Jahandyq saýda daǵdarysqa ushyrady

Pol HENNON,

Stıý VÝ

Jahandyq saýda aǵyny birinshi toqsanda  kúrt quldyrady. Al bul halyqaralyq saýdanyń sońǵy on jyldaǵy eń úlken qysqarýy degen aldyn ala boljamǵa alyp keledi. О́ıtkeni koronavırýs pandemııasy saıasatkerler men transulttyq korporasııalardy álemdik ekonomıkanyń negizi – taýarlardy jetkizýdiń jahandyq tizbegin qaıta qaraýǵa májbúrleıdi.

Nıderlandyq Ekonomıkalyq saıasat  taldaý bıýrosy naý­ryz aıynda shekaralar arqyly ótetin taýar aınalymy osy jyldyń aqpan aıyna qaraǵanda 1,4 paıyzǵa tómen bolǵanyn, al alǵashqy toqsan nátıjesi 2,5 paıyzǵa qysqarǵanyn málim­dedi. Bul – jahandyq qarjy daǵdarysynan keıin anyq­talyp otyrǵan alǵashqy eń tómen kórsetkish.

Shekteýler alynǵannan keıin de eksport pen ımporttyń tez arada qalpyna keletinine kóbi senbeıdi. Onyń ornyna mamandar transshekaralyq jetkizý tizbeginiń jumysy qıyndaı túsedi degen oıda.

Dúnıejúzilik saýda uıymy ekonomısteriniń boljamyna sáıkes, 2020 jylda taýar aınalymy 13-32 paıyzǵa qysqarmaq. Aınalym 3 ese qysqarsa, «Uly toqyraý» kezindegi kórsetkishpen teń bolmaq. Alaıda ol sol kezdegideı úsh emes, bir jylǵa sozylýy múmkin.

Vırýstyń taralýy toqtap, ekonomıkalyq belsendilik qalpyna keletin bolsa, taýar aınalymy da kelesi jyly rettelýi múmkin.  Degenmen saýdanyń kútpegen jerden toqtaýy memleketterdiń bir-birine táýeldiligin kórsetti. Bul – kólik óndirisinen bastap jeldetkishter men smartfondarǵa deıingi barlyq óndiriske qatysty táýeldilik.

Qytaı men AQSh arasyndaǵy saýda qatynasy, teh­no­logııalyq shıelenis pen koronavırýs transulttyq kor­po­­ra­sııalar men saıasatkerlerdi óndiristi ózderine meı­linshe jaqyn aımaqqa baǵyttaýǵa, sonymen birge qaýipti taýar­lardyń óndirisin qorǵap, olardyń Qytaıǵa táýel­diligin azaıtýǵa múmkindik izdeýge ıtermeleýde.

1980 jyldardan beri qaraıǵy tarıfterdiń tómendeýi men basqa da saýda tosqaýyldary logıstıka men baılanystyń damýymen birge óndiris úderisin ózgertip, ony basqa elderde úlestirýge áser etti. Memleketter arasynda bólshekterdi tasýdan bastap daıyn ónimdi sońǵy tutynýshyǵa deıin jetkizý jahandyq qarjy daǵdarysyna deıingi ǵalamdyq óndiriske qaraǵanda tez damyǵan saýda aǵynynyń ósýine ákeldi. BUU baǵalaýyna sáıkes, álemdik saýdanyń úshten biri kópultty kompanııalardyń arasynda júredi eken.

Álem boıynsha kólik baılanysyn toqtatyp, zaýyttar­dyń jabylýyna ákelgen pandemııa uzaq tizbekti jetkizýge qatysty kúmándi kúsheıte tústi. Ásirese Qytaıǵa qatysty máselelerde órship jatqan kúmán kúsheıe túsken tárizdi. Degenmen Qytaı ne basqa da jetkizýshi kezekti kedergige tap bolyp nemese basqa da tabıǵı apattan zardap shekse,  qurylymdarǵa basqa balama tabý qıynǵa soqpaq.

Saıasatkerler jetkizý tizbegi pandemııa jáne AQSh – Qytaı arasyndaǵy uzaqqa sozylǵan saýda soǵysy saldarynan ózgeredi dep kútýde. Jetkizý tizbekteri eki el arasyndaǵy shıelenis nátıjesinde buǵan deıin de ózgeriske ushyraǵan edi. Keıbir kompanııalar óndiristerin AQSh-qa arnalǵan taýarlar tarıfinen qashý maqsatynda Qytaıdan Vetnam sııaqty elderge aýystyrdy. Oǵan qosa tehnologııa óndirisi de AQSh úkimetiniń «Huawei Technologies» kompanııasyna zalal keltirý josparynyń negizine aınaldy. AQSh «Huawei» men Beıjińniń joqqa shyǵarýyna qaramastan kompanııany ulttyq qaýipsizdikke tóngen qater dep tanýda.

Úkimetter saqtyq kıimderi men basqa da medısınalyq qural­darmen qamtamasyz etýge tyrysýmen birge jetkizý tizbegin baqylaýdy kúsheıtti. «Global Trade Alert» shveı­sarııalyq saýdany baqylaý tobynyń deregine sáıkes, osy jyldyń basynan bastap 85 el medısınalyq quraldar men dári-dármekti baqylaýdyń 186 jańa sharasyn, al 27 el azyq-túlik eksportyna qatysty 37 jańa shekteý engizgen.

AQSh-pen qatar birneshe úkimet alǵashqy qajettiliktegi quraldardy óndirýge ózderi  qadamdar jasasa, Ulybrıtanııa medısına taýarlarynyń ımportyna táýeldilikten qutylý joldaryn qarastyryp jatyr.

Saıasatkerler men transulttyq korporasııalardyń jetkizýshilerdi ártaraptandyrýǵa baılanysty keıbir elder jańa múmkindikterdi paıdalanýda. Mysaly, Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki Eýropa odaǵyna múshe shyǵys aımaqtaǵy memleketterge ózderin turaqty jabdyqtaý bazasy retinde usynýǵa kómektesip jatyr.

Daıyndaǵan

Svetlana Ǵalymjanqyzy,

«Egemen Qazaqstan»