Adamı oılaý júıesinde Rabındranat Tagordyń: «Áıel bir qolymen sábıin, ekinshi qolymen álemdi terbetedi» degen qanatty sózi qazir taǵylymdyq qaǵıdaǵa aınalyp ketti. О́ıtkeni ÁIEL-ANA tek ómirge urpaq ákelip qana qoımaıdy, sol urpaqtyń baqytty ómirin qamtamasyz etýge qajettiniń bárine tikeleı aralasady. Adamzat tarıhynda birde-bir dáýirlik ózgeris, birde-bir sheshýshi oqıǵa ÁIEL-ANANY aınalyp ótpegeni belgili. Demek, genderlik saıasattyń tamyry tereńde, ol qazirgi zamannyń murat-múddesimen ǵana shektelmeıdi. О́mir talaptarymen, qoǵamdyq damý zańdylyqtarymen bite qaınasa otyryp, óziniń tutas bolmysyn aıqyndaıdy. Qazaq eliniń, táýelsiz Qazaqstannyń genderlik saıasaty da, ártúrli ataýmen, ártúrli sharyqtaý, irkilisterimen, osyndaı zańdylyqtar aıasynda qalyptasty.
Bizge búgin, ıaǵnı álemdik keńistikte táýelsiz damýdyń tarıhı turǵysynan alǵanda, ulttyq kodymyz barynsha saqtalǵan óz jolymyzdy aıqyndap alýdyń mańyzy erekshe. Urys dalasynda da, beıbit maıdanda da eńsesin erlershe asqaq ustaǵan qyzdarymyzdyń erligi, názik te qýatty rýhanı mádenıeti, otbasylyq úılesimniń sheber uıymdastyrýshysy bolǵan taǵylymdyq tulǵasy endi úderisti damyǵan zamannyń talabyna oraı jańa qyrymen somdalýda.
Elbasy – Tuńǵysh Prezıdent N.Á. Nazarbaev genderlik saıasattyń búgini men bolashaǵyna aıryqsha nazar aýdardy. Qazir Qazaqstan – adam quqyqtary boıynsha, sonyń ishinde jynystar arasynda teńdikti qamtamasyz etýge jáne áıelder men balalardy qorǵaýǵa baǵyttalǵan birqatar mańyzdy sharttar men konvensııalarǵa qatysýshy. Osy baǵytta birqatar zań qabyldanyp, memleket tarapynan tıisti sharalar ázirlendi.
Máselen, Prezıdent janyndaǵy áıelder múddesin kózdeıtin, memlekettik organdar men halyqaralyq jáne úkimettik emes uıymdar arasyn baılanystyratyn Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi Ulttyq komıssııa 22 jyl boıy tolassyz jumys istep keledi.
Sondaı-aq 2017 jyldan bastap 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasat tujyrymdamasy iske asyrylýda.
Prezıdent Q.K.Toqaev júrgizip otyrǵan genderlik saıasatqa sáıkes, qazaqstandyq damý jaǵdaıynda elimizdegi áıelder qaýymyna saıası jáne belsendi azamattyq ustanym turǵysynan barynsha basymdyq berilip keledi.
О́z kezeginde, Qazaqstannyń genderlik máselelerdi sheshýdegi údemeli qozǵalysyn halyqaralyq sarapshylar da atap ótýde. Sonymen birge medıa, ǵalamtor jáne bilim berý júıeleri de halqymyzdyń genderlik saıasat haqyndaǵy saýatynyń ósýine zor yqpal etýde.
Zamanaýı álemde memlekettik qyzmette, jeke kásipkerlikte bolsyn, áskerı iste, ǵylymda jáne ózge de ómirlik mańyzdy salalarda bolsyn áıelderdiń orny aıryqsha ekeni belgili. Sondyqtan búgingideı damý jaǵdaıynda teńsizdiktiń negizgi sebepteriniń biri bolyp kelgen eńbekti bólý júıesi ózgerip, erler men áıelder mamandyǵy arasyndaǵy aıyrmashylyqtar joıylýda.
Jasyratyny joq, áıel múmkindigin onyń otbasyndaǵy rólimen baılanystyrý kózqarasynyń áli de basymdyǵyna qaramastan, áıelder qaýymynyń saıası, ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq ómirde tıimdi sheshimder qabyldaýdaǵy belsendiligi udaıy artyp keledi. Máselen, elimizde ótkizilgen saılaý naýqandarynyń nátıjeleri áıelder saılaý prosesiniń mańyzdy qatysýshylary ekenin de kórsetti. Tipti 2019 jyly ótken Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kezekten tys saılaýynda el tarıhynda tuńǵysh ret prezıdenttikke kandıdat retinde Danııa Espaeva usynyldy.
Jýyrda Memleket basshysynyń Qoǵamdyq senim ulttyq keńesiniń ekinshi otyrysynda partııalyq tizimniń 30 paıyzyn áıelder men jastar quraýy kerektigi jónindegi bastamasy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańyna tolyqtyrýlar engizý týraly» zańda júzege asty. Qazirgi tańda Parlament Májilisindegi áıelderdiń sany – 26. Bul kórsetkishten genderlik teńdik máselesinde memlekettik qyzmetshiler arasynda aıtarlyqtaı ilgerileýdiń bar ekenin baıqaımyz. Memlekettik saıasatty tabysty iske asyrýda áıelder mınıstrlikter men ákimdikterde de aıtarlyqtaı óz úlesterin qosyp júr.
El boıynsha 50 myńǵa jýyq áıel memlekettik qyzmetti ózderiniń kásibı qasıetteri men mansaptyq úmitterin iske asyrý salasy retinde tańdap otyr. Atalǵan kórsetkish memlekettik qyzmetshilerdiń jalpy sanynyń 55,7 paıyzyn quraıdy. Bul Italııa, Belgııa nemese Ispanııa sııaqty Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderiniń uqsas kórsetkishinen asyp túsedi. Al, basshy laýazymyndaǵy tulǵalar arasynda áıelderdiń úlesi 40 paıyzdy quraıdy, ıaǵnı basqarýshy laýazymdarda 9,5 myńnan astam áıel qyzmet etýde. Joǵary basqarýshylyq qyzmetterdegi belsendiligi olardyń básekege qabiletti, kóshbasshylyq qasıetteri joǵary ekendigin kórsetedi.
Bir qýantarlyǵy, memlekettik basqarý júıesinde jaýapty qyzmetterdegi tulǵalar arasynda áıelder qatary jyl saıyn kóbeıip keledi. Bıyl Qazaqstan tarıhynda alǵash ret oblys ákimi laýazymyna áıelder ókili taǵaıyndaldy. Búgingi kúni saıası memlekettik qyzmetshilerdiń 49-y áıelder. Onyń ishinde Memlekettik qyzmet isteri agenttigi, Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıteti, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi tóraǵalary, Aqparat jáne qoǵamdyq damý, Mádenıet jáne sport mınıstrleri bar. Bul ǵana emes, áıel azamattar sala jáne eldi mekender aıasyndaǵy sheshimder qabyldaýmen baılanysty 500-den astam basqarýshy ákimshilik laýazymdardy atqarýda.
Munyń bári genderlik saıasatty zańnamalyq deńgeıde de, is júzinde de dáıekti iske asyrýdyń arqasynda múmkin boldy. Máselen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmeti týraly» zańynda memlekettik qyzmetke kirý kezinde qandaı da bir, sonyń ishinde jynysyna nemese kez kelgen ózge mán-jaılarǵa baılanysty kemsitýshilikke jol berilmeıdi. Bul ustanym Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynyń normalarynan týyndaıdy.
Sonymen birge agenttik konkýrstyq rásimderdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin júıeli jáne josparly jumys júrgizýde, bul – memlekettik qyzmetke túsýge teń múmkindik jasaýdyń mańyzdy alǵysharty bolyp tabylady.
Bes jyldan beri elimizde memlekettik qyzmettiń mansaptyq modeli jumys isteıdi, oǵan kóshý áıelderdiń, onyń ishinde básekeles jáne teń jaǵdaılarda basshy laýazymdarǵa ornalasý múmkindigin arttyrdy. Memlekettik qyzmetke ornalasýdyń rásimin odan ári jeńildetý, onyń ashyqtyǵy men qoljetimdiligin arttyrý úshin bıyl agenttik bastamasymen osy baǵyttaǵy erejelerge ózgerister engizildi.
О́zgeristerge sáıkes, endi úmitkerler memlekettik bos oryndarǵa jarııalanǵan baıqaýlarǵa qajettilik boıynsha úıden shyqpaı-aq qatysa alady. Ol úshin qujattardy elektrondy poshta arqyly tapsyrýǵa múmkindik berildi jáne usynylatyn qujattar tizimi birshama qysqartyldy.
Sıfrly tehnologııalar zamanynyń talaptaryna sáıkes, kandıdattar úshin áńgimelesýden ótýdi qashyqtyqtan beıne baılanys quraldary arqyly júrgizý múmkindigi de qarastyryldy. Áleýetti baqylaýshylar qatary barynsha keńeıtildi. Endi árbir kámelettik jasqa tolǵan, áreketke qabiletti azamat áńgimelesý barysynda baqylaýshy bola alady.
Jalpy 2019 jyly júrgizilgen konkýrstarǵa 50 myńnan astam adam qatyssa, onyń shamamen jartysyn – 46,1 paıyzyn áıelder qurady. Konkýrs nátıjesinde taǵaıyndalǵan áıelderdiń úlesi – 46,2 paıyz. «B» korpýsynyń basqarýshy laýazymdaryna 10 myńǵa jýyq úmitkerdiń 32,5 paıyzy áıelder bolǵan jáne konkýrs nátıjeleri boıynsha taǵaıyndalǵandar 32,1 paıyzdy qurady.
Memlekettik qyzmetshilerdiń otbasylyq jáne mansaptyq mindetterdi qatar atqaryp, bos ýaqytyn tıimdi paıdalanýyna keń múmkindikter qarastyryldy. Birqatar ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdarda ıkemdi jumys kestesi engizildi, ákeler úshin dekrettik demalystardy tanymal etýge nazar aýdarylýda. Memlekettik qyzmette eńbek ýaqytynan tys jumys isteý aıtarlyqtaı qysqardy.
2015 jyldan bastap qyzmettik etıkany saqtaý boıynsha monıtorıng júrgizý men baqylaýdy iske asyratyn Ádep jónindegi ýákil ınstıtýty jumys isteıdi. Olardyń qyzmeti zańnamany buzýdyń aldyn alýǵa jáne barlyq memlekettik qyzmetshilerdiń quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Memlekettik qyzmettiń qoldanystaǵy modeli qyzmetshilerdi damytý jáne olardyń biliktiligin, qajetti bilimi men daǵdylaryn arttyrý úshin aýqymdy múmkindikterdi usynady.
Daıarlaý, qaıta daıarlaý jáne biliktilikti arttyrý ınstıtýttary belsendi jumys isteýde. Bul rette genderlik taqyrypqa da nazar aýdarylady.
Memlekettik organdardyń kadrlar bólimderiniń basshylaryn oqytý júıesine halyqaralyq oń tájirıbe negizinde ázirlengen jumys pen otbasyn baılanystyrý boıynsha taqyryptyq sabaqtar engizildi.
Sondaı-aq óńirlerde «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Otbasylyq jáne genderlik saıasatty iske asyrýdyń tujyrymdamasy», «Genderlik jáne jastar saıasatynyń iske asyrylýy», «Otbasy jáne genderlik saıasat: óńirlik saıasat» taqyryptary boıynsha memlekettik qyzmetshilerge arnalǵan biliktilikti arttyrý semınarlary men qaıta daıarlaý kýrstary da júrgizildi.
Árıne dúnıe júzindegi birde-bir memleket ázirge erler men áıelder arasyndaǵy tolyq teńdikke qol jetkize almaı keledi. Degenmen, bul baǵytta, sóz joq, ıgi qadamdar jasalýda.
Qazirgi álemde genderlik problema jáne áıelderdiń erlermen teń quqyǵy jolyndaǵy kúres arnaýly toptardyń ǵana emes, sondaı-aq jalpy qoǵamda da belsendi talqylanýy tıis. Munyń qozǵaýshy kúshi – búgingi áıelderdiń belsendi pozısııasy.
Halyqaralyq konvensııalar genderlik júıedegi kedergilerdi eńserý boıynsha kóptegen sharany usynady, eń bastysy olardyń bar ekendigin moıyndaý. Damyǵan elderdiń tájirıbesi keshendi tásil paıdalanylatyn elderdegi genderlik saıasat neǵurlym tıimdi ekenin kórsetedi.
Eń aldymen, genderlik teńsizdik – tarıhı qalyptasqan dástúr degen pikirden alshaqtaý qajet. Bul rette qoǵamdyq sanany jańǵyrtý, adamı kózqaras pen qabyldaýdy ózgertý mańyzdy bolmaq. Qazaq halqy árqashan áıel zatyn qadirlep, qurmet tutyp qana qoımaı, olardyń qoǵamdaǵy aıryqsha rólin de atap kórsetedi. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda jazýshy Muhtar Áýezov «Adamdyq negizi – áıel» atty maqalasynda adamzat qoǵamynyń órkendeýindegi áıeldiń mol úlesin, jas urpaqtyń tárbıeli bolyp ósýine eń aldymen qoǵamdaǵy áıeldiń hal-jaǵdaıyn túzep, ońaltý arqyly eldiń gúldenýine qol jetkizýge bolatynyn atap kórsetken edi.
Kóp jaǵdaıda áıelder týraly qalyptasqan teris baǵyttaǵy kózqarastar olardyń arasynda ózderiniń múmkindikterine degen senimsizdikti týdyrýy múmkin. Degenmen jahandaný, aqparattyń ashyqtyǵy, ǵylym sanadaǵy kedergilerdi joıýda jańa múmkindikterge jetelep keledi. Búginde áıelderdiń qoǵamdaǵy róli eń aldymen óziniń tańdaýymen, bilimi men qabiletin kórsete alýymen kórinedi. Al erler men áıelderdiń teń quqyqtary, áıelderdi qoǵam ómirine belsendi tartý jolynda qoǵam men bılik tıisinshe qoldaý kórsetýge, adamı ádildik ustanymyn jaqtaýǵa tıisti dep bilemin. Áıel quqyqtaryn júzege asyrýda kedergi bolatyn qaýip-qaterlerdi eńserý úshin memlekettik organdar qoǵamnyń basym bóligin tarta otyryp, beıresmı, ashyq pikirtalas alańdarynda, forýmdarda barynsha keń talqylaý kerek.
Qazirgi tańda, ashyq jáne básekelestik tártibinde memlekettik qyzmetke ornalasý múmkindigin paıdalanyp, ózine ózi óte senimdi jáne óz áleýetin tolyqqandy iske asyrý úshin kóptegen qyzdarymyz jáne tájirıbeli áıel azamatshalarymyz memlekettik organdarda jigerli qyzmet atqarýda.
Anar JAIYLǴANOVA,
Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń tóraǵasy