Nemis avtonomııasy: JOBA JÁNE QARSYLYQ

Búgingi tańda, resmı málimet boıyn­sha Qazaqstan Respýblıkasynyń jer kólemi 2 717,3 sharshy km quraıdy. Iаǵnı 1925–1987 jyldar aralyǵynda Qazaqstan 278,2 myń sharshy km jerinen aıyrylǵany kórinip tur...

Qazaq jerine kim kóz tikpedi?! Jeri­mizdi bólshektep, ony jyrymdaýǵa baılanysty neshe túrli jobalar jasaldy. Mysaly, 1926 jyly 4 maýsymda BOAK janynan qurylǵan Qazaq AKSR-i men Qyrǵyz AO-nyń ońtústik aýdandaryndaǵy jerge ornalastyrýdy zertteý jónindegi erekshe komıssııanyń tóraǵasy M.Serafımov atalǵan aımaqta orys pen ýkraın avtonomııaly oblysyn qurý týraly usynys jasady. 1949 jyly Qazaqstan Kompartııasynyń birinshi hatshysy J.Shaıahmetov Jetisý jerinde Uıǵyr avtonomııasyn qurý týra­ly usynys jasap, I.V.Stalınge 2 ret hat joldady. Al KSRO-ny N.S.Hrýshev basqarǵan jyldary qazaq jerine kóz alartý kórshilerimiz ben KOKP OK tarapynan qaıta-qaıta oryn aldy. О́kinishke qaraı, 1956 jyly 21 qańtarda QazKSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń «Bostandyq aýda­nyn jáne Betbaqdalanyń bir bóligin Qazaq SSR-i quramynan О́zbek SSR-i quramyna berý týraly qaýlysy» bo­ıyn­sha atalǵan jerler О́zbek KSR-ne be­rildi. 1956 jyly sáýirde Reseıdiń Astrahan oblysy quramyna Batys Qa­zaqstan oblysy Jánibek aýdanynyń ońtústik bóligi qosyldy. Qazaqstannyń soltústigindegi 5 oblysta Tyń ólkesi qurylyp, ony tikeleı Máskeýden basqarý arqyly 16-shy respýblıka retinde bólýge umtylys jasaldy. Sondaı-aq N.S.Hrýshevtiń Mańǵystaý túbegin Túrikmenstanǵa, Ońtústik Qazaqstannyń maqta ósiretin aýdandaryn О́zbekstanǵa berý týraly bastamalary D.A.Qonaevtyń qasarysa qarsylasýy barysynda júzege aspaı qaldy. Bul qarsylasý 1962 jyly D.A.Qonaevtyń qyzmet baby boıynsha tómendetilýine alyp keldi. Al onyń ornyna respýblıka basshylyǵyna kelgen I.Iýsýpovtyń kezinde 1962 jyldyń qarashasynda RKFSR-dyń Chelıabi oblysy men QazKSR-niń Qostanaı oblysy arasynda birinshiniń paıdasyn kózdegen terrıtorııalyq aýys-túıister oryn aldy. 1965 jyldyń jeltoqsanynda bul sheshim qaıta qaraldy. Bir sózben aıt­qanda, «Hrýshev jylymyǵy» QazKSR-niń terrıtorııalyq tutastyǵyna orasan zor qaýip tóndirip, qazaq jerin orystandyrý erekshe júrgizildi. Qazaq halqy óz jerinde azshylyqqa aınalyp, 1962 jyly 29%-dy qurady. N.S.Hrýshev J.Táshenov, S.Kenjebaev sııaqty jáne taǵy basqa qazaq qaıratkerlerin ornynan alyp, qyz­metinen qýýǵa tikeleı sebepker boldy. Qazaq jerinde nemis avtonomııaly oblysyn qurý jónindegi avantıýrıstik áreket L.I.Brejnevtiń kezinde de oryn aldy.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastal­ǵan­nan keıin Edil boıyndaǵy Nemis avtonomııasy taratylyp, sondaı-aq Sa­ra­tov jáne Stalıngrad oblystarynan 1941–1942 jyldary barlyǵy 1 209 myń nemis Qazaqstan men Sibir jerine kó­shirildi. Onyń 420 myńdaıy qazaq dalasyna qonystandyryldy. Olar 1955 jyldyń jeltoqsanyna deıin arnaıy komendatýranyń qatań baqylaýynda boldy.

1956 jyly aqpanda ótken KOKP-nyń HH sezinen keıin Ekinshi dúnıejúzi­­lik soǵys jyldarynda taratylǵan kópte­gen avtonomııalyq respýblıka qalpyna keltirilgenimen, Edil boıy nemisteri men Qyrym tatarlary jónindegi sheshim qaıta qaralmady. Osyǵan baılanysty jer aýdarylǵan nemister arasynda bul másele qyzý talqylanyp, ulttyq avtonomııany qalpyna keltirý máselesi kóterile bastady.

1964 jyly KSRO nemisterinen fa­shıs­terge kómektesti degen kúdik alynyp tastaldy. Biraq Edil nemisteriniń avtonomııasyn qalpyna keltirý týraly másele qozǵala qoımady. Osyndaı jaǵdaıda 1965 jyly keńes nemisteri Máskeýge eki ret óz delegasııasyn jiberdi (qańtarda jáne maýsym–shildede). Delegattar bılik ókilderimen kezdesý barysynda Edil boıy nemisteriniń avtonomııalyq respýblıkasyn qalpyna keltirýdi ta­ban­dylyqpen talap etti. Olar nemis halqyna taǵylǵan aıypty qaǵaz júzinde alyp tastaǵanǵa qaraǵanda, is júzinde Nemis avtonomııasyn qalpyna keltirý keńes halyqtaryna erekshe áser etedi dep eseptedi.

Nemis ókilderin qabyldaý kezinde KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń tóraǵasy A.I.Mıkoıan olarǵa erekshe yqylas tanytyp, Edil boıy nemisteriniń AKSR-in qalpyna keltirý durys sheshim bolar edi deıdi. Biraq kezdesý sońynda avtonomııany qazir qalpyna keltirý múm­kin emes, nemistersiz tyń ıgerýdi júzege asyra almaımyz deı otyryp, nemis­terge mádenı is-sharalar keshenin (ana tilinde bilim alý múmkindigin keńeıtý, radıohabar taratý men nemis tilin­degi gazetterdiń taralymyn kóbeıtý jáne t.b.) usynady. Biraq nemister «Ult máselesi jónindegi Býnd baǵdarlamasy bizge qajet emes» dep, bul usynysqa úzildi-kesildi qarsy bolady. Osydan keıin, bul máseleniń ózektiligin túsingen ortalyq bılik qandaı da bir sharalar qoldaný qajet degen ortaq pikirge keledi.

Kóp uzamaı, avtonomııa alýdy maqsat etken qozǵalysqa ultshyldyq tańbasy taǵylyp, birqatar jetekshileri jumys oryndarynan qýǵyndalsa, birqatary «qyzmet babymen» Máskeýge jaqsy jumystarǵa aýysty. Saılanbaly organdardan nemisterge kóbirek oryn bólinip, mádenı salada birqatar sharalar júzege asyryldy. Biraq KSRO-da júrgizilýi múmkin reformalardan, sondaı-aq nemis avtonomııasynyń qalpyna kelýinen úmit úzgen nemister arasynda tarıhı otandary – GFR-ǵa kóshý ıdeıasy keńinen taraı bastaıdy.

1969 jyldyń qazanynda buryn GFR syrtqy ister mınıstri bolyp istegen Vıllı Bradttyń federaldyq kansler bolyp kelýinen keıin júrgizilgen «Jańa shyǵys saıasatynyń» nátıjesinde GFR men KSRO arasyndaǵy qatynastar jańa satyǵa kóterildi. Bul jaǵdaı KSRO nemisteriniń Batys Germanııaǵa qonys ­aýdarý prosesin de jańa jolǵa qoıdy. 1970 jyly GFR-ǵa 342 adam qonys aýdar­sa, 1971 jyly – 1 145 adam, 1972 jyly  3 420 adam kóship ketti. 1972 jyly KOKP OK-niń Saıası bıýrosy keńestik nemisterge Edil boıyna qaıta oralýǵa ruqsat berdi. Biraq avtonomııa qalpyna keltirilmedi. Kóshý prosesi odan ári jalǵasa berdi: 1973 jyly – 4 493 adam, 1974 jyly – 6 541 adam, 1975 jyly 5 985 adam, 1976 jyly  9 704 nemis arǵy tarıhı otanyna qaıta oraldy. Bul kórsetkish – qaıtýǵa múmkindik alǵan nemisterdiń ǵana sany bolatyn. Al kóshýge yntaly nemister sany odan áldeqaıda kóp boldy jáne kún sanap arta tústi.

KSRO basshylyǵy nemisterdiń jappaı kóshýin toqtatý úshin kóptegen shara jasaǵanymen, olardan paıda bola qoı­mady. KOKP OK endigi jerde nemis avtonomııasyn qurý týraly máseleni oılastyra bastaýǵa májbúr bolady. KSRO basshylarynyń mundaı qadamǵa barýyna ishki jaǵdaıdan góri, syrtqy jaǵdaılar qatty áser etti. Sebebi Keńes ókimeti óz al­dyna «qyrǵı-qabaq soǵysty» toqtatyp, halyqaralyq qatynastardaǵy shıelenisti báseńsitýge kirisken bolatyn. 1968 jyly 12 maýsymda BUU Bas Assambleıasy KSRO usynǵan ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttyń jobasyn qabyl alyp, 1 shildede qol qoıý úshin ashyq dep jarııalady. Shart 1970 jyly 5 naýryzdan bastap kúshine endi. Kóp uzamaı, 1970 jyly 12 tamyzda Moskvada KSRO men GFR arasynda Soǵystan keıingi Eýropadaǵy shekarany taný týraly shartqa qol qoıyldy.

1971 jyly 30 naýryz – 9 sáýir araly­ǵynda ótken KOKP-nyń HHIV sezinde Beıbitshilik baǵdarlamasy qabyldandy. 91 eldiń 102 delegaty qatysqan sezde qabyldanǵan osy qujat – KSRO-nyń syrtqy saıasatyndaǵy barlyq jańa baǵyttardy kórsetti. Osy qujat negizinde KSRO halyqaralyq jaǵdaıdy saýyqtyrýǵa baǵyttalǵan ártúrli 150 usynys jasady. Osy baǵdarlama aıasynda 1971 jyly KSRO, AQSh, Ulybrıtanııa men Fransııa arasynda Batys Berlın týraly kelisim jasalsa, 1972 jyly KSRO men AQSh arasynda strategııalyq qarýlardy shekteý týraly kelisimge (OSV-1) qol qoıyldy. 1973 jyly KSRO men AQSh arasynda merzimsiz ýaqytqa jasalǵan Iаdrolyq qarýdyń aldyn alý týraly kelisim halyqaralyq jaǵdaıdy jaqsartyp, Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq týraly keńeske jol ashty.

Osyndaı jumystardyń nátıjesinde 1975 jyly 1 tamyzda Eýropanyń, AQSh pen Kanada sııaqty 33 memlekettiń basshylary Helsınkıde Qorytyndy aktige qol qoıdy. Bul qujatta memleketaralyq qatynasta egemendik teńdigi prınsıpin saqtaý, bir-biriniń ishki isine aralas­paý, daýlardy beıbit retteý sııaqty má­selelermen qatar, adam quqyǵyn qur­­metteý qajettigi kórsetildi. GFR bas­shy­lyǵy osy tetikti jaqsy qoldana oty­­ryp, dıplomatııalyq jolmen nemis­ter­­diń quqyǵyn qorǵap, olardyń kóshý jónindegi talaptaryna erekshe qoldaý kórsete bastaıdy. Sonymen qatar KSRO nemisteriniń ulttyq avtonomııany qalpyna keltirý jónindegi talaptary GFR basshylyǵyna báımálim boldy dep aıta almaımyz.

Adam quqyqtaryn qurmetteý jónin­degi halyqaralyq kelisimge qol qoıǵan KSRO basshylary tyǵyryqtan shyǵar jol retinde nemis avtonomııasyn qurý týraly ıdeıany daıarlaýǵa kirisedi. 1976 jyly 6 tamyzda KOKP OK-i Iý.V.An­dropov bastaǵan segiz jaýapty qyzmetkerge osy másele boıynsha usy­nystar daıarlaýdy tapsyrady. 1978 jyly tamyzda Iý.V.Andropov, I.V.Kapıtonov, M.V.Zımıanın, N.A.Shelokov, V.M.Chebrıkov jáne t.b. KOKP OK-niń qyzmetkerleri qol qoıǵan jazba-hatta Qazaqstanda nemis avtonomııasyn qurý qajettigi dáıektelip, avtonomııany qurý týraly naqty usynystar qosa beriledi. Qol qoıýshylar arasynda birde-bir Qazaqstan ókili joq edi.

Joba boıynsha nemis avtonomııasy Qaraǵandy, Kókshetaý, Pavlodar jáne Selınograd oblystaryna qarasty bes aýdannyń aýmaǵynan qurylyp, ortalyǵy Ereımentaý qalasy (1997 jyldan bas­tap Ereımentaý qalasy) bolýy tıis edi. Onyń terrıtorııasy 46 myń sharshy km, al halqy 202 myń adamdy (shamamen, onyń 30 myńy nemis (15%-y) quraýy tıis boldy. Osy ýaqytta Qazaqstanda 900,2 myń nemistiń ómir súrgenin eskersek, 30 myń nemis ornalasqan aýmaqta nemis avtonomııalyq oblysyn qurý týraly joba maqsatynyń ózi túsiniksiz edi.

1979 jyly 31 mamyrda KOKP OK Saıası bıýrosynyń «Nemis avto­no­mııa­­ly oblysyn qurý týraly» №153/HI qaýlysy qabyldanyp, osy sheshim negi­zinde QazKSR jáne KSRO Joǵarǵy Ke­ńes­teriniń Prezıdıýmdary Jarlyq­tarynyń jobalary men QazKSR-niń quramynda nemis avtonomııalyq obly­syn qurý týraly zańynyń jobasy qosa daıarlanady. Saıası bıýro qaý­lysy boıynsha QazKSR quramynda res­pýblıkanyń organdaryna tikeleı baǵy­natyn nemis avtonomııaly oblysyn qurý oryndy dep esepteldi. Qazaqstan Kompartııasy OK-inde ekinshi hatshy A.G.Korkın basshylyq etetin nemis avtonomııasyn qurýǵa daıar­lyq jónindegi uıymdastyrý komıssııa­sy quryldy. Komıssııa músheleri Ereı­mentaý qalasyna kelip, 15 maýsymda KOKP OK-ne avtonomııa quramy men shekarasy, onyń qurylymy men partııa uıymdarynyń shtaty týraly naqty usynystar joldady. 18 maýsymda Qazaqstan Kompartııasy OK-niń birinshi hatshysy D.A.Qonaevtyń qatysýymen nemis avtonomııalyq oblysyn qurý jónindegi saltanatty jınalys ótkizilý josparlandy. Selınograd oblysy Krasnoznamenskıı aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, nemis ultynyń ókili A.G.Braýn jańa avtonomııa basshysy bolýy tıis edi. Mekemeler men mektepterde nemis avtonomııalyq oblysyn qurý týraly kún tártibimen jınalys­tar ótkizildi.

Avtonomııalyq oblys qurý týraly málimet respýblıkaǵa tez tarap, qazaq halqynyń zańdy qarsylyǵyn tý­­ǵyzdy. 16 maýsymda tańerteńgi sa­ǵat 8.00-de Selınogradtyń birneshe je­­rinde bir mezgilde jastar jınalyp, qala kóshesimen kolonna-kolonna bolyp sherý jasap, oblystyq partııa ko­mıteti ǵımaratynyń aldyndaǵy Lenın alańynda bir-birine qosylady. Mı­­tıngke qatysýshylar negizinen oblys ortalyǵyndaǵy JOO men tehnı­kým­darynyń stýdentteri edi. Jastar qa­zaq jáne orys tilderinde «Qazaqstan bó­lin­beıdi!», «Nemis avtonomııasyna jol joq!» jáne taǵy basqa urandar jazylǵan taq­taıshalar alyp shyqty. Sol jerde saǵat 10.00-de mıtıng bastalyp, qazaq jas­tary nemis avtonomııasyn qurýǵa qarsy málimdemeler jasap, Kremldiń nemis avtonomııasyn qurý týraly sheshimin aıyptaǵan úndeý qabyldady. Mıtıngke qatysýshylar 19 maýsymda taǵy bir mıtıng ótkizetinin, eger oǵan deıin bı­lik máseleni oń sheshpese, 22 maýsym tú­ninde alaýly sherý ótkizetindikterin ja­zyp, ony QKP Selınograd obkomyna tapsyrady. Bir saǵatqa sozylǵan mı­tıngige qatysýshylar shep túzep, qala kó­shelerimen urandatyp ótedi.

Mıtıngke qatysýshylardyń sany jóninde naqty derek joq. Ol túrli derek kózderinde 400 adamnan bastap 800 adamǵa deıin dep árqalaı kórsetiledi. Oblystyq jáne qalalyq partııa basshy­lyǵy totalıtarlyq júıeniń dástúrine saı áreket jasaı otyryp, halyqtyń Saıası bıýronyń oılanbaı shyǵarǵan she­shi­mine qarsy jasalǵan sherýi men ashý-yza­syn ıdeologııalyq jumys dáre­­jesi­niń tómendiginen boldy degen qo­rytyndy jasaıdy. Stýdenttik ja­taqha­nalarǵa «túsinik jumysyn júr­gizý úshin» nasıhat­shylar toby ji­beriledi.

Qazaq jerinde nemis avtonomııalyq oblysyn qurý týraly habar halyq ara­syna tez tarap, 19 maýsymdaǵy mı­tıngke qatysýshylar sany odan da kóp boldy. Bul joly sherýge jastar ǵana emes, orden-medaldaryn taqqan soǵys jáne eńbek ardagerleri, egde jas­taǵy adamdar da kóp qatysyp, sherýge jınal­ǵandardyń sany 2-4 myń adam shamasynda boldy.

Mıtıng bastalmaı jatyp, jınalǵan halyqtyń aldyna Selınograd obko­mynyń birinshi hatshysy, Sosıalıstik Eńbek Eri N.E.Morozov pen oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy A.Q.Jol­mu­hamedov shyǵady. Birinshi bolyp sóz bastaǵan N.E.Morozov kútpegen jer­den 18 maýsymda Vena qalasynda L.I.Brejnev pen J.Karter qol qoıǵan «Qos­qysh qurylǵylardy shekteý týraly kelisimniń» (OSV-2) qurmetine jáne oblystaǵy astyqty jınaý máselesine arnalǵan mıtıngti ashyq dep jarııalaıdy. Ol osy eki másele tóńireginde sóz órbitip, mıtıngke qatysýshylar ań-tań bolyp turǵan kezde, nemis avtonomııasy týraly máselege oıysady da, nemis avtonomııasy qurylmaıdy dep jarııalaıdy. Onyń bul tapqyrlyǵy mıtıngke qatysýshylardy ılandyryp qana qoımaı, bolýy múmkin tártipsizdikterdiń aldyn aldy. Mıtıngke jınalǵan halyq birtindep tarap ketedi.

Selınograd qalasynan keıin shaǵyn mıtıngiler men sherýler Atbasarda, Ereımentaýda, Kókshetaýda ótti. Budan keıingi birneshe kún boıy qalalyq óndiris oryndary men mektepterde jınalystar uıymdastyrylyp, nemis avtonomııasynyń qurylmaıtyny týraly adamdarǵa túsindirý jumystary júrgiziledi. Oqıǵa ornynda bolyp, máseleni arnaıy zerttegen ortalyq organdardyń jaýapty qyzmetkerleri 1979 jyly 28 maýsymda daıarlaǵan jazba-hatta keıbir jekelegen provo­kator-ultshyldardyń qatysy bar bol­ǵanymen, bul qubylys aıaq astynan boldy degen qorytyndy jasaıdy. Bul narazylyqtan soń jazalaý naýqany shektelip, tipti ákimshilik isteri boıyn­sha da sot prosesi júrgen joq. Alaıda respýblıka basshylyǵy jáne Memlekettik qaýipsizdik komıteti bul mıtıngter men demonstrasııalar týraly aqparattyń taralyp ketpeýi úshin qoldan kelgenniń bárin istedi. Baspasózde, par­tııa aktıvteri men plenýmdarda bul oqıǵalar týraly eshteńe aıtylmady. Degenmen Selınogradtaǵy qazaq hal­qynyń qarsylyǵy týraly qaýeset halyq arasyna tarap ketti jáne ol qazaqtardyń ulttyq-sana seziminiń oıanýyna úlken áser etti.

1979 jyly 12 jeltoqsanda Brıýs­selde Fransııadan basqa NATO elderi túgel qatysqan sammıtte qatysýshylar Eýropaǵa orta qashyqtyqtaǵy 572 raketany ornalastyrý týraly sheshim qabyldaı otyryp, KSRO-ǵa orta qashyqtyqtaǵy raketalardy eki jaqty shekteý týraly kelissózder júrgizýdi usynady. AQSh-tyń mundaı provokasııasyna boı aldyrǵan KSRO basshylyǵy ja­ýap retinde 27 jeltoqsanda Aýǵanstanǵa ásker engizdi. Endi halyqaralyq jaǵdaı kúrt ózgerip, KSRO men NATO elderi arasynda teke-tires qaıta bastalady. Endigi jerde, KOKP OK-ne NATO-nyń Eýropada raketalar ornalastyrý týraly sheshimine qosylǵan GFR-dyń keńestik nemisterdiń quqyǵyn qurmetteý týraly dıplomatııalyq talaptary júre qoımady.

1980 jyly aqpanda KOKP OK-i nemis avtonomııasyn qurý týraly she­shimnen bas tartty. Bul jospardy 1979 jyly maýsymda Selınogradta sherýge shyqqan qazaq jastary buzsa, 1980 jyldyń basynda osy jospardy usynǵan KOKP OK-niń ózi ol máseleni ári qaraı qarastyrýǵa qulyqsyzdyq tanytty. Kez kelgen bas kóterýdi kúshpen basyp úırengen ámirshil-ákimshil júıeniń aldyn ala daıarlanǵan úlken qoıylymǵa uqsaıtyn Selınograd narazylyǵyna shyqqan qazaq halqynyń ókilderine jumsaqtyq tanytyp, birde-bir adamdy jaýapqa tartpaǵany da bizder úshin jumbaq kúıinde qalyp otyr...

Sábıt ShILDEBAI,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi