Essemizdiń álqısasyn beınelep órnektesek, búgingi tańda qazaqtyń rýhanı-mádenı álemi «Egemenmen» birge tynystap turǵandaı. Qasıetti shańyraqtyń tabaldyryǵynda esim-soıynan at úrketin talaı tarlandar men jaısańdardyń óshpes izderi saırap jatyr. Rasynda, Otanymyzdyń bas gazetine kimder kelip, kimder ketpedi deseıshi?! Sol sóz sardarlarynyń qaı-qaısysy haqynda syr tıegin aǵytsańyz, nebir eleń etkizer jaǵdaıattarǵa tap bolasyz. Sóıtse-daǵy «Egemen Qazaqstannyń» kıeli tórine bir emes-aý, eki márte kóterilgen jýrnalıstıka jampozy Myńbaı Ilesov tóńireginde sherter lebizimiz alabóten-aý. Sonymen...
Júregi jyly, júzi jarqyn
Uzyn ǵumyr jolynda jadyńda álsin-álsin jańǵyryp, aıryqsha áserge bóleıtin órkeshti oqıǵalar bolady. Sondaı sáýleli sátterdiń biri – «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń tabaldyryǵyn attaǵan kún. Sáýirdiń móldiregen on ekinshi juldyzy. Máńgi umytpaıtyn syqyldymyn. Adamzattyń tylsym álemge – ǵaryshqa samǵaǵan kúni «SQ»-ǵa qyzmetke ornalastym. Ishimnen yrymdap «Bul meniń de jýrnalıstik joldaǵy samǵaýymnyń jańa bir belesi bolǵaı...» degenim esimde.
Redaktor Sapar Baıjanov redkollegııa músheleri men bólim basshylaryn túgel jınap, meni eki-úsh aýyz sózben tanystyrdy:
– Jańa qyzmetker alyp otyrmyz. Aty-jónin ózderińiz jaqsy bilesizder. Buǵan deıin «Lenınshil jasta» bólim meńgerýshisi bolyp istegen.
– Sonda, Sapeke, qaı bólimge kelmekshi bul jigit? – dedi redaktordyń sózin bólgen uzyn ústeldiń arǵy betinde otyrǵan qap-qara kisi qyjyrta til qatyp. – Shashyńdy qysqartqanyń jón. Bul jer «Lenjas» emes, SK-nyń arjaǵy...
– Sydyq Aldabergenov joldas, óndiristik jınalystar men lezdemelerde san márte aıtyp júrmiz ǵoı. Kórkemdeý-bezendirý bólimin ashsaq dep, sol bólimge meńgerýshi etip redkollegııa Janat Elshibekovti bekitip otyr. Orynbasarlar da, alqa músheleri de ózimen áńgimelesip, tanysty. Joǵary jaq ta habardar. Biraz oı-josparlary bar. Aldaǵy ýaqytta birtindep júzege asyrmaqshy. Eń bastysy, gazetimizdiń kelbetin ózgertip, ajaryn ashýymyz qajet. O jaǵyn men ózim egjeı-tegjeıli túsindirip, qadap-qadap tapsyrdym. Tyń jańalyqqa, jaqsy ıdeıaǵa bárińiz de muryndyq bolǵandaryńyz durys, – dedi Sapar aǵa baısaldy qalpyn ózgertpeı.
– Janatty osynda otyrǵandardyń deni jaqsy biledi. – Ornynan sóıleı kóterilgen jaýapty hatshy Myńbaı aǵa tóńiregine janar júgirte jymyńdady. – Syqa, Janattyń shashynda neńiz bar. «Lenjastyń» bastyǵy Berdiqulovtan bastap barlyq jigitteriniń shashtary uzyn. Anaý Oralhan men Jarylqaptarynyń shashy ıyqtaryn jaýyp júrse, Jaqaý men Áshirbekteri saqal qoıǵan. О́zderine jarasady... Endigi jerde biz birigip jumys isteımiz. Álginde sekretarıattyń búkil jigitterin jınap alyp sóılestik. О́zara mindetterimizdi jiliktep jiktep, bólistik. Bólimderdiń jeke-jeke toptamalary men materıaldary boıynsha aldyn ala usynystaryn, arnaýly betterdiń bezendirilýi jónindegi oılaryn budan bylaı jańa bólimmen aqyldasyp, birlesip júrgizsek, quba-qup. Sondyqtan qasymyzǵa kep jatqan Janatqa sáttilik tileımin.
– Durys. Sóıtińder, – dedi Sapekeń qolyndaǵy qalyń kúntizbe-dápterge áldeneni shuqshııa jazyp.
Myńbaı aǵadan keıin Sarbas Aqtaev, Bekbolat Ádetov, Zulqarnaı Saqıev, Keńeshan Zákenov sekildi ózim syrttaı jaqsy tanıtyn jigitter oı-pikirlerin ortaǵa salyp, izgi tilekterin aıtyp, usynystaryn bildirdi. Buǵan deıin kil alaýlaǵan, jalyndaǵan jastar ortasynda emin-erkin eńbek etip, bula kún keshken maǵan jańa orta múldem bólekshe kóringeni ras. О́ńkeı syqyrlaǵan, syzdaǵan shirender. Kekse keýdelerdiń kostıým-galstýkterine sheıin uqsas. Soıyp qaptap qoıǵandaı shetinen mańǵaz, saýsaq ushymen amandasyp, erinderin áreń-áreń jybyrlatyp tildesedi. «Oı, Alla-aı deseıshi, syqıǵan «SQ» dese, syqıǵan «SQ».
Qasymda otyratyn sýretshi-retýsher Januzaq Ábdiqulov aǵa men fototilshi Saılaý Pernebaev máz. Burynnan júztanys ekeýi de:
– О́stip óziń sekildi jastardy bizdiń gazetke kóptep alý kerek qoı, – deıdi jarysa. – Ádebıet bóliminde Saýytbek Abdrahmanov, nasıhat bóliminde Erjuman Smaıylov qana bar. Qalǵandary birin-biri mensinbeıtin siresken shaldar.
Budan qyryq jylǵy alǵashqy áserdi ádeıi táptishtep, búge-shigesine deıin tekten-tek eske túsirip otyrǵanym joq. Zamanyna qaraı adamy. Áıtpese, bul qaǵıdany oryndaryn aýystyryp, kerisinshe aıtýǵa da bolatyn tárizdi. Meıli, qalaı desek te qatań júıeniń qatal tártibiniń salqyny belgili bir mólsherde adamdardyń minez-qulqyna, is-áreketine yqpal etkeni sózsiz. Abyroı bolǵanda qysyltaıań shaqta jińishke joldan júregi jyly, júzi jarqyn Myńbaı Ilesov sııaqty qalamdas ári áriptes aǵanyń arqasynda aman-esen ótkenimdi endi ǵana sezgendeımin. Asa bilimdi, adamgershilik qasıetteri odan da joǵary, parasatty aǵamen mańyzdy da jaýapty jumystarda qas-qabaǵymyzben uǵystyq. Sekretarıatqa tikeleı qatysty ondaǵan jigittiń bárimen birdeı til tabysa almaǵanymdy jasyra almaımyn. Maket syzý kezinde, aptalyq jospardy talqylaý sátinde, lezdeme ústindegi qıǵash pikirlerdiń bir qýanyshtysy – júz shaıysýǵa jetkizbegeni. Qazirgideı azat oıdyń shideri tas-talqan etilip, demokratııa men pikirtalas alýandyǵynyń súle sáýlesiniń de kórinbegen kezi. Jasyna jetpeı qartaıǵandardyń oılary tuqyl, qııaldary qasań. Sonysyna qaramaı ishki esepteri shytyrman. Osyndaı qaǵaberis bógetterden kóbine Myńbaı aǵanyń aqyly alyp shyǵatyn.
– «Sabyr túbi – sary altyn» degendi atalarymyz bekerge aıtpaǵan. Asyqpaǵaısyń. Tyń ıdeıany, makettegi jańalyqtardy, eń aqyry bezendirý elementteri sanalatyn «vozdýhtar» men túrli qalyńdyqtaǵy syzyqtardy kóbi uǵa bermeıdi. Sondyqtan shyda. Kózderin birte-birte úıretý kerek, – deıtin Myńbaı aǵa ońasha pikirleskende.
Az ýaqyttyń ishinde Myńbaı aǵanyń ózge de qyrlaryn anyq baıqadym. Sekretarıattyń, ıaǵnı bas shtabtyń jumysyn bes saýsaǵyndaı jetik biletin onyń sheber aýdarmashy ekenine kózim jetti. Ortalyq Komıtetten tikeleı kelgen mańyzdy qujattardy, jaýapty adamdardyń maqalalaryn, partııa plenýmdarynyń qaýly-qararlaryn orys tilinen qazaqshaǵa aýdaratyn sanaýly jýrnalısterdiń biri Mákeń edi. О́te shapshań ári sapaly aýdaratyn oǵan oqta-tekte sol kezdegi asa bedeldi aqparattyq mekeme – QazTAG qolqa salyp, kómektesip jiberýin suraıtyn. Qazirgideı elektrondy poshta men kompıýter joq. Jýrnalıst aǵaıyndardyń bar súıeneri qarapaıym máshińke men teletaıp. Tipti, faks ta shyǵarmashylyq ortaǵa etene kirmegen shaq. Almatynyń basqa bir buryshynda ornalasqan áıgili QazTAG-qa baryp, tapsyrylǵan aýdarmany tastúıin oryndaıtyn Mákeń túndeletip redaksııadaǵy jaýapty jumysyn odan ári jalǵastyrady. Osy tusta reti kelip turǵanda aıtaıyn. Mákeń zeınet demalysyna shyqqannan soń biraz jyl QazTAG-ta aýdarmashy bolyp qyzmet istedi.
Qym-qýyt jumystan murnynan shanshylyp júrse de syltaý aıtyp syrǵaqtamaıdy, barlyq sharýany meniń moınyma artyp qoıdyńdar dep kúńkildemeıdi. Kómeıine kelgen oıyn ońtaıly tusta búgejektemeı, bastyq demeı, úlken demeı týra betine aıtyp salady. Árıne, bireýler jaqtyrady, qaısybireýler unatpaıdy. Pora-pora terlep júrip bárin de atqaryp tastaıdy, bárin de tyndyrady. Dıktovkadan qalt etkende shahmatyn oınap, tennıstiń sharyn úıirip, redaksııa jigitteriniń qýanyshtaryn bólisip, súıikti kásibine qushtarlana kirisedi-aı! Keshki resmı materıaldardy túgendep, baspahanadaǵy tehnıkalyq redaktorlar Ahan Kópbaev pen Bolat Jaısańbaevtarmen habarlasyp, kezekti betterdiń jaı-kúıimen tanysyp ta úlgeredi. Redaktorattyń múshesi retinde túngi ýaqytta «úıdegi jatypatar redaktorlyq» mindetin atqarady.
Sonymen qatar Myńbaı aǵa redaksııada ótken óndiristik jınalystardyń hattamalaryn júrgizip, SK-ǵa jiberiletin toqsandyq is-jospardyń oryssha nusqasyn tastaı etip ázirleıdi. Munyń syrtynda aıyna eki ret redaksııa qyzmetkerleriniń tabelin toltyryp, eki ret qalamaqyny jasap, irgedegi baspahananyń ortalyqtandyrylǵan býhgalterııasyna der kezinde ótkizý de jaýapty hatshynyń moınynda. Besaspap Mákeń barlyq júktelgen mindetin qaı ýaqytta da zor jaýapkershilikpen, bıik abyroımen oryndaıtyn.
Sheraǵańnyń tańdaýy
О́z isine adal, prınsıpshil, qarymdy qalamger – naǵyz jýrnalıstıka jampozyn toqsan birinshi jyldyń basynda redaksııa ujymy bir aýyzdan bas redaktordyń orynbasary qyzmetine saılaýy tegin emes. Áńgime oraıynda aıta ketetin shtrıh. Eńbek demalysynda taýdaǵy shıpajaıda tynyǵyp jatqan Bas redaktorymyz Sheraǵań – Sherhan Murtaza jumys kúniniń keshki apaq-sapaǵynda dańǵaradaı kabınetine ujymdy tegis jınap alyp:
– Halderiń qalaı? Sóz qysqa, – dedi qatqyl únmen. – О́zderińiz jaqsy bilesizder. Meniń orynbasarymnyń biri Sabyrjan Shúkiruly jańadan ashylǵan «Suhbat» aptalyǵyna bastyq bolyp aýysqan. Endi sonyń ornyna zamredaktor saılaýymyz kerek. Týra qazir. Áıtpese bolmaıdy. Asyqpaı demalyp kelgennen soń qoısam ba dep edim. Telefon ábden mezi etti. Taýda jatqanymdy da bilip alypty. «Zamredaktorǵa anaý laıyq, mynaý laıyq» dep ótingender men buıryq bergisi keletinder tym kóbeıip ketti. Eshqaısysyn elegenim joq. Iá. Shynymen osy otyrǵan senderdiń ortalaryńda redaktordyń orynbasary bolatyn adam joq pa?
– Nege, Sheraǵa? Kóp qoı.
– Bar! Bar!
– О́zimizdiń ishimizde de tolyp jatyr. Bireýin qoısańyzshy...
Jınalǵandar shýlap qoıa bergen. Mundaıdy kútpegen Sheraǵańnyń álgindegige qaraǵanda júzi jylyushyrap, qabaǵy jazyla túskendeı.
– Oı, páli! Beımezgil keshtetip, sol úshin kelip otyrmyn ǵoı, – dedi jadyraı kúlimsirep. – Káne, kimdi qoıasyńdar. Aıtyńdar.
Erterektegideı emes, demokratııaǵa boı úırete bastaǵan ujymnyń úlkeni bar, kishisi bar, jaı tilshiden bastap, mashınıstkalarǵa deıin óz kandıdatýralaryn usynǵan. Qur ánsheıin aty-jónderin atap qana qoımaı, óz oı-pikirlerin ortaǵa salyp, ashyq talqylaǵan. Minekı, osyndaı talqylaý-saraptaýdyń qatań súzgisinen ótken tórt-bes jigittiń arasynan óte talapshyl, ádiletti súıetin Sheraǵańnyń Myńbaı Ileske toqtaýy teginnen deısiz be.
– Myńbaı myrza bul orynǵa ábden laıyq. Bilimdi, óte tájirıbeli. Oryssha-qazaqsha birdeı jazady. Onyń ústine bir ornynda uzaq otyryp qalǵan sekildi. Áldeqashan zamredaktor bolýy kerek edi men bilsem. Sizder de qatelespegen sekildisizder. Osy usynysty qoldap qol kóterýlerińdi suraımyn...
Búkil ujym bir kisideı daýys berdi. Bul baǵa Myńbaı aǵaǵa berilgen bıik qurmettiń, zor senimniń nyshanyn kórsetse kerek.
Bir kúnde – eki toı
Qyzyq. Bireýler týraly áńgime órbite qalǵanda aýzyńa sóz túspeı, qalamyń da kibirtiktep, shoqyraqtaı beretini bar. Nege? Júregiń qalamaıdy demek. Kóbik lepesti kópirtip, kólgirsı almaısyń-aý. О́kinishtisi, ondaılar da ara-tura ushyrasady. Amalyn taýyp kórinip, jaqsyatanyp jatatyndardy óz ortamyzdan da tabamyz. Meıli, júre bersin. Júrek, shirkin, sezip tur ǵoı. Al Myńbaı aǵa haqynda qalam terbegende baýyry jazylǵan sáıgúlikteı oıymdy tizgindeı alsamshy. О́zim biletin jaǵdaıattardyń bárin de qamtyǵym kelgen. Asyl aǵanyń adamgershilik qasıetterin úzip-julyp bolsyn ózgelerge jetkizýge umtylǵanym anyq. Kópke máshhúr belgili jaıttardy shıyrlap qaıtalamaı, dara qoltańbasyn, jazý stılin táptishtemeı, kerisinshe pendeshilik adamı qasıetterin jarqyratyp kórsetetin epızodty jańǵyrtqandy jón kórdim.
Alyp adam, batyr adam ańǵal keledi demekshi, birde Myńbaı aǵamyzdyń óz aýzynan estigen osynaý oqıǵa eriksiz eske túsken. Amalsyzdan ezý tartqyzyp, myrsyldatqan. Ańqaý aǵamyzdyń bir kúnde eki toıǵa baryp, eki márte shabylǵany jaıyndaǵy qyzyqty kórinisti janaryńyzǵa elestetińizshi.
Ádettegi senbi. Túnniń bir ýaǵyna sheıin «Jalyn» jýrnalynyń tapsyrmasy boıynsha eki-úsh orys jazýshysynyń áńgimelerin tárjimalap, balkonǵa qısaıa salǵan Mákeń kún shyqpaı oıanyp ketedi. Almatynyń aptapty jazynda únemi balkonda uıyqtaıtyn ol taýdan lekigen tańǵy samalda raqattanyp, ájeptáýir sergip qalady. «Qoı búıtip ezilip jata bergenshe, saıajaıǵa baryp keleıin. Kúnuzaq ne isteımin. Keshki toıǵa úlgeremiz…» Tezdetip jýynyp-shaıynyp, Klara jeńgeıdi mazalamaı tildeı zapıska jazady da, erteletip saıajaıyna tartyp ketedi.
Reti kelip turǵanda Mákeńniń atyna aıtar ónegeli áńgimeniń biri o kisiniń eńbekqorlyǵy. О́mirbaqı qalada turyp, qalam ustap júrgen aqsaýsaqtardyń sanatyna jatpaıdy. Jer tyrmalap, jer emip ósken naǵyz ońtústiktiń súıelalaqan súıkimdi sharýasyndaı. Kógildir kóktem shyǵysymen saryala kúzge deıin bir tynbaıdy-aý. Ulan jaz ony saıajaıdan tabasyz. Qalamnan bosaı qalǵan mezetin tekke jibermeı baý-baqshasyn baptap júrgeni. Ala shapanyn belinen býyp alyp, kúni boıy jer shuqyp, jemis aǵashtaryn sýaryp, erteli-kesh belin bir jazbaıdy. Sondyqtan da bolar, egemendikterdiń arasynan eń alǵashqylardyń qatarynda Myńbaı aǵanyń baý-baqshasy jaınap, órigi men almasy, júzimi men alshasy máýelep jemisin berdi. Úsh qabatty dańǵaradaı kirpish úı boı kóterdi. Birin aıtyp birine ketemiz. Qasıetti Otyrar topyraǵynda týyp-ósken ulaǵatty aǵamyzdyń qaı isi de, qaı eńbegi de eleń etkizerlik.
…Sodan Mákeńniń til-hatyn oqyp, tastúıin ázirlenip otyrǵan Klara jeńgemdi keshki altyda apyl-ǵupyl taksıge mingizip, VDNH-nyń ishindegi «Dostyq» meıramhanasyna qoltyqtap kiredi. Dańǵur-duńǵyr mýzyka. Toı áldeqashan bastalyp ketkenge uqsaıdy. Maıly qasyqtaı lypyp turǵan asaba jigit quraq ushyp qarsy alady. Keshigińkirep qalǵandaryna yńǵaısyzdanǵan Myńbaı aǵa keshirim ótinip, asabaǵa qolyndaǵy bir qushaq gúldi usyna salady. «Jastardyń aldyndaǵy vazaǵa óziń aparyp jaıǵastyrasyń ǵoı…»
– O jaǵynan qam jemeńiz. Qatyramyz, – deıdi álgi álekedeı jalanyp. – Káne, shtrafnoıdy tartyp jiberińiz aldymen. Baqandaı jarty saǵat keshigip keldińizder. Sosyn sóıleısiz…
Ile-shala Myńbaı aǵaǵa sóz beriledi. Ash ózegine túsip ketken «shtrafnoıdyń» býymen kósilip sóılegen ol jas jubaılarǵa tilekterin jaýdyryp:
– Myna azǵantaı syıymyzdy kópteı kórińizder, – dep kostıýminiń ishki qaltasynan semizdeý konvertti alyp asabaǵa ustatady. – Tórdegi jastarǵa óziń tapsyrarsyń.
Dý qol shapalaqtap, mýzykanttar dabyrlatyp týshty uryp-uryp jiberedi. Eki-úsh rúmkeni óz ornyna qondyrǵan arqa-jarqa Mákeńniń qulaǵyna Klara jeńeshem birtúrli kúdiktene sybyrlaıdy:
– Baıqadyń ba, úılenip jatqan jigittiń aty da Serik eken. Biraq bizdiń quda bala Serikke uqsamaıtyn sekildi.
Eki kózi sharasynan shyqqan Myńbaı aǵa tórdegi jas jubaılarǵa ańtaryla qaraǵyshtaı beredi. Sonda baryp jańylysqanyn sezedi.
– Toılary osy «Dostyqta» emes pe edi. Shaqyrý bıletine qarashy…
– Shaqyrý qaǵazy jazý ústelińde jatyr edi ǵoı. Almaǵansyń ba? Menińshe, onda Dostyq dańǵylyndaǵy meıramhana dep jazylǵan tárizdi.
– Múmkin. Bá-s-e, quda-qudaǵılar da kórinbeıdi. О́ńkeı biz tanymaıtyndar… Júr, asabaǵa aqyryn ǵana aıtyp, tezdetip shyǵyp keteıik eshkimge bildirmeı…
Sóıtip, ańǵal aǵamyz jol-jónekeı gúl bazarynan taǵy da bir qushaq gúlin, syı-sııapatyn alyp Dostyq dańǵyly boıyndaǵy meıramhanada ótip jatqan ekinshi toıǵa qatysypty.
Kóńildiń tórinde
Estelik eki ret jazylmaıdy. Sondyqtan da kóńildegi kórikti oılar shashyramaı turǵanda Myńbaı aǵanyń adamı beınesin ajarlandyryp, pendeshilik tulǵasyn tolyqtyrar eleýsizdeý shtrıhtardyń bir-ekeýin túıip jetkizgim keledi.
Elgezek aǵanyń ómirge degen qushtarlyǵy, mańaıyndaǵy adamdarǵa degen yqylasy men nazary bólekshe-tin. Ýaqyt úderisine ilese bilgen aǵanyń inige izeti, úlkenge qurmeti aıryqsha baıqalatyn. Júris-turysy, sóz saptaýy, eń aqyry kishigirim kóriner usaq-túıek is-áreketiniń ózinen tálim-tárbıe álippesin oqyǵandaımyz. О́nege órnekteriniń qarapaıym ádepten quralyp jatatynyna kóbine mán bermeımiz-aý. Mákeń búkil ujymnyń qurmettisi bola bildi. Redaksııa ómirinde bolyp jatatyn dýmandy keshter men toı-tomalaqtyń uıytqysy da edi. Án salyp, bı bılegende ónerpazdardyń kóshin bastaıtyn. Qazaq operalarynan arııalardy, halyq ánderin sheber de náshine keltirip oryndaıtyn. Klara jeńgeı ekeýi qosylyp syzylta án salǵanda keıingi tolqyn – jastar jaǵy tánti bolatynbyz.
Ne nársege de sergek qaraıtyn Mákeń sonaý bir jyldary daǵdarysty, tapshylyq kezinde Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy menshikti tilshimiz Erkin Qydyrdy janyna ertip alyp Shymkenttegi áıgili «Voshodtan» óz baǵasyna ondaǵan kostıým alyp kelgeni de este. Sóıtip, Mákeńniń arqasynda redaksııanyń búkil jigiti eki-úsh kostıýmnen kıip, bir jasap qalǵan. Respýblıkalyq teledıdardyń tikeleı uıymdastyrýymen ótkizilgen daryndylar men bilimdiler saıysynda da úzdikter sapynan tabylǵan – ózimizdiń Mákeń.
О́miriniń sońǵy jyldarynda dóńgelente shoqsha saqal qoıyp, ımandylyq jolyna bet burǵan Myńbaı aǵanyń elordadaǵy ekinshi úıi «Egemenge» bas suǵýy – biz úshin úlken qýanysh. Áli de osy áser ústindemiz.
Endigi jerde jaqsy aǵa haqynda tek estelik aıtarmyz. Kóńil tórindegi onyń asyl beınesin zamandastary qarymdy qalamger, áriptesteri elgezek aǵa, urpaqtary ulaǵatty áke-ata retinde eske túsireri anyq. Buǵan da shúkirshilik. Bul pánıde qanshama adamdar eleýsiz, eskerýsiz umyt bolyp jatyr deseıshi. Táýbe!..
Janat ELShIBEK,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty