«Jaqpaıdy maǵan sol jeriń» (Abaıdyń keıbir arnaýlary haqynda)

Osy arada aıta ketken jón, aqynnyń sonaý ótken ǵasyrymyzdyń 40-60 jyldary shyqqan shyǵarmalar jınaǵyndaǵy túsinikterdi áli talǵajaý etip kele jat­qanymyz shyndyq. Keıingi jyldarda qurastyrylyp jatqan aqyn jınaq­tarynyń birsypyrasy esh túsiniksiz, al túsinik bolǵan kúnde de burynǵy jı­naqtardan alynyp, aıtarlyqtaı tolyq­tyrýlar men jańartýlar kórmeı búgingi oqyrmanǵa usynylyp júr. Árıne ol kezdegi óleńge berilgen túsinikterdiń ǵylymılyǵyna shek keltirmeımiz. Biraq ýaqyt ozdy, bastysy zaman ózgerip, tól ádebıet týraly kózqarasymyz túp-tamyrymen basqa arnaǵa burylǵan shaq­ta Abaıdyń tolyq shyǵarmalar jı­naǵyn búgingi qoǵam suranysyna saı ki­rispe jáne tolyq, ári mol qamtylǵan tú­sinikteme sózimen aýqymdy kólemde qu­rastyryp shyǵarýdyń kezi jetkendeı. О́ıtkeni óleń tarıhyna baılanysty zertteý maqalalar, ǵylymı aınalymǵa túspegen estelikter barshylyq. Biraq sol dúnıeler júıelenip, bir jerge jı­naqtalýy kerek. Ol ásirese «Abaımen rý­hanı qarýlandyramyz» dep júrgen jas urpaq – mektep oqýshylary úshin qajet.

Qaı aqynnyń shyǵarmasy týraly oı aıtpas buryn, sol shyǵarmanyń shyǵý tarıhyna boılap almaı ony tal­dap túsindirý bos áýreshilik ekenin zert­teýshi qaýym jaqsy biledi. Abaı óleń­deriniń shyǵý tarıhy, ıaǵnı ár óleńniń jazylý sebebi, ásirese arnaý óleńderi kimge arnaldy, onyń Abaıǵa qandaı qatysy bar, tabıǵat lırıkasy bolsa qaı jyly jazylǵan, qaı jerdiń, qys­taýdyń, ıa jaılaýdyń tasy men aǵashyn nemese bulaǵyn sýrettep otyr, osy óleń­di jazǵan ýaqytta aqyn qandaı kóńil kúıde boldy, sol shaqta Abaıdyń ómi­rinde qandaı oqıǵalar bolyp jatyr edi, mine, osy máselelerdi baqaıshaǵyna deıin anyqtap almaı, aqyn poezııasy týraly sóz aıtý – bos áńgime bolmaq. Demek, Abaı óleńderine jazylǵan túsi­nik­ter, sóz joq, tolyqtyrylýy jáne jańartylýy kerek.

Abaı poezııasynyń kólemdi bóligi – arnaý óleńder. Jalpy, Abaıdyń arnaý óleńderi – jeke taqyryp retinde zert­telýi suranyp turǵan abaıtaný sala­syn­daǵy eń ózekti másele...

Aqynnyń bizge belgili qyryqqa tarta arnaý óleńderi bar. Osy arnaýlardyń kóbi ashy synǵa qurylǵan. Árıne Ábdi­rahmanǵa, Ospanǵa arnalǵan joqtaý­laryn aıtpaǵanda tipti bári derlik ashy óleń. Bir qyzyǵy, óleń arnalǵan adam­nyń bári – Abaıdyń jaqsy tanysy, tanysy bolǵanda jaqyn aralasqan syılas, dos, pikirles adamdary. Al sonsha alysqan, ómir boıy Abaıǵa qarsy bop ótken Orazbaıǵa, qamshy jumsaǵan Nur­­ǵazy men Ábenge Abaı menshiktep óleń arnamaǵan. «Qaıran sózim qor bol­­dy, To­byqtynyń ezine»... olar osy tir­keske enip ketken. «Sózimdi tasyr uq­pas, talap­ty uǵar» degen aqynnyń óleń arnaǵan eń sorlysynyń keýdesinde kisi­­liktiń sáý­lesi bar. Boıyndaǵy tıtteı ımandy kórgen Abaı sózben qamshy basa­dy olarǵa.

Demek, Kúlembaıdan tek orys oıazy­na jaǵynyp, dalaqtap shapqan nadan bolystyń beınesin ǵana kórý keńestik tanymnyń astarynda qalýy kerek. Eń aldymen, Kúlembaı bolys – Abaıdyń dos, syılas adamy. Sóz kótere alatyn, synynan nátıje shyǵarar esti adamǵa arnaǵany Abaıdyń óleńin «dos jylatyp aıtadynyń» tóńireginde túsiný kerek.

Alaıda dos-jaranǵa, kóz kórgen tanysqa aıtqan sózi tym ashy, tym aýyr, ekiniń biri kóterip kete bere almaıdy. Aqynnyń ýly tili etten ótip, súıekti ýatady. Kektesken jaýǵa tilin bezeý – bir basqa da, kúnde qasyńda júrgen janǵa bet shydatpaıtyn shyndyqty aıtý – bir basqa. Sońǵysynyń salmaǵy aýyr. Túńlikbaı degen qurdasynyń jeńil júristi áıeline:

Sen shyqqan jol ústine

jalǵyz túp shı

Kóringen ıt ketedi bir-bir saryp, –

degeni – jaı ǵana qaljyń emes, uqqan adamǵa elden bezdiretin aýyr sóz. «Abra­lyǵa» degen arnaýynda:

Men jasymnan kóp kórdim,

Musylman men kápirdi.

Abralydaı kórmedim

Namaz bilmes paqyrdy, –

degenine qarap, Abralyny din bilmes kóp nadannyń sanatyna qosyp jiberdik. Al óleńniń shyǵý tarıhyna baqsaq tipti olaı emes. Bir namazda qurannyń qıratyn durys oqymaı, Abaı soǵan shyǵarǵan. Aqıqatyna kelsek, Abraly sózge sheshen, oıǵa júırik adam bolǵandyqtan, el ony «Sary jorǵa» dep ataǵan. Bul arada Abaı syny dostyq qaljyńnyń negizinde týǵan-dy. Sol sııaqty Jaqsylyq, Kójek­baı degenderge arnaǵan óleńderi de shyn dostyqtyń ashy aıǵaǵy. Máselen, Kójek­baı Jamantaıuly (1847-1916) Tobyq­tyda Mamaı, Elaman rýynan, el arasyndaǵy sóz tasyǵysh, turaqsyzdyǵy úshin Abaı ony «Kimniń júgi bıik bolsa, soǵan qarǵyp shyqqan mysyq» dep mysqyldapty. Uljan bir sebeptermen Kójekbaıǵa ókil sheshe bolǵandyqtan, ol Uljan balalaryna erkelik te etken. Kójekbaıdyń inisi Tezekbaımen arasynda jerge talasqan daý týyp, maldy, aýqatty Kójekbaı inisine óktemdik etken eken. Kójekbaı, ákeńniń aldynda daýymdy sheship ber, dep Maǵaýııanyń ańǵaldyǵyn paıdalanyp, Abaıdan jasyryp, oǵan el ishinde «Kók býryl» dep aty shyqqan báıge atyn syılap ji­­beredi. Daý uzańqyrap bara jatqan soń Maǵaýııa ákesinen daýdyń nemen tynǵanyn suraǵanda, Abaı:

– Kók býryldyń aldyna sen, artyn­da men mingesip turǵanymyz joq pa? – dep qatty keıip, isti ádiline, Tezekbaı­dyń paıdasyna sheship beripti desedi. Sóıtip «nanymy joq, anty bar» Kó­jekbaılardyń sazaıyn sózben ǵana emes, ispen de tartqyzyp otyrǵan.

«Raqymshalǵa», «Qatyny men Masaq­baı», «Kúıisbaıǵa», «Dúısenqulǵa», «Razaqqa», «Nazarǵa», «Qyzdarǵa» taǵy basqa arnaý óleńderiniń keıipkerleri Abaımen dos bolǵan demesek te, áıteýir ketisken jaý bolmaǵany belgili. Máselen, «Baılar júr jıǵan malyn qorǵalatyp» dep bastalatyn óleńi «Abaı jolynan» jaqsy tanys Kóksheniń bıi Qarataı men onyń atshabary Úzikbaı degenge arnal­ǵan degen derek keltiredi ǵalym Á.Jı­renshın (Abaı jáne orystyń uly revolıýsııashyl demokrattary. – Almaty, 1959). Osyǵan qarap Abaı men Qarataı sheshendi araz boldy deýdiń reti joq. Sóz uǵar-aý degen kisiniń bá­rin Abaı óleńiniń qansheńgeline alady. «Qudaıdan qoryqpaı, ıman júzin toz­dyrǵan» Kójekbaı, «Kúshtileri sóz aıtsa, shybyndap bas ızegen» Kúlembaı bolys, «Búıtip bergen balańdy, bergen qudaı óziń al» dep tentektiginen túńilgen Raqymshal, bala, áıelge jarymaǵan Dúı­senqulǵa, Qaıranbaıǵa (Áıeliń – Me­det qyzy, aty – О́rim), qolyna biraz pul bitkenge mastanǵan Ǵabıdhan mol­da­nyń uly Ǵabıdollaǵa arnalǵan satı­ralyq ekspromttar, syqaq óleńder arqyly qa­zaq dalasynyń satıralyq tıptik beı­neleri jasaldy. Ǵabıdhan moldanyń balasy Ǵabıdolla degen saýdamen aınalysyp, boıyna biraz qoń bitkennen keıin asqaqtap sóılep, «Abaı, Abaı deısińder, sol Abaıyń kim ózi» degenge deıin barǵan kórinedi. Soǵan arnalǵan Abaıdyń «Jaz­ǵy­turym qyltıǵan bir jaýqazyn» dep bastalatyn óleńi bar. Ǵabıdollanyń so­laı sóılep otyrǵan bir májilisinde aqyn­nyń nemeresi, ári ýly tildi shákirti Áýbákir otyryp, álgi pasyqqa taban astyn­da bylaı degen eken:

 It ylyqsa, bolyp boq,

 Tanymaıdy ıesin.

 Borbaıyńdy kóterip,

 Ár butaǵa sıesiń.

 Eki eni bar aıǵyr da

 Tanıdy ǵoı bıesin.

 Tynysh jatqan kisige

 О́ziń kelip tıesiń.

Boıynda Abaıdyń betke aıtar týra­­shyldyǵy bar Áýbákir pańsyǵan Ǵabı­dollany kóp kózinshe osylaı táý­besine túsirgen eken. Munyń ákesi Ǵabıt­han molda jasynda soldattan qashyp, Qu­nan­baıdy panalaǵan ǵoı. О́tkir tildi Áýbá­kir «It ylyqsa bolyp boq, tanymaı­dy ıesin» deýi sony esine salǵany.

Abaımen qurdas, qaljyńdasa beretin Qyzdar Abaıdyń Erkejan úıine kirgenin qaljyń qyp:

– Bıyl úlken úıge kirgen soń toıyp, túıinipsiń ǵoı, – degen sátsiz qaljy­ńy­­na yza bolyp Abaı «Qoıdan qońyr, jyl­qydan tory Bákeń» dep bastalatyn óleńin shyǵarady. Bákeń – Qyzdardyń rýy. Aǵat ketken Qyzdar ózin masqara et­ken óleńdi jalynyp surap jyrtyp tastaıdy. Bizge jetkeni el esinde qal­­­ǵany ǵana. Týraǵuldyń aıtýynsha «Bol­­­dy da partııa» dep bastalatyn óle­ńi de – Qyzdarǵa qatysty shyqqan óleń. Abaı men Qyzdar arasyndaǵy asa syı­­­lastyq qarym-qatynas jaıly Abaı týraly áńgimelerge qulaǵy qanyq N.Alda­­jarovtyń estelik áńgimesinde eg­jeı-tegjeıli jazylǵan (Abaı týraly áńgi­meler.// Juldyz, 1992, №1).

Abaı synynan onyń jaqyn-týys­tary da aman qalmady. Abaıdyń quda­sy, keıinnen kúıeý balasy Dútbaı Ýan­­dyq­ulyna (1850-1915) arnaǵan óle­ńi bar. Dútbaı alǵashynda Abaıdyń qyzy Gúlbadandy inisi Dúısekege alyp be­redi de, Dúıseke qaıtys bolǵan soń, ámeń­gerlik jolymen Gúlbadandy ózi alady. Abaı buǵan narazy bolǵan kórinedi. О́ıt­keni, birinshiden, Gúlbadan (1862-1932) – kóp qazaq qyzynyń biri emes. Dildádan týǵan tuńǵysh qyzyn Abaı er baladan kem qylmaı qalada oryssha oqytyp, kózi ashyq etip tárbıeleıdi. Aıta ketý lázim, Gúlbadanmen qosa aýylda qyzy Raı­handy, Ysqaqtyń qyzy Rahımany, Yzǵut­tynyń qyzy Hadıshany taǵy basqa aýyl qyzdaryn jınap, oqy­týy – Shyńǵys eline Abaıdyń ákelgen jańalyǵy edi... Abaıdyń ruqsatyn almaı kelininiń úıi­ne kirip alyp, aıypty bolyp kelgen Dút­baıǵa aldaryna et kelgende Abaı «bu­ryn bas ustap, jambas jeıtin quda ediń, endi ana tósińdi usta» degen eken. «Búksip, byqsyp arjaǵy» degen sózimen Dútbaıdyń osy bir bolymsyz áreketin dóp basqan ǵoı aqyn.

Muńdy, jylmań pishinin

Kezek kıip el jıyp, –

júrgen ekijúzdiniń «Sózi men ózi bóli­nip» eki sóılegen minezin:

Qýlyq emes, bul bir dert,

Turlaýy joq qubylyp, –

dep túıedi. Osyǵan qarap Dútbaıdy osal deýge bolmas. Abaıdyń shákirti Kókbaı aqyn bir óleńinde Dútbaı týraly «Dútim ketse, Kóksheniń quty keter» dep tegin aıtpasa kerek. Abaı Qońyr Kókshede bolys bolǵanda qasyna seriktikke Kú­­lem­baı Bozambaıuly, Janataı Ja­man­­taıuly (Kókbaı aqynnyń ákesi), Nuram­baı Kúlembaıuly, Dútbaı Ýan­dyq­ul­da­ryn alǵan eken. Demek, Abaıdyń Dút­baıǵa qarata aıtqan sózin – janyna aýyr tıer is qylǵan jaqyn adamyna renish, ókpe arta sóılegeni dep túsiný kerek.

Abaı aǵasy Tákejanǵa da óleń ar­na­ǵan degen derekti Á.Jırenshın kel­tirip, «Baısyp, pańsyp» dep bastala­tyn óleńdi aqynnyń 1961 jylǵy jınaǵyna qosqan. Alaıda bul óleń zertteýshiler tarapynan biraýyzdy qabyldana qoımaǵan soń, aqynnyń basqa jınaqtaryna engi­zilmedi. Anyǵynda óleń halyq aqy­ny Tóleý Kóbdikulynyń Qoıgeldi de­gen bo­lysqa arnaǵan óleńi bolýy múm­kin. Olaı deıtinimiz, Qazaqstan UǴA-nyń qol­jaz­balar qorynda Abaı jınaǵyna engen 28 joldyq óleńniń tolyq nusqasy, dálirek aıtqanda 48 joldan turatyn óleń Tóleý aqyndiki delinip saqtalǵan (QR ǴUA OǴKQ, 688-býma, 1-dápter). Tó­leý aqyn Abaı úlgisimen jazýy yqtımal bul óleńdi.

Tákejan Qunanbaı balala­rynyń ishin­de adamgershilik jaǵy­nan osal­­daý týǵan perzenti. Tipti qudasy Oraz­­baıdyń azǵyrýymen Abaıǵa qarsy shyq­­qan kezderi de bolǵan. Abaı men Tá­ke­jannyń arasy «Abaı joly» epopeıa­synda da shyndyqtan alys kete qoıma­ǵan. Áıtse de, Qunanbaıdyń eki balasy birin-biri kórmesteı ósh boldy deý ábes­tik. Tákejan men Abaı arasyndaǵy arazdyq ataǵy aspandaǵan ininiń abyroıyn kóre almaǵan qytymyr aǵanyń kıkiljińinen ári aspaǵan. Osy kıkiljiń el arasyndaǵy daýǵa kelgende birde ór­ship, birde bitimin taýyp jatqan. «Abaı jolyndaǵy» Tákejan úıine kelgende tý­ǵan «Qarasha, jeltoqsanmen sol bir eki aı» óleńiniń shyǵý tarıhy taza ómir­den alynyp, kórkem shyǵarmaǵa arqaý bolǵan.

 Ákesi men sheshesi balany ańdyr,

 O da ózińdeı ıt bolsyn azǵyr-azǵyr.

 Asyn jóndep ishe almaı

qysylady

 Qurbysynan uıalyp óńsheń jalbyr,–

degendegi áke men sheshe – Tákejan men Qa­rajan, qurbysynan qysylyp, aldyn­daǵy asyn ishe almaı otyrǵan – Dinislam degen nemereleri.

Keltirilgen eki-úsh mysaldan baı­qa­ǵa­ny­myzdaı, Abaı arnaýlarynyń tarı­hı sıpatyn tanyp-bilý sol óleńdi taldaýǵa barar alǵashqy da, basty soqpaq ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Ke­meń­ger aqynnyń óleń arnaǵan adamyn ta­nyp-bilip almaı, onyń Abaımen ara-qatynasyn uǵynbaı jalpylyq qalypta Abaı sózine baǵa berý, óleńine taldaý jasaý bekershilik ekenin uǵynǵan abzal.

 

Baýyrjan ERDEMBEKOV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor