Qazirgi órkenıetke umtylǵan adamzat qoǵamy tek saıası-ekonomıkalyq qana emes, ekologııalyq, mádenı, áleýmettik, rýhanı salany damytýǵa da kóńil aýdaryp keledi. Sonyń biri – sońǵy ýaqyttarda álemdik arenada qolǵa alynyp kele jatqan arna genderologııalyq ilim jáne odan týyndaıtyn: genderlik saıasat, genderlik bilim berý, genderlik teńdik sııaqty baǵyttar bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty genderologııany damytýdyń búgingi tańdaǵy mańyzdy bir býyny genderlik bilim bolyp otyr.
Qazirgi órkenıetke umtylǵan adamzat qoǵamy tek saıası-ekonomıkalyq qana emes, ekologııalyq, mádenı, áleýmettik, rýhanı salany damytýǵa da kóńil aýdaryp keledi. Sonyń biri – sońǵy ýaqyttarda álemdik arenada qolǵa alynyp kele jatqan arna genderologııalyq ilim jáne odan týyndaıtyn: genderlik saıasat, genderlik bilim berý, genderlik teńdik sııaqty baǵyttar bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty genderologııany damytýdyń búgingi tańdaǵy mańyzdy bir býyny genderlik bilim bolyp otyr.
Osy tusta, aldymen, genderlik ilimniń ne ekendigine toqtalyp ótkenimiz jón sııaqty. Qarapaıym tilmen aıtqanda, gender – qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyna qatysty turǵydan alǵanda, er men áıeldiń teń quqyǵyn qamtamasyz etýdi kózdeıtin jáne ony iske asyrýdyń joldaryn qarastyratyn, jynystyq kemsitýshilikterge qarsy baǵyttalǵan, bir qyrynan, ǵylymı negizdelip kele jatqan, ekinshi bir qyrynan, saıası-áleýmettik sıpatqa ıe bolatyn qoǵamdyq qozǵalys jáne arnaıy ilim.
Gender uǵymyn tek qana áıel teńdigin qorǵaıtyn baǵyt nemese onyń quqyqtaryn asyra paıdalanýdy kózdeýge betburys dep qana túsinýge bolmaıdy. Gender – tek áıeldiń ǵana emes, er adamnyń da tulǵalyq erekshelikterin qorǵaıtyn, al kemsitýshilik bolǵan jaǵdaıda onyń da múddesin saqtaýǵa atsalysatyn qoǵamdyq úderis. Eger adamnyń bıologııalyq, áleýmettik, saıası, psıhologııalyq sııaqty jan-jaqty qyrlary bar ekendigin eskersek, shyndyǵynda er men áıel absolıýtti teń bola almaıdy. Osy tusta, «teń» degen túsinikti keıbir batystyq kózqarastar «birdeı» degen uǵymmen almastyryp alady. Sondyqtan olar eki jynystyń bıologııalyq bolmysyn da teńestirip jiberedi. Mine, sonyń saldarynan Ulybrıtanııada bala týý sanynyń azaıýy, sóıtip, aldaǵy 40-50 jylda Anglııada aǵylshyn degen ulttyń bolmaý qaýpi týyndap tur. Sebebi, áıelder «biz de er adamdarmen birdeımiz» degen jeleýmen bala týýdan bas tartýda.
Gender salasyndaǵy san qyrly kúrdeli máselelerdi túsindirý úshin, ony birjaqty taıaz uǵynýshylyqty joıý úshin, er de, áıel de óziniń quqyqtarynyń teń ekendikterin seziný úshin jastarǵa arnaıy jáne júıeli uıymdastyrylǵan genderlik bilim berý qajettiligi týyndap otyr. Ol álemniń kóptegen elderinde zerttelip, naqty is-sharalar arqyly óz deńgeıinde qolǵa alynýda. Al bizdiń elimizdegi genderlik bilim berý tek qana birjaqty batystyq, shyǵystyq, dinı sııaqty paradıgmalarǵa kózsiz eliktemeı, tek klassıkalyq negizge súıene otyryp, ulttyq tanym-túsinikti basymdyqqa shyǵaratyndaı bolýy tıis, ıaǵnı, onyń ózindik qazaqstandyq nusqasy bolýy kerek jáne ol solaı júrgizilýde.
Búgingi tańda jastarǵa genderlik bilim berý ózindik ádisnamasy, ǵylymı ádisteri men mazmuny, oqytý júıesi negizdelip kele jatqan arnaıy ilim retinde elimizde qolǵa alyný ústinde jáne ol jastar tarapynan da qoldaý tabýda. Jýyq arada, Qazaqstannyń kóptegen aımaqtarynda jastar arasynda júrgizgen saýalnamalar nátıjesi boıynsha olardyń 65 paıyzy gender uǵymynan habardar ekendigin jáne 72 paıyzy genderlik bilimdi elimizdiń oqý oryndaryna engizýge qarsy emestikterin, ózderi de ol pánnen bilim alǵysy keletindikterin atap kórsetken bolatyn.
Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetinde 2003 jyldan bastap «Gender» arnaıy kýrsy 4 fakýltette 40 mamandyq boıynsha 2-kýrs stýdentterine qazaq jáne orys tilderinde júrgizildi. Búgingi tańda «Gender» arnaıy kýrsy «Genderlik saıasat», «Qazaq arýy» atty tańdaý pánderi oqý úderisine engizilgen. Osy ýnıversıtet janynan 2000 jyly qurylǵan «Áleýmettik jáne genderlik zertteýler ınstıtýty» bilim berý júıesine genderlik bilim-bilikti engizý baǵytynda jumystar atqarady.
Genderlik bilim arqyly jastar ózderiniń qoǵamdaǵy rólin sezinip, bolashaqta úlken jaýapkershilikter arqalaıtyndyǵyn uǵyna alady. Birneshe jyldar boıy qalyptasyp qalǵan genderlik teńsizdikterdiń ishinde quldyq psıhologııaǵa baılanysty taptaýryndar da bar ekendigin joqqa shyǵarýǵa bolmas. Endeshe, bul da jas tulǵany qalyptastyrýdaǵy genderlik bilimniń ózindik ornyn kórsete alady. Sebebi, búgingi tańdaǵy keıbir kózqarastar «qazaq qoǵamynda áıel teńsizdigi áýelden-aq oryn alǵan» degen sııaqty pikirden aryla qoımaǵandyǵy shyndyq. Túrki-qazaq dúnıesiniń ishki bolmysyna tereńdeı ensek, er-áıeldiń teń quqyqtyǵy men qoǵamdaǵy ózindik oryndarynyń, mártebeleriniń anyq aıshyqtalǵandyǵyna kóz jetkize alamyz. Al keıingi syrttan tańylǵan kózqarastar, ásirese, batysqa tym elikteýshilik, shyndyǵynda, bizdi genderlik teńsizdik jaǵdaıyna alyp keldi.
Jyldan-jylǵa genderlik bilim berý jas urpaqtyń tolyqqandy tulǵa retinde qalyptasýynda ózindik oń nátıjesin berip keledi. Biraq bul áıelderge nemese erlerge tolyqqandy absolıýtti erkindik berip, jaýapkershilikterin alyp tastaý degendi bildirmeıdi, kerisinshe, qoǵamdaǵy bıologııalyq-psıhologııalyq bolmysyn jáne mártebesin saqtaı otyra, ıgilikti-ońdy, bolmys taǵaıyndaǵan dárejedegi tıisti paryzdaryn kúsheıte túsýi tıis. Bul eki tarapqa da birdeı qatysty másele. Jastarǵa genderlik bilim berýdiń basty maqsattary men kútetin nátıjeleriniń mańyzdysy da – osy.
Zámza QODAR,
Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń Áleýmettik jáne genderlik
zertteýler ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory.