«Otbasynyń júregi, altyn dińgegi – ana» depti burynǵylar. Ata-babamyz jalpy áıel zatyn adamdy joqtan bar ǵyp ósiretin, urpaqty adam etip tárbıeleıtin, el men eldi uıystyratyn el uıytqysy – ana dep qasterlegen. Abyz-danalarymyz, bı-sheshen, aqyn-jazýshylar ana týraly taıǵa tańba basqandaı óz tujyrymdaryn jalpaq jurtqa jarııa etip usynǵan.
Ana – ardaqtymyz
Jalpy ulylardyń ulaǵaty, taǵylymdy ósıetterinen ana – qoǵamdy qozǵaýshy kúsh, birlik-tirlik negizi, el beınesin aıqyndaıtyn ómir aınasy, el tutqasy ekendigin tereńirek uǵynamyz. Áıel-ananyń beınesi qandaı bolsa, sol eldiń beınesi, salt-dástúri sonymen ólshenedi.
Ejelgi ana-ájelerimiz qazaqtyń ulttyq salt-dástúrin berik ustanǵan. Kóleńdegen shaǵı, shaıy kóılekterin, qarapaıym qatıpa tirsek jeń peshpetin kıip, jańa jaýǵan aqsha qardaı appaq shulaýyshyn tartyp, kesteli, oqaly kımeshegin salynyp, kóksaýyrdan oıýlaǵan, ókshesi aq kúmisten tiremeli kógala bas kebis, bylǵarydan másisin kıetin. О́ziniń analyq, ájelik sán-saltanatty unamdy beınesimen, kópke úlgi keıpimen jan bitkenge meıirimdi, jyly júzimen yqylasy adamdy ózine baýrap alatyn.
«Erin kútken áıeldi hanym dese bolady» degendeı úı ıesi otaǵasynyń orny tórde. Astyna eki qabattap tósegen qalyń jyly, aq-qara kıizden oıystyryp jasaǵan qarala syrmaqtyń ústinde maldas quryp qara da bolsa taǵynda otyrǵan han ispetti qasterli, ıyǵy kóterińki, aq saqaly jaıqalyp, aıbarly ashań júzi jadyrap aýyl-aımaqqa, aǵaıyn-týysqa ámirin júrgizip otyratyn otaǵasynyń aýzynan shyqqan lebizin qart ana baıaǵy jar syılaǵan daǵdysymen elpeń qaǵyp alyp ushyp tura kelip aınalasyna jetkizetin. О́zi otaǵasynyń qabaǵyn baǵyp, tas shaıdan túıip-túıip, samaýyrǵa salyp qaınatqan shaıyna qoıdyń qoıý sútiniń kilegeıin qosyp, qaımaq qatyp, qalampyr sarymaıdyń ıisin burqyratyp qoıý kúreń shaıdy ázirleıdi. Jańa súzgen jyly-jumsaq aq irimshikten japyraqtap týrap, qyzyljarma qurttan jarmalap, jańa pisirgen balqaımaqtan – bárinen shaǵyn dóńgelek aǵash tabaǵyn toltyryp shaıtaqtaıdyń ústine, otaǵasynyń aldyna qoıady. Sharadaǵy balqaımaqty aýzyna tosyp, qyzyl kúreń shaıdy samaýyr bosaǵansha tapjylmaı quıyp otyrady.
Ana otaǵasynyń aldyna bir aýyz kóldeneń til qatpaı, ymynyń yǵymen quraq ushyp otyrǵanda ul-qyzdary, kúıeýbala-kelinderi, ata-enesin ózinen-ózi odan saıyn qurmetteıdi.
«Ata kórgen oq jonar, ana kórgen ton pisher»
Tárbıe otbasynan, talbesikten bastalady. Mundaı tárbıeli, jandy úlgini kúndelikti kórip ósken urpaq ózderi de birin-biri syılasa, ózgeni de ózegi talǵansha kórgendigin jasap, ıbaǵat, iltıpatyn pash etedi. «Bir úıdi on erkek toltyra almaıdy, bir áıel toltyrady» degendeı qazaǵymyz ulaǵatty, urpaqty halyq. «Balanyń sanyn shekteme, Jetiden assa kóp deme», dep árbir keń peıildi, altyn qursaq analarymyz, on-on besten bala týyp, ósirip halqyna bereke birlikte ár salaly, salıqaly isimen kópke úlgili bolǵan. Jurtqa qormal, qasterli analarymyz atymen kóptegen rý-taıpa, el attary atalǵan. Dúnıede bir adamdy, ıakı bir shoǵyr adamdy bylaı qoıyp rý-taıpa, el-jurtqa atyn bergen analary bar qazaqtan basqa halyq sırek. Olaı bolsa tarıhı shejiremizdiń qomaqty bóligin quraıtyn ardaqty analarymyzdyń atymen atalǵan rý-taıpalar jaıly oı órbitip kóreıik.
«Ataly el – anadan»
Uly júzdiń urpaǵy Quıyldyr degenniń eki áıeli bolypty. Báıbishesi Jupar anadan – 20, toqalynan – 20, barlyǵy 40 balaly bolǵan. 40 balany tárbıeleıtin 100 jigit ustap, Jupar taýyn jaılaǵan 40 pen 100 eli ósip taraǵan. Bular Buqar, Samarqan jaqtarynda 40 pen 100 eli atanǵan.
Báıdibek babamyzdyń úsh áıeli bolypty. Úsheýi de ardaqty, qasıetti analar eken. Solardyń biri Domalaq ana (óz aty Nurıla). Onyń jalǵyz uly Jarqyshaqtan: Alban, Sýan, Dýlat eli taraıdy. Sylandy Báıdibektiń balasy Jalmambettiń ekinshi áıeliniń laqap aty «ysty» nemese «ysty kelin», «ysty ana» atanǵan. Sebebi qymyz, et, qazy-qartalardy ystalǵan ydysta (saba, kúbi, mes, kebeje) taǵamynyń dámi buzylmaı saqtalýyna baılanysty «ysty ana» atanyp urpaqtary «ystymyz», – dep ysty eli osylaı ana atymen atalǵan.
Jalmambettiń úshinshi áıeli Qarashashtyń «oshaqty kelin» atalýy:
Jaýgershilikte el údire kóshkende jaı kóshi-qonda da kósh toqtap erýleı qonǵanda, eń aldymen qazan-oshaǵyn saılap, as qamdap, el-jurtty kútýdiń sheberi bolǵan anany «oshaqty ana» atap «oshaqty» eli atanyp urpaq tarapty.
Qyz – qylyǵymen demekshi, basqa da el-jurtyna qurmetti úlgili qasıetimen aty málim bolǵan analarymyz: «Qara kempir», «Jomart», «Myrzabıke», «Qyzaı», «Muryn», «Tasbıke», «Abaq» analar el-rý attaryna ıe bolyp, ulaǵatty ulylyǵymen urpaqqa úlgi bolǵan. Mine – qazaq analary.
Qazir sol qasıetti, qasterli analarymyzdyń jalǵasy qaıda? Halyqqa qamqor isimen, urpaqqa meıirimdi analyq úlgisimen, jandy tárbıesimen, kózge kórkem, unamdy, jaǵymdy beınesimen daralanbaı nege maıdalanyp ketti degen zańdy suraq týyndaıdy.
Ibilisti indet
Iá, «myń ólip, myń tirilgen» qazaǵymyz ne kórmedi?! Keshegi keńestik júıede áıel men erkek «teń quqyly ıdeologııasy» áıeldiń sanasyn ýlap, oıyna «baldaı batyp, sýdaı sińdi». Sol teń quqyly ıdeologııamyzdan qazaq ne utty? Árıne ulttyq qundylyq pen shoqtyǵy bıik erekshelikti joıdy. HH ǵasyrdaǵy eki júıeniń shendesýi orystyń orasan yqpalynan qazaq otbasyndaǵy otaǵasynyń qadir-qasıetinen ajyratty. Qoǵamdy órtshe jaılaǵan tárbıesizdik pen ultsyzdyqtyń teńdessiz eselengen óreskel ónegesizdigi qazaq halqynda ómiri bolmaǵan jetim, tyrnaqshanyń ishindegi «jeksuryn» qarttardyń, tastandy balalardyń úıin paıda qyldyrdy.
Ejelgi ata-babamyz qan tazalyǵyna qatty mán beretin. Arysy óz rýynan, berisi jeti atadan ary da óz týysymyz, tuqymymyz dep qan aralastyrmaǵan.
Qalyń maly arzan dep jaman qatyn almaý, erdiń qunyn berse de tekti jerden qyz alý, sol úshin 47 baıtal, kóptep altyn-kúmis berse de shydaǵan.
HH ǵasyrdyń basynda bizdiń elde «qyz aıttyryp» qudalasyp, kelin alý saltyna tyıym salyndy. Áıel teńdigi, jastar erki, mahabbat degen tátti sózderdi tý ǵyp kóterip, uran ǵyp aıǵaılap, eki sanyn shapalaqtap júrip, ata dástúr, eski salttyń túbine jetti. «Kúreń aıǵyr kúniń úshin» degendeı ult zııalylary orystan qatyn aldy. Qazaqtyń keıbir ásire jańashyl, belsendi qyzdary qaltaly, mánsapty adamdar qandas pa, dindes pe, tildes pe, basqa ma, ata tegine qaramaı bas qosatyn halge jetti. Batys ıdeologııasy men jasandy mádenıet elimizdi erkin jaılap, qyz-kelinshekterimiz shashyn qıyp, qasyn qyryp, qazaqtyń tómen etek kóılegin, keń shapan, qalyń kúpisin sheship, basyndaǵy oramalyn jerge laqtyryp, butyna shalbar, basyna tymaq kıip quntıyp shyǵa keldi...
Jaqsy menen jamandy aıyrmadyń...
Abaı atamyz aıtqandaı, bizdiń elde jaqsy men jamandy aıyrmaı qaıbir jandarymyz beı-berekettikke salynyp, ishki jan dúnıesi men syrtqy beınesi syn kótermeıdi. Qyz-kelinshekterdiń, jalpy áıel bitkenniń betine qarasań ózi ósken qarlyǵashtyń qanatyndaı qıylǵan qıǵash, ıilgen jandy qasty kezdestirmeısiń. Túgeldeı qoldan jaqqan qara boıaý qasqa tap bolasyń. Al qos burymy órilgen, qosarymen jarasyp, ushy saýyrǵa tógilgen qyzdyń shashyna da ushyraspaısyń. Aýdanynda kúzelgen taıdyń quıryǵyndaı sholtań-sholtań shoshańdaǵan shash. Nemese julǵan tyrnadaı túte-túte taqyrbas. Ishinara shashyn ósirgen qyz-kelinshekter shashty ne órmeı, ne túımeı jaıyp tastaıdy. «Shashty jaıyp júrý – jaman yrym» deıtin burynǵylar. Estıtin qulaq bolsa, Abaı atamyzdan aıtylmaǵan ósıet qalǵan ba?
Qyzdarǵa:
Bilekteı arqasynda órgen burym,
Sholpysy syldyr qaǵyp júrse aqyryn, – dep beınelegen.
Elýdegi egde, mosqal áıelder, 60-70 jastaǵy keıbir qart ana, ájeler de jasandy buıra shashty basyna qańbaqsha tóńkerip nemese óziniń tazǵa taıaý tutqyl, seldir sırek shashyn buıralap, jalańbas úrpıip júretinin qaıtersiz.
Bizdiń elde «súıdim-kúıdim», – dep ásire nápsiniń jetegimen qosylǵan ár juptyń besinshisi ajyrasyp, eldik birlik qasıet joıylyp, jón-josyqsyz jetim-jesirdiń sany molaıýda eken. Mundaı keleńsizdikterge bizdiń qoǵam da nemquraıly qarap otyr. Aqyl aıtar analarymyzdyń syıqy bolsa – anaý. Onyń aıqyn dáleli – azamattyq nekeni qoldaǵany. Elimizge shetten kelgen qaltalylar men ózimizdiń kórse qyzar ózimshil jandar, aqyl-oıy ósip jetilmegen, ómirlik tájirıbesi joq, órimdeı jas qyzdardy qolyna túsirip, «Azamattyq nekemen» aldarqatyp tura beredi. Az ýaqyttan soń qyzǵa qyzyǵýdyń qyzyǵy basylyp, «áı deıtin áje, qoı deıtin qojasyz» qyzdyń aryn taptap tastap kete barady. Mine – soraqylyq. Qyz balanyń tárbıesine jaýapsyz, nemquraıly qaraǵannyń kesir-kesapatynan úıde otyryp uıatty bolyp, nárestesin ne tastandy etip dalaǵa tastaý, ne jastaı pyshaqqa túsip, jasandy túsik jasatyp óz keleshegine balta shaýyp sorlaıdy. Jáne de qyzdar kelin bolyp túsken ortasyna jaǵymdy jaıly, ata-enesine, úlkenderge qurmet, qaıyn-sińli, qaıyndaryna meıirim kórsetip syıysýdyń ornyna «eneme, basqasyna basyndyrmaımyn. E, dese, me deımin. Men 15 jyl oqyp qyzyl dıplom alyp kelip, endi bireýdiń shaıyn qaınatyp, as pisirip, úıin tazalap, jıi keletin qonaǵyn kútý úshin oqydym ba?», dep qaqańdaıdy.
«Tárbıesiz berilgen bilim adamzattyń qas jaýy», deıdi Ál-Farabı. Bul – qyzdyń anasy qyzyna otbasynda ınabatty tárbıe bere almaǵan degen sóz. Qyzdyń oqýyna ǵana mán berip, bir jaqty ǵana qaraǵany azdaı, búginderi qyzymen saǵat saıyn sóılesip: – Áı, qyzym, jigitiń qasyńda ma? Túni boıy qańǵyrmaı ma? Jaǵdaıyń qalaı? Eneń ne deıdi, as ázirlemediń, – dep urysty ma? Onyń úıine qonaq kóp keletin shyǵar. Olardy únemi kúte alasyń ba? Eneń súıtpediń, búıtpediń dep qyrjyńdaı berse, úıge kelip al, ishime syıǵan qyzym syrtyma da syıasyń. Seni 15 jyl oqytqanda, bireýdiń shaıyn qaınatyp, asyn pisirip, úıin tazalap, albaty shubyratyn aǵaıyn-týysyn kútsin dep oqytqanym joq, – dep aıqulaqtandyrady. Bul emeýrin jastardyń shańyraǵyn shaıqaltýǵa sebepker bolmasyna kim kepil?!
Myqty áıel – qandaı áıel?
О́mirde ár qoǵamda áıel róliniń erekshe ekendigi álemdegi elderdiń sanaly-salıqaly oıshyldary, el aǵasy, el ıesi, prezıdentteri de beıjaı qaramaǵan.
Ingýshetııa Respýblıkasynyń burynǵy prezıdenti Rýslan Aýshev Máskeýdiń «Obshaıa gazetasynda» jarııalaǵan «Myqty áıel qandaı, myqty erkek qandaı?» atty taqyrypqa atsalysqan edi. Júrekke jyly tıer jaýabynan úzindi keltireıin: Myqty áıel eń aldymen aqyldy áıel. Áıel ádemi kóringenimen jan dúnıesi bos bolsa, áıelge tán shynaıy tartymdylyqty kútpe.
Myqty áıel – jaratylysynan balajan, armany bala súıý, bala týý, bala baǵý, bala ósirý bolmaq.
Myqty áıel – turmys quryp, kúıeýin pir tutý.
Myqty áıel – óz úńgirin, kúshikterin janyn salyp qorǵaıtyn ana bóri.
Myqty áıel – qandaı surapylda da oshaǵyn sóndirmeı saqtap qalady.
Myqty áıel – úıi berekeli, qonaqjaıly.
* * *
Sondaı-aq úndi jazýshysy Meral Iylmaz «Úndistan áıeli» taqyrybynda:
«Úndi áıelderi qandaı qıyn sharýada da ádemi áshekeılerin taǵyp, ulttyq kıimderi «sarıdi» oranyp júredi. Náziktigimen kúlimdegen júzi úılengen sáttegi ýádesine beriktiginiń belgisi ispetti» dep jazady.
Túıin
Áıelder qaýymy erkekter atqaratyn istiń bárin isteıdi. Ǵylym-bilim, ónerde, basshylyq isterde, bızneste bolsyn, qaı salada da jetistikke jetedi. Sportta shtang kóteredi, kúresedi. Jaýgershilikte soǵysyp, kegin qaıtaratyn jaýynger.
Alaıda, áıelderdiń eń negizgi mindetteri ol emes qoı. Eń aıtýly paryzy – jar súıip, bala týý, bala emizý, bala ıisin seziný. Analyq aq sútin adal emizip, ónegeli, tekti urpaq ósirý teńdessiz baqyt. Sondyqtan da adamzattyń baqyty da, jumaǵy da ananyń tabanynyń astynda deýi osydan. Anańdy Mekkege úsh ret jaıaý arqalap aparsań da perzenttik paryzynan eshqashan qutyla almaısyń. Qazaq atamyz – qyzyn arǵa, ulyn narǵa balap, izettiligin kelinnen, tatýlyǵyn abysynnan, aıbarlylyǵyn atadan, meıirimdiligin anadan tapqan halyq. Qazaq qyzyn qyzǵyshtaı qoryp, úkideı úlbiretip ósirgen.
Jalpy bizdiń bul sóz etip otyrǵan taqyrybymyz – qyz-kelinshekter, analardyń tálim-tárbıesindegi kemshin tustary. Olaı bolsa toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini «áıel beınesi – qoǵam beınesi» taqyrybyna el bolyp at salysyp, qolynda bıligi bar, aýzy dýaly, el ıesi atqa minerlerge birqatar usynys aıtqymyz keledi. Bálkim, zań shyǵarar, arnaýly baǵdarlama usynar, áıteýir qordalanǵan bul máseleni qolǵa alyp, jolǵa qoısa degen úmitpen analyq pikirimdi taldap usynaıyn.
I. Azamattyq nekeni joısa;
II. Qyz balanyń, jastardyń tárbıesin qadaǵalap, qyz bala uıatty bolyp qalǵan jaǵdaıda ıesin taýyp qossa ne shara qoldansa;
III. Jas juptardyń ajyrasý sebebin anyqtap, qaıta jarastyrýdy oılasa;
IV. Otbasy qundylyǵyn, ata-baba salt-dástúrin baǵalap, eldiń el bolyp qalyptasýy otbasynan bastalatynyn urpaqqa uǵyndyrý úshin keshendi tárbıe júrgizilse;
V. Jas qyz-kelinshek egde analarymyzdyń syrtqy kelbetin, kıimin baıaǵy unamdy qalpyna keltirse: ıaǵnı shashyn-qasyn ósirse, sosyn mektep jasyndaǵy oqýshy qyzdar mektep formasyn, stýdent qyzdar ıýbka-pıdjak, denesine qonymdy kóılek, egde analarymyz kóılek peshpetter kıip, basyna oramal tartsa (bir ǵasyr kıgen qara shalbaryn sheshse), áıeldik tómen etek kóılegin kıip (taltaıyp turǵan) butyn japsa, baǵzy zamanǵy, baıyrǵy áıel zatynyń ınabat, ıbaǵaty qaıta oralar ma edi?!
Bul sózimiz jalpy áıelder qaýymyna, kópke topyraq shashyp otyrǵan sóz emes. El ishinde birer áıelderde kemistik bolsa, «bir qumalaq bir qaryn maıdy shiritetinin» eskersek degen nıet.
Egeýhan Muqamádıqyzy,
«Qurmet» ordeniniń,
«Altyn alqa» alqasynyń ıegeri,
Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi