1,6 mlrd bet kóleminde ulttyq muraǵat qoryn sıfrlaý josparlanǵan eken.

Mundaıda on eki óńirde muraǵattaý ortalyǵyn ashý qanshalyqty mańyzdy, ondaı qosymsha mekemeler tap qazirgi jaǵdaıda kerek pe ózi degen suraqtyń týýy zańdy. Ortalyq memlekettik ar­hıv­terdiń, jekelegen oblystyq arhıv­terdiń muraǵat qoımalary búginde 100 paıyzǵa tolyp otyr, tipti keıbir ar­hıvtiń óz aldyna jeke ǵımaraty joq, birazy jaldap kún keshse, keıbiri oń­taı­lastyrylǵan ǵımarattarda otyr. Aýdandyq muraǵattar men fılıal­­dardyń is júzinde barlyǵy yńǵaılas­ty­ryl­ǵan jaılarǵa ornalasqan, olar­dyń qoımalary qujattardy turaqty saqtaý talaptaryna sáıkes kelmeıdi, órtten qorǵaý qurylǵylary joqqa tán. Elimizde áli kúnge deıin qujatty qalpyna keltirý zerthanalary joq. Arhıvte arnaıy oryndardyń tapshy­ly­ǵynan Ulttyq muraǵat qory qujatta­rynyń vedomstvolyq saqtaýda turǵany qanshama?! Olardyń saqtalýyna bola­shaqta kim jaýap beredi?

Ashyq derekkózderdegi arhıv salasyna júrgizilgen keshendi taldaýlarǵa júginsek, 2020 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha elimizde Ulttyq arhıv qory men jeke quram boıynsha 24 000 000 eseptik birlikti saqtap otyrǵan 222 memlekettik arhıv jumys isteıdi, onyń 5-eýi – respýblıkalyq, 18-i – oblystyq, astana jáne respýblıkalyq mańyzy bar qalalar arhıvi desek, 32 qalalyq jáne 167 aýdandyq arhıv pen fılıaldary bar.

Halyqtyń, memlekettiń qujattyq ja­dy saqtalǵan arhıvterdegi qujattardy qunttap ustaý, kóz qarashyǵyndaı saqtaý – memlekettik, jekemenshik arhıvterdiń, qoǵamdyq uıymdardyń, tipti kerek deseńiz árbir Qazaqstan azamatynyń, barlyq deńgeıdegi arhıv qyzmetiniń mindeti.

Aqparat kólemi men ony jetkizý jyl­damdyǵy kún sanap ósken sa­ıyn aq­pa­rattyq tehnologııalar saıasat, eko­­nomıka, ónerkásip, mádenıet pen óner, t.b qoǵamdyq ómirdiń barlyq sa­­lasynda keńinen paıda­lanylý­da. Qo­ǵam men memlekettiń ózara tıim­di is-qımylyn uıymdastyrý maqsa­tyn­da sıfrly transformasııalaý­dy kóz­­deıtin Sıfrly memleketti qalyp­tas­tyrý táýelsiz Qazaqstannyń negizgi stra­­tegııalyq baǵyttarynyń biri bolyp otyr.

Elimizde sıfrly transformasııalaý isi 2002 jyly bastaý alǵan bolatyn. Elektrondy arhıv júıesiniń synamaly jobasyn engizý úshin tájirıbe alańy retinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti arhıvi men sol kezdegi Mu­ra­ǵattar men qujattamany basqarý jónindegi komıtet (Almaty) tańdap alyn­ǵan edi. Bul jóninde baspasóz betterinde sol kezderi jetkilikti jazyldy da. Bul – arhıv qujattaryn sıfrlaý, ıaǵnı qaǵaz negizdegi qujattardy sıfrly nysanǵa kóshirý, paıdalaný qoryn jasaý edi. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdent arhıvi muny kásibı turǵyda júıeli júrgizip keledi. Alaıda Muraǵattar men qujattamany basqarý jónindegi komı­tettiń taratylýy, astananyń qonys aýdarýy, birneshe márte bir ǵımarattan ekinshi ǵımaratqa aýysýy, basshylardyń aýys-túıisi saldarynan synaq aıaqsyz qaldy. Soǵan qaramastan, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıvinde, Qyzylorda, Mańǵystaý oblystarynda, Nur-Sultan qalasynda, t.b. arhıv qujattaryn sıfrlaý isi jalǵa­syn taýyp keledi, ıaǵnı memlekettik arhıv­terdiń basym bóliginde sıfrlaý ju­mysy júrgiziledi, al jergilikti jerlerde ar­hıv­terdiń jaǵdaıy oblys, aýdan bas­shy­­larynyń arhıv isin túsiný, qoldaý deń­geıine baılanysty bolyp otyr.

2006 jyly «Elektrondy úkimet» por­taly qurylýyna baılanysty elek­­trondy qujattardy qabyldaý, saq­­­taý problemalary týyndaǵany má­lim. 2009 jyldan bastap Ulttyq ar­hıv­te mem­lekettik organdardyń elek­tron­dy arhıv júıesin qurý jóninde ar­naıy másele kóterilgen bolatyn, alaı­da sýbektıvtik sebepterge baıla­nysty bul joba da aıaqsyz qaldy. Aq­pa­rattyq qoǵamǵa kóshýdiń taǵy bir qadamyn 2013 jyly qabyldanǵan «Aq­pa­rattyq Qazaqstan-2020» baǵdar­la­masynan ańǵarýǵa bolatyndaı. Qazaq­stan Respýblıkasy Úkimetiniń 2013 jyl­­ǵy 7 aqpandaǵy №101 qaýlysymen «Aq­pa­ratty Qazaqstan-2020» memle­kettik baǵ­darlamasyn iske asyrý jónin­degi 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan is-sha­ralar jos­pary (birinshi kezeń) bekitildi.

Mundaǵy azamattardyń mádenıet meke­meleriniń obektileri men materıal­daryna qoljetimdiligin keńeıtý maq­satynda otandyq aqparattyq keńistikti damytý baǵyty boıynsha 212-214 tar­maqtar arhıv isin damytýǵa baǵyt­talǵan edi. Bul tarmaqtar bo­ıyn­sha «Elektrondy qujattar mura­ǵatynyń biryńǵaı júıesi» aqparattyq júıesin, onyń ishinde qu­jat­tardy aqpa­rattyq izdeý fýnksıonaly bar Qazaqstan Respýblıkasy Ult­tyq muraǵaty qorynyń qujattaryn avto­mattandyrylǵan esepke alýdyń biryńǵaı júıesin jasaý», «Ulttyq elektrondy qujattar ortalyǵy» memlekettik kásip­ornyn qurý týraly usynystar ázir­len­gen. Usynystar ázirleý barysynda álem­dik elektrondy arhıvter júıesiniń tájirıbesine taldaý jasaldy, Syrtqy ister mınıstrligi arqyly ekonomıkalyq damý tájirıbesi qyzyqtyratyn elderdegi (Ońtústik Koreıa, Germanııa, Fransııa, Fınlıandııa, Baltyq jaǵalaýy elderi jáne t.b.) elshilikterdiń kómegimen «Sıfrly arhıvter», «Sıfrly qoımalar» jónin­de mol aqparat jınaqtaldy. Reseı, О́zbek­stan, Polsha, Belarýs, Ýkraına el­deriniń arhıv salasymen áriptestik yn­tymaqtastyq ornatý barysynda olardyń tájirıbeleri nazarǵa alyndy.

Elektrondy arhıv qujattarynyń joǵalý qaýpin aldyn alý maqsatynda memlekettik arhıvter men memlekettik organdar arhıvteriniń biryńǵaı korpo­ratıvtik jelisin biriktirip, elektrondy sıfrly qoltańbamen kýálandyrylǵan elektrondy qujattardy saqtaýdy júzege asyratyn arnaıy qurylym – «Ulttyq elektrondy qujattar ortalyǵy» memle­kettik kásipornyn ashý qajettiligi aıtyldy.

Bul ortalyq elektrondy qujattardy saqtaý; elektrondy qujattardy esepke alý, saqtaý jáne paıdalaný prosesterin avtomattandyrý boıynsha baǵdarlamalyq qamtamasyz etý; arhıv qujattaryn skanerleý ádistemesi, t.b. máseleler boıynsha ádistemelik materıaldar men standarttar daıyndaýǵa tıis edi.

2014 jyldyń basynda Ulttyq arhıv janynan «Ulttyq elektrondy qujattar ortalyǵy» memlekettik kásipornyn qurý jóninde usynys (suratylǵan qarajat 1,6 mlrd teńge) tıisti qujattarymen ázir­lenip, Qazaqstan Respýblıkasy Úki­me­tine qaraýǵa engizilgen. Artynsha 2014 jyly 7 naýryzda Mádenıet jáne aqpa­rat mınıstrligi taratylyp, muraǵat isi men qujattama salasyndaǵy fýnksııalar men ókilettik Baılanys jáne aqparat agenttigine berildi, 2014 jylǵy 6 tamyzdaǵy memlekettik basqarý júıesine jasalǵan reformalar nátıjesinde Úkimet qurylymy ózgerdi, muraǵat isi men qu­jat­tama salasy Mádenıet jáne sport mınıstrligine qaıtaryldy. Sóıtip daıyn jobalar tek «joba» kúıinde qala berdi.

«Aqparatty Qazaqstan-2020» memle­kettik baǵdarlamasynyń negizgi erejeleri qaıta qaralyp, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2017 jylǵy 12 jeltoqsandaǵy №827 qaýlysymen «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy bekitildi.

«Memlekettik organdardyń ishki qyz­metin sıfrlandyrý» boıynsha 2020 jyl­dyń jeltoqsanyna deıin «Elektrondy qujattardyń biryńǵaı arhıvi» aqparat­tyq júıesin qurý jáne engizý» (58 tarmaq) jos­parlanyp, respýblıkalyq bıýdjetten tıisti qarajat bólindi. Iske qosylýyna sanaýly aılar qalǵan bul Aqparattyq júıeniń tehnıkalyq kemshilikteri de, tutynýshylar tarapynan eskertýler de jetkilikti.

 Árıne, uzaq izdenister, arhıv pen IT-mamandarynyń jumysy oń nátıje beredi dep sengimiz-aq keledi.

О́kinishke qaraı, qoǵamda «arhıv sala­synyń esh qıyndyǵy joq, bul jumysty kez kelgen adam atqaryp kete alady» degen jańsaq túsinik qalyptasqan, túıtkildiń bári osydan týyndaıdy. Qazaqta «Shym­shyq soısa da, qasapshy soısyn» degen naqyl sóz bar, sol aıtpaqshy, arhıv qyz­metiniń ózindik ereksheligin, kúr­de­liligin eskere otyryp, arhıv isiniń qyr-syryn biletin arnaıy mamandar, muraǵatshy-sarapshylardy jumys tobyna qospaı is túzelmeıdi.

Qazir arhıvterdi aqparattandyrý úr­disin retteıtin maqsatty baǵyttalǵan já­ne úılestirilgen ádistemelik jáne baǵ­­­darlamalyq baza joqtyń qasy, mem­lekettik arhıvterdiń basym bóliginde jańa tehnologııalardy paıdalaný jáne engizý máselelerimen aınalysatyn qurylymdyq bólimsheler de joq.

Memlekettik arhıvterdiń basym kóp­­shiligi elektrondy qujattar men elek­­trondy málimetter bazasyn saq­taý­ǵa beıim­delmegen, kompıýter quryl­ǵy­la­ry­nyń tozyǵy jetken, tipti arnaıy ǵı­ma­rattary, tıisti qural-jabdyqtary joq, qujattardy saqtaý tártibi saqtalmaǵan.

Bul máseleler búgin ǵana sóz etilip otyrǵan joq. Jahandyq syn-tegeýrinderge laıyq­ty jaýap beremiz desek, eń aldymen, arhıvterdi arnaıy ǵımarattarmen qamta­masyz etý, qarqyndy tehnologııalyq ózge­ris­terge saı materıaldyq-tehnıkalyq jab­­dyqtarmen qamtamasyz etý, adamı kapı­taldyń sapasyn arttyrý, ıaǵnı áýeli ká­sibı mamandardy qalyptastyryp alý qajet.

Maqalanyń sońyn 90-jyldary arhıvke basshylyq etken Sapar Baıjanov aǵamyzdyń sózimen aıaqtaǵym keledi: «Muraǵatqa, ótken zamandardan qalǵan muraǵa kózqarastyń jaıyna qarap ta sol eldiń órkenıettilik dárejesin, zııalylyq, izgilik qasıetiniń jaı-japsaryn op-ońaı ańdaýǵa bolady. Halqyńnyń, ata-ba­bań­nyń murasyna nemketti qaraısyń ba, ıesizdikke ushyratyp, saıda sany, qum­da izi joq toz-toz bolýyna, zym-zııa joǵalýyna jol beresiń be – óıtken ór­ke­nıetten, óıtken urpaqtan ne úmit, ne qaıyr?! О́rkenıetke, kemeldikke qol soz­ǵan el eshqashan búgindi ǵana mise tut­paıdy, ótkenge de úńile oı jiberip, erteńgi bolashaqqa da kóz salyp, aldy-artyn túgel qamdaı tirlik keshedi. Endeshe, egemendik órkenıettiń qapysyz bir tuǵyry – ulttyq muraǵat keshenin túzý ekenin adamzat tájirıbesi múltiksiz eske salady».

Ǵazıza ISAHAN,

Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıvi ǵylymı-zertteý bóliminiń basshysy