«Qolymda bir qamshy bar sálińgirdeı,
Atandym elge tentek kádimgideı.
Bir tentek el ishinde júrmeı me eken,
Sońyma nege tústiń báriń birdeı?»
Keńes bıligimen bitise almaı, bandy atanǵan Amanǵalıdiń áni osylaı bastalady. Qazaqtyń qara óleńinde alǵashqy joldar keıingi joldarǵa uıqas bolýy úshin ásheıin uıqas úshin aıta salǵandaı kórinýi múmkin. Alaıda mazmuny jaǵynan janama qatysy bolyp, keıingi joldardaǵy aıtylǵan oıdy súıemeldep turady.
Bul týraly ádebıettanýshy ǵalymdar aıtqan. «Sálińgirdeı» degen sóz úlken, dáý degendi bildiredi. Bileginiń kúshi mol, ózine senimdi azamat bolmasa, jópsheńdi adam sálińgirdeı qamshy ustamasy túsinikti. Iаǵnı «Qolymda bir qamshy bar sálińgirdeı» degen jalqy joldyń ózinen aqyn, seri, boıynda bula kúshi tasyǵan azamattyń portreti sulbalanyp kórineri haq.
Qamshy demekshi, jahandanýdyń kóshine ilesken qazaq baǵzy turmystyq salt-dástúrlerinen birtindep alshaqtap, birazyn múlde jadynan shyǵarǵan. Umytpaǵan, qolynan túspegen bir qundy dúnıe bolsa, ol osy qamshy. Búginde qalaǵa kóshkender búkil at ábzelderin arqalap júrmese de, qamshysyn qaldyrmaı ala keldi. Tórinde qamshy, dombyra ilýli turatyny sol. Atalarymyz daýǵa da, jaýǵa da, malǵa da ustaǵan qamshynyń qazirgi orny – tór. Naýryz sııaqty ulttyq meıramdarǵa ǵana jaıaý júrsek te qamshymyzdy búktep ustap butqa tolǵannyń keıpin jasap júretin ádetimiz.
Jas ólshemin «órimdeı», ýaqyt ólshemin «qamshyórim ýaqyt» dese, ómirdiń ózin «qamshy sabyna» teńeıdi. Oń qaptalyn «qamshylar jaq» deıtini de bar. «Qamshy saldyrmaıdy», «Qazanat qamshy tıgizbes», «Qatyn óldi – qamshynyń saby syndy» degen tirkester de qulaqqa ábden sińisti bolǵan. Taýeshkiniń múıizinen, eliktiń sıraǵynan, tobylǵydan sap jasap, bireýge jol kórsetkende qolmen emes, qamshysynyń ushymen nusqaǵan.
Erterekte daý-damaıdyń aldynda sóz sóıleıtin adam aldymen qamshysyn kóteretin, ne bolmasa qamshysyn alqa-qotan otyrǵan toptyń ortasyna tastaı salatyn dástúr bolǵan eken. Han aldyna qamshy tastaǵan adam – dat aıtýǵa oqtalǵany. Pavlodar oblysy Aqsý qalasynda turatyn úlgili ustaz, qamshy órýdiń qyr-syryn jastarǵa úıretip júrgen sheber órimshi Jıenhan Qamanaıulynyń aıtýynsha, handyq dáýirde han ordasyna májiliske kelgen batyrlar men bıler qarý-jaraqsyz kirse de, qamshysy men bákisin ala kiredi eken. Qamshysyn alyp qalsa, májilis ústinde sóıleýge quqy joq degendi bildiredi eken. Qamshysy joq adam hanǵa da, basqaǵa da qarap sóıleı almaıdy. Dárejesiniń tómendigi – aýzyna qaqpaq. Osy saltty estigende, búginde óziniń shamasyna qaramaı, árkimge urynyp sóıleıtin keı zamandas eske tústi. Ásirese áleýmettik jelide jeligip otyratyndar kóp qazir. Qarapaıym ádep-ıbany syryp qoıyp, «Áı, Úkimet», «Áı, mınıstr!» dep at ústinde turǵandaı aıqaılaý ádetke aınalǵandaı. Elge syıly aqyn-jazýshy da, ǵalym da, jan-jaǵyn jarylqap júrgen atymtaı jomart – mesenat ta álgindeı ospadardyń aıqaılaǵanyn tyńdap, tózýge májbúr. Argýmentpen ádiptelgen, dálelmen dáıektelgen syn bolsa, bir jón. Joq, shala-sharpy biletin aqparatyn jalaýlatý ǵana. Opponentiniń jasy úlken, kórgen-bilgeni kóp, tyndyrǵan isi tolymdy, dárejesi joǵary eken dep jatpaıdy. Mádenıetti túrde til qatý da oıyna kirip-shyqpaıdy. Qarsylasynyń kisiligin kishilik dep qabyldaı ma, áıteýir áı-shaıǵa qaramaı «áı, óı»-ge basyp ákireńdeıtinder bar.
Qolynda qamshysy bar ma, ıaǵnı, adyrańdap aıqaıǵa basýǵa moraldyq quqy jetkilikti me? Ony «dat aıtqyshtyń» ózi de, onyń shashbaýyn kótergen oqyrmandary da oılap jatpaıdy. Neǵurlym qattyraq jekirse, soǵurlym el aldynda jalym kúdireıip kórinedi dep oılaıtyn bolý kerek.
Tólegen Aıbergenovtiń «Qısyqtyǵyn ózgeniń, túzý turyp dálelde» degen óleńi bar. Bireýdiń qısyqtyǵyn kórsetip, minin terý úshin de adamnyń óziniń túzý bolmaǵy kerek emes pe? Joq, keshe bylyqtyrǵan tirligin búgin esten shyǵaryp, jelidegi jelikken jurttyń aldynda jelpinip otyrǵanyna máz.
Áleýmettik jeli de – minber. Akkaýnty barlar jaryssózge shyqqan sholaq belsendiler qusap, birinen keıin biri tamaǵy jyrtylardaı kúshenip jatady. Aıtsyn. Bireýdiń aýzyna qaqpaq bolatyn zaman emes qazir. Kóresiń, tózesiń, basqa amal da joq. Tek, qamshysy joqtardyń aýzyna qaqpaq qoıǵan baǵzydaǵy babalarymyzdyń dana dástúri eske túsedi. Qamshy tórimizde tursa da, qamshy fılosofııasy umytylǵany ǵoı...