Saz kámshatyn ósirý

Bizdiń qazaqta saz kámshaty, saz qundyzy degen ataýlarmen belgili nýtrııa ósirý isi halqymyz úshin beıtanys sharýalardyń biri bolyp keledi. Degenmen, soǵan qara­mastan, saz kámshatyn ósirý shaǵyn jáne derbes sharýa­shylyqtar úshin óte tıimdi isterdiń biri. Saz kámshaty kóbinese sýda ómir súredi. Terisi óte jyly da ádemi. Onyń túsi ashyq sur tústen qara jyltyr túske deıin qubylyp turady. Sonyń ishinde teńbildenip keletin órteń sur tústi terilerge degen suranys óte joǵary bolyp tabylady.

Bizdiń qazaqta saz kámshaty, saz qundyzy degen ataýlarmen belgili nýtrııa ósirý isi halqymyz úshin beıtanys sharýalardyń biri bolyp keledi. Degenmen, soǵan qara­mastan, saz kámshatyn ósirý shaǵyn jáne derbes sharýa­shylyqtar úshin óte tıimdi isterdiń biri. Saz kámshaty kóbinese sýda ómir súredi. Terisi óte jyly da ádemi. Onyń túsi ashyq sur tústen qara jyltyr túske deıin qubylyp turady. Sonyń ishinde teńbildenip keletin órteń sur tústi terilerge degen suranys óte joǵary bolyp tabylady.Saz kámshatynyń tirideı sal­maǵy – 5-7 kg. shamasynda. De­nesi­niń uzyndyǵy – 45-60 sm. Alty-jeti jyl ómir súredi. Kóp jaǵ­daıda muz qatpaıtyn sýlarda tir­shilik etedi. Sondaı-aq, qurǵaqta da ómir súre alady. Qysqy qańtar, aqpan aılarynda terisiniń sapasy jaqsara túsedi.

Isti neden bastaý kerek? Saz kámshatyn ósirý – kóp qarjy men arnaýly daǵdyny qajet etpeıtin sharýalardyń biri. Eń aldymen, saz kámshaty degenimiz qandaı ań, odan qandaı paıda tabýǵa bolady degen suraqtarǵa jaýap izdep kórýińiz qajet.

Bizdiń elimizde, sondaı-aq, kóptegen shetelderde saz kám­sha­ty­nyń standartty jáne túrli-tústi túrlerin ósirý isi beleń al­ǵan. Saz kámshatynyń mundaı tuqymy kóp jaǵdaıda jabaıy túrinde kezdesedi. Onyń terisi qońyr sur tústi bolyp keledi. Tuqymdyq ósimtaldyq qasıeti óte joǵary. Bes-altydan kúshikteıdi. Anasy kúshikterin kútýge barynsha beıim keledi. Bul jaǵdaı ony ósirý isin jeńildete túsedi. Ádette kúshikterin eki aıdan soń anasynan aıyrady. Durys kútilgen jaǵdaıda úsh-tórt jyl boıy kúshikteıdi.

Saz kámshatyn kútý. Ańnyń bul túrin jyldyń kez kelgen aıynda satyp alýǵa bolady. Degenmen, eger siz ony qys aılarynda satyp alsańyz, óz sharýashylyǵyńyzǵa jetkizgenge deıin neǵurlym jy­lyraq jáne jaıly jaǵdaıda ustaǵanyńyz jón bolady. Saz kám­shaty sondaı bir erekshe kútimdi qajet etpeıdi.

Saz kámshatyna orynjaı ázir­legen kezde olardyń jartylaı sýda ómir súretindigin eskerý kerek. Sý bolmaǵan jaǵdaıda qur­ǵaqta ómir súrýge de beıimdele alatyndyǵyn aıta ketsek artyq bolmas. Kútimniń qurǵaqtaǵy túri sýdaǵy kútimge qaraǵanda edáýir arzanǵa túsedi. Mundaı jaǵdaıda oǵan jumsalatyn azyqtyń kólemi 15-20 paıyzǵa deıin tómendeıdi.

Degenmen, sýsyz jaǵdaıda ómir súrgen saz kámshatynyń teri­si sonshama bir sapaly bolmaı­tyn­dyǵyn aıtýymyz kerek. Sebebi, sýsyz jaǵdaıda ómir súrgen saz kámshaty óz terisine durys kútim jasaı almaıdy. Al sýda nemese arnaıy basseınde ómir súrgenderi neǵurlym iri de qýatty keledi.

Qysta saz kámshaty sý jaǵ­da­ıynda úsikke shalynbas úshin basseındi sýdan aryltyp, onyń túbine saban tósegen jón. Sony­men qatar, olardyń ómir súretin arnaýly inderi nemese kletkasy bolǵany jón. Qys jaǵdaıynda olardy da jylylap, qymtap qoıǵan oryndy bolyp tabylady.

Saz kámshatyn azyqtandyrý. Azyqtandyrý ádette táýligine eki ret júrgiziledi. Jazǵy ýaqyt­tar­da olardy jasyl shalǵyn shóp­pen, al qysqy ýaqyttarda pishen, as­tyq dánderi, ósimdik tamyrlary, qu­ramajem jáne nan qaldyqtarymen azyqtandyrǵan durys. Saz kám­shatyna shirigen shópterdi berýge bolmaıdy. Olar kóbeıgen tusta analary men kúshikterin neǵurlym jıi­rek azyqtandyrǵan, atap aıt­qanda, táýligine keminde úsh ret azyqtandyrǵan durys bolady.

Saz kámshattary belgili bir maýsymǵa qaramastan, jyl on eki aı boıy kóbeıe beredi. Kúshikterdiń ózi tórt-bes aı ýaqyttyń ishinde tuqym taratý qabiletine ıe bola alady. Al tuqym kóterý kezeńi orta eseppen 132 kúnge sozylady. Saz kámshaty kóbinese túnde kúshikteıdi. Bul úderis ádette 20 mınýttan úsh-tórt saǵatqa deıin sozylady.

Anasy óz týmalaryn eki aıǵa deıin ózi azyqtandyrady. Ádette jańa týǵandardy jeke kletkada ustaıdy. Basqadaı múmkindik bolmaǵan jaǵdaıda olardyń báriniń basyn qosyp, bir kletkada ustaýǵa bolady. Biraq jas mólsheriniń biregeıligin eskerý kerek.

Saz kámshaty ónimderin ótkizý. Bul isti birneshe baǵyt boıynsha júrgizýge bolady. Máselen, saz kámshatynyń etin nemese terisin satýǵa bolady. Sondaı-aq, olardyń ózin ósirip, ótkizý isimen shuǵyldanatyndar da bar. Etiniń sapasy men dámi jaǵynan qoıan etinen kem túspeıdi. Kóbinese dıetalyq taǵam retinde paıdalanylady. Ony tuzdap, súrlep qoıýǵa da bolady. Bul ispen shuǵyldanýshylardyń maldárigerlik kýálikteri bolýy tıis ekendigin eske salamyz.

Al terisi óte baǵaly. Teri­leri­niń sapalyq qasıeti qundyz terisine taıaý keledi. Ádette saz kámshatyn 6-7 aılyǵynda soıýǵa bolady. Sypyrylǵan terisin qalyń taqtaıǵa júnin ishine keltire otyryp, tarta kıgizip, ish jaǵynan maıly pyshaqpen qyrady.

Mine, osyndaı jolmen daıyn­dalǵan ónimderdi ótkizý úshin siz ony tutynýshylardy aldyn ala izdestire bastaǵanyńyz jón. Etin ótkizý úshin qaladaǵy meıramhanalarmen habarlasý kerek. Eger olardyń tarapynan sondaı bir suranys bolmaǵan jaǵdaıda bazarǵa aparyp saýdalaýǵa bolady.

Saz kámshatynyń terisin ótkizý isin birte-birte júıeli jolǵa qoıa alasyz. Ádette olardy kıim tigetin fabrıkalar jaqsy suranyspen alady. Sondaı-aq, jekelegen tuty­nýshylarǵa da satýǵa bolady.

Saz kámshatynyń kez kelgen ónimin satýdy buqaralyq aqparat qural­daryna habarlandyrýlar berý arqyly da jolǵa qoıýǵa bolady.

Saz kámshatyn ósirýden tú­se­­­tin kirister. Saz kámshatyn ósi­rýdiń shyǵynsyz sala eken­digin joǵaryda aıttyq. Buǵan jum­salatyn barlyq shyǵyn olardy alǵash ret satyp alǵan kezde bolýy múmkin. Sodan keıin azyqtandyrý úshin azdaǵan qarajat jumsaısyz. Al ony ósirýden túsetin kirister jumsalǵan shyǵyndardy myńdaǵan ese aqtaıtyndyǵyna eshbir kúmán keltirmeńiz.

Máselen, bir saz kámshatynan shamamen alǵanda, 1,5 kg. et túsetin bolsa, onyń bazardaǵy naryqtyq quny kem degende 4 myń teńge turady. Iаǵnı siz osy ispen alǵash shuǵyldanǵan kezińizde 6 aı ýaqyt ótken kezde baryp, onyń paıdasyna kenele bastaısyz. О́ıtkeni, biz joǵaryda saz kámshatynyń óte ósimtal keletindigin jáne jyl on eki aı boıy balalaı beretindigin aıttyq. Bir jyldyń ózinde bir saz kámshatynyń ózinen ǵana et óndirý isinen siz keminde 30-40 myń teńgege deıin paıda taba alasyz.

Bir saz kámshatynyń terisiniń baǵasy ádette bazarlarda 2500-3000 teńge kóleminde bolady. Demek, siz qos saz kám­shatynyń balalap, kóbeıýi nátı­jesinde kem degende 10-15 myń teńge paıda alasyz. Al ádette, bul ispen shuǵyldanatyn adamdar saz kámshatyn júzdep ósirip satady. Demek, siz isti durys uıym­dastyryp, durys jolǵa qoıǵan jaǵdaıda osy bıznes túrinen kóp paıdaǵa kenele alasyz.

Ázirlegen

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan».

Paıdaly keńesterdi myna saıttardan

alýǵa bolady:

www.nutree.ru/kormlenie/

www.zooclub.ru/mouse/nutr/7.shtml

www.yesyes.ru/business-89-page-1.html

www.prohoz.ru/vybor-nutrij-i-osobennosti-razvedenya-nutrij/