Metirke dápterdegi tyń málimetter

1801 jyly Bókeı sultan Nuralyhan­ulynyń bastaýymen Kishi júzdegi qazaq rýlarynyń bir toby Jaıyq ózeniniń oń jaǵyna ótip, Edilge deıingi aralyqty keń jaılaı bastaǵan edi. Ákimshilik ja­ǵy­nan Astrahan gýbernııasyna qa­ra­ǵan bul óńirdiń qazaq dalasynyń óz­ge push­paǵyna qaraǵanda ereksheligi kóp bol­dy. Sonyń biri – din máselesi. Máse­len, 1868 jyly shyqqan Ýaqytsha ereje boıynsha qazaqtar búkilreseılik musyl­mandar dinı basqarmasy (Orynbor mýftııaty) quramynan shyǵarylsa, Ishki Orda­da bul ereje júrmedi. Bókeılik qazaq­tary meshi­tin ashyp, medreselerinde bala­la­ryn oqytyp, jyl saıyn esebin orta­lyq­qa tap­syryp otyrdy. Osynyń arqa­syn­da bú­ginde Reseıdiń Ýfa men Astra­han qalala­ryndaǵy arhıvterinde Bókeı Or­da­synyń metirke jazbalary saqtalyp qalǵan.

Metirke degen ne?

Biz sóz etip otyrǵan metirke, metrıches­kaıa knıga degenimiz – meshitterdiń tir­keý dápteri. Iаǵnı meshit ımamy óz aýylyn­daǵy meshitke qarasty jamaǵattyń týý derekterin, nekelesý, ajyrasý isi jáne qaı­tys bolǵandardy arnaıy dápterge tir­kep otyrǵan.

Metirke jýrnaly tórt bólimnen tur­ǵan. Birinshi – jańa týǵan sábılerdi tirkeý bólimi. Munda náresteniń esimi men jynysy, týǵan jeri, týǵan kúni men aıy, áke-sheshesiniń aty-jóni, rýy men taıpasy, bul málimetterdi tirkegen ımamnyń aty-jóni jazylǵan.

Ekinshi bólimde qaıtys bolǵan adamdar­dy tirkep, olardyń aty-jónin, jasyn, dú­nıeden ótken ýaqytyn, qandaı aýrýdan qaı­tys bolǵanyn, jerlengen jerin jáne tir­ke­gen ımamnyń aty-jónin qaǵazǵa tú­sirgen.

Úshinshi bólimde neke tirkelgen. Munda jubaılardyń aty-jóni, rýy men taıpasy, mekenjaıy jazylady, qyz ben kúıeý tarapynan ókil bolǵan adamdardyń aty-jóni, olardyń kúıeý men qyzǵa kim bolyp keletini jazylǵan. Buǵan qosa taǵy eki adam qyz ben kúıeýdiń óz razylyǵymen neke­leskenine kýá bolyp, qolyn qoıǵan ne­mese tańbasyn salǵan. Osy nekede qyz jaǵyna berilgen qalyńmal mólsheri naq­ty kórsetilip, neke qutpasyn oqyǵan ımam­nyń derekteri jazylǵan.

Metirkedegi taǵy bir bólim – talaq (ajy­­rasý) málimetteri. Munda da ajyrasý se­bep­teri, neke buzý sharttary, eki tarap­tyń mindeti anyq jazylady.

Úlken istiń bastaýy

Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń «Metirke – ata-tegimiz hattalǵan qujat» jobasy 2018 jyly bastalǵan eken. Sol jyly Reseı Federasııasyndaǵy Bashqurtstan Respýblıkasynyń ulttyq arhıvinen or­talyq mamandary 10 myń betteı metir­­kelik jýrnaldardyń elektrondy kóshir­mesin ákelgen eken. Sonyń ishinde biz sóz etip otyrǵan 1871 jylǵy jazbalar Ýfa arhıviniń 295-qor, 9-tizbek, №30 is retin­de tirkelgen, bas-aıaǵy 1340 betten turatyn dúnıe. Bul Bókeıliktegi Tarǵyn, Talovki, Qamys-Samar, Naryn qısymdary men Teńiz okrýgindegi 80 starshyndyqtyń qujaty. Iаǵnı 80 meshittiń 80 moldasy óz aýylyndaǵy týý, ólý, neke jáne ajyrasý málimetterin 1871 jyldyń basynan muqııat jazyp, jyl sońynda joǵaryǵa tapsyrǵan.

– Bul metirke málimetterine nazar aýdar­saq, 1871 jyly Bókeılikte 2224 sábı dúnıege kelgenin kóremiz, onyń 1212-isi – ul, 1012-si – qyz bala bolǵan. Bul jyly 689 jup nekelesip, 107 jup ajyrasqan. Jyl ishinde 715 adam qaıtys bolǵan, onyń 375-i – er azamattar, 340-y – áıelder. Jalpy metirkede 10 347 adamnyń aty-jóni aıtylady. Bul málimetter túrli baǵyttaǵy talaı ǵylymı zertteýlerge ne­giz bolady dep oılaımyz. Mysaly, osy metirke jazbalary boıynsha tek qaıtys bolǵandar jóninde saraptama jasap kórip, qazaqqa qarsy jasalǵan qastandyqtyń buryn-sońdy belgisiz bolǵan dálelderi anyq kórindi, – deıdi tarıh jáne arheo­logııa ortalyǵynyń basshysy Jantas Safýllın.

Tulǵalar tóńiregindegi aqtańdaq

Arab jazýyndaǵy metirke jazbalaryn qazirgi álipbıge qotaryp shyqqan tarıh magıstri, «Bókeı Ordasy» tarıhı-mádenı kesheniniń ǵylymı qyzmetkeri Gúlmárý Samıǵollaqyzy osy bir jylǵy derekterdiń ózinde talaı-talaı tyń máli­metter tabylǵanyn aıtady.

– Bókeı Ordasynyń tarıhynda erekshe oryn alatyn tulǵalar óte kóp. Sonyń biri – qazaqtyń tuńǵysh etnograf ǵalymdarynyń biri Muhamed-Salyq Babajanov. Búginge deıin tarıh ǵylymynda Muhamed-Salyq­tyń qaı jyly neshe jasynda qaıtys bol­ǵandyǵy týraly naqty derek joq edi. Metir­ke kitabynda onyń saratan aıynyń 22-si kúni ish aýrýynan 37 jasynda opat bolǵanyn, Torǵaı kóliniń temirqazyq tarapynda jerlengenin bildik. Buǵan deıin ǵalymnyń týǵan jyly 1832, 1833, 1834 jyl degen nusqalar usynylyp, naqty baılam jasalmaǵan. Endi mine, 1871 jyly 37 jasynda qaıtys bolǵanyn kórip otyrmyz. Onyń ajaly «atynyń úzeńgisine ý jaǵyp, ol ý etigi arqyly denege taraǵannan boldy» nemese «atynyń aıylyn bos tartyp, attan qulap mertikti» dep aıtylatyn, – deıdi Gúlmárý Myrzaǵalıeva.

Metirkede Bókeı Ordasyn Jáńgir hannan keıin 1845-1854 jyldary basqarǵan Ádil Bókeıhanovtyń Sálimgereı degen balasy 1871 jyly dálýdiń ekinshi kúni dúnıege kelgeni, ákesi – tóre rýy Nuraly han taıpasy Ǵadil Bókeıhanuly ekendigi, olar­dyń bul kezde Shońaı kóli jaǵyn meken­degeni jazylǵan.

Sondaı-aq belgili kúıshi dombyrashy Dáýletkereı Shyǵaıulynyń uly Azamatkereıdiń balasy Seıitkereı 1871 jyly saratannyń 25-i kúni dúnıege kelgen eken. Týǵan jeri Torǵaı kóliniń shyǵys tarapy deıdi. Bul – el aýzynda «Dáýletkereı jerlendi» delinetin Qaramola aımaǵy.

Taǵy bir qyzyqty derek – orys geo­gra­fııalyq qoǵamynyń múshesi Muham­bet-Salyq Babajanovtyń uly Sahypkereı 1871 jyly 18 jedide dúnıege kelgen eken. Iаǵnı ákesi ólgen kezde ishte qalǵan bala bolyp tur. «Biz bul derekti buǵan deıin bilmedik. Shamasy jas kezinde qaıtys bolǵan shyǵar» deıdi Gúlmárý.

Sondaı-aq Bókeı hannyń báıbisheden týǵan úlken uly Táýkeniń dálýdiń 2-sinde 71 jasynda ish aýrýynan dúnıeden ótip, Shońaı kóliniń shyǵys tarapynda jer­lengeni de metirkede jazýly tur. Bókeı Ordasyn Jáńgirden keıin basqarǵan Ádil sultannyń uly Hangereı de osy jyly 17 jasynda kókirek aýrýynan qaıtys bolǵan eken. Bulardyń bári Bókeı Ordasy tarıhynda ózindik orny, izi bar tulǵalar.

– Biz buǵan deıin R.Súleımenov atyn­daǵy Shyǵystaný ınstıtýty mamandarymen birlesip bókeıliktiń arab jazýly qulpytastaryn zerttegen bolatyn­byz. Sol kezde málim bolǵan derekter búgingi metirke aqparatymen sáıkes tú­sip, bi­rin-biri tolyqtyryp otyr. Máse­len, Mu­hamed-Salyq Babajanov pen Dáý­let­ke­reı Shyǵaevtyń turǵan Torǵaı, Sar­basty, Qaramola eldi mekenderindegi kóne qul­pytas mátinderi meshitterdiń tirkeý kitabyndaǵy jazbalarmen úndesedi, – deıdi Gúlmárý Samıǵollaqyzy.

Reseıdegiden uzaq ómir

– Men jınaqtaǵy medıko-demografııa­lyq málimetterge súıene otyryp, osy kitaptarda tirkelgen adamdardyń saýlyq sapasyna – ǵumyr uzaqtyǵy men ólim se­bepterine taldaý júrgizdim. Jumys barysynda metirke kitaptarynda ajalǵa se­bepshi bolǵan dert ne jazataıym oqıǵanyń sanyn eseptep shyqtym, – deıdi mamandyǵy dáriger arapshy Nurlan Sádir.

Jazbalarda bókeılikterdiń ajaly 1871 jyly 63 túrli dertten bolǵany anyq­talǵan. Onyń ishinde eń jıi kezdesetini – kezik, ıaǵnı ish súzegi, qurt nemese kókirek (týberkýlez), ish, sheshek aýrýlary eken. Sonyń ishinde 220 adam kezikten qaıtqan. Kezik sebebinen qaıtys bolǵandar ishinde kári de, jas ta bar. Nurlan Qýanyshulynyń aıtýynsha, qaıtys bolǵan 132 adam – 5 jasqa deıingi balalar eken. Metirke kitap­tarynda keltirilgen málimetterge qara­ǵanda, sol kezdegi erlerdiń ortasha ǵumyr uzaqtyǵy – 41,6 jas, áıelderdiń ortasha ǵumyr uzaqtyǵy – 32,0 jas ekendigi anyq­talǵan.

Kezik týraly jazǵan bir maqalasynda qazaqtyń tuńǵysh dárigerleriniń biri Halel Dosmuhamedov «Sary kezikten aýyrǵan júz kisiden on kisi óledi» degen eken. Osy esep­ke salsaq, 1871 jyly bókeılikte 2200 adam kezik aýrýymen aýyrǵan bolyp shyǵady. «Bul – qaı zaman úshin de tym úlken tragedııaǵa toly kórsetkish. Bu­dan shyǵatyn taǵy bir qorytyndy – pat­sha­lyq Reseı qol astyndaǵy halyqqa, sonyń ishinde qazaq halqynyń saýlyǵyna jetkilikti kóńil bólmegen, ásirese juqpaly aýrýlardyń aldyn alý boıynsha pármendi memlekettik saıasat júrgizbegen» deıdi sarapshy.

1871 jylǵy málimetke qaraǵanda bó­keı­lik erlerdiń ortasha ǵumyr uzaqtyǵy – 41,6 jas, áıelderdiń ortasha ǵumyr uzaq­tyǵy – 32,0 jas bolǵandyǵyn aıtqan edik. Qazirgi zaman turǵysynan qaraǵanda bul, árıne tym qysqa ǵumyr. Alaıda Nurlan Sádir sol kezeńde patshalyq Reseıdiń qala­larynda turatyn halyqtyń orta jasymen salystyryp, qyzyqty málimetter keltirdi. Sóıtsek HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysyn­da Reseı qalalary turǵyndarynyń orta jasy – 30-dyń aınalasy bolǵan eken. Jáne ólim-jitimniń jıi sebebi – alkogo­lızm, osy alkogolızmnen týyndaǵan qan­dy qaqtyǵys­tar, sýısıd, jynystyq aýrýlar bolypty. Máselen, 1896 jyly Sankt-Peterbýrgte erlerdiń orta jasy – 25, áıelderdiń orta jasy 31, al Máskeýde tıisinshe 23 pen 27 jas bolǵan eken.

– Qazaq aýylyndaǵy ár qazanyń bese­ýiniń biri, al eýropalyq Reseıdegi ár qa­zanyń beseýiniń úsheýi – bes jasqa deıin­gi bala ekendigi qaı qoǵamnyń ómir­sheń ekendiginen habar beredi, – deıdi Nur­lan Qýanyshuly. – Jyl ishinde Bókeı Orda­synda birde-bir sýısıd bolmaǵan, jynys aýrýy sanalatyn merez – bir ret qana tirkelgen.

P.S. Árıne bul metirke jazbalary ǵalymdardyń qolyna tıip, san túrli saraptama jasalǵan joq. Mysaly, qalyń­mal mólsherine qarap sol kezeńdegi halyq­tyń ál-aýqatyn baǵamdaýǵa bolady. Al 1860 jyldardan bastap tóńkeriske deıin júıeli toltyrylǵan bul metirke qujattaryn Reseı arhıvterinen túgel ákelip, qazirgi álipbıge aýdaryp, tarıhı aınalymǵa qossa, qanshama aqtańdaqtyń orny tolar edi. О́kinishke qaraı, úlken eńbekpen jasalǵan dál osy 1871 jylǵy jazbalardyń ózin tolyqqandy kitap etip shyǵaryp, ǵalymdardyń qolyna tıgizý qarjy tapshylyǵynan múmkin bolmaı tur eken. Jyǵylǵanǵa judyryq degendeı, jaqynda Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵy taratylyp, oblystyq mýzeı quramyna qosylyp ketti. Ortalyqtyń sońǵy jyldary qolǵa alǵan jumysynan habardar ǵalymdar da, qarapaıym halyq ta «Metirke – ata-tegimiz hattalǵan qujat» jobasy toqyrap qalmasa eken dep alańdap otyr.

Batys Qazaqstan oblysy